Sloka#1:

नान्द्यन्ते ततः प्रविशति सूत्रधारः।

सूत्रधारः- नरमृगपतिवर्ष्मालोकनभ्रान्तनारी-

नरदनुजसुपर्वव्रातपाताललोकः।

करजकुलिशपालीभिन्नदैत्येन्द्रवक्षाः

सुररिपुबलहन्ता श्रीधरोऽस्तु श्रिये वः ।। 1 ।।

Split of the Sloka

नान्द्यन्ते ततः प्रविशति सूत्रधारः।

नान्द्यन्ते = नान्दिः + अन्दे (नान्दिः = Prayer; Benediction, अन्दे =ends)
- नान्द्यन्ते: “At the end of नान्दिः“
ततः = तत् + अः (तत्=that, अः=thus)
- ततः: “then”
प्रविशति = प्र + वि + इशति (प्र=into, वि=within, इशति=enters)
- प्रविशति: “enters”
सूत्रधारः = सूत्र + धारः (सूत्र=thread, धारः=holder)
- सूत्रधारः: “the Stage Manager of a Play / Drama; Director of a Drama / Play”

सूत्रधारः- नरमृगपतिवर्ष्मालोकन-

सूत्रधारः: “the Stage Manager of a Play / Drama; Director of a Drama / Play”
नरमृगपतिवर्ष्मालोकनभ्रान्तनारी = नर + मृग + पति + वर्ष्म + आलोकन + भ्रान्त + नारी
- नर = man
- मृग = Animal(s), deer
- पति = lord
- वर्ष्म = Body, dwelling, shelter,
- आलोकन = On seeing
- भ्रान्त = Fear
- नारी = woman
- नरमृगपतिवर्ष्मालोकनभ्रान्तनारी – Men, Women, residents of the underworld bewildered on beholding the form of a lion-like man.

नरदनुजसुपर्वव्रातपाताललोकः।

नर = man
दनुज = demon
सुपर्व = god
व्रात = residents
पाताल = underworld
लोकः = People
- नरदनुजसुपर्वव्रातपाताललोकः: “The world of the outcast demons with good lineage in the underworld”

करजकुलिशपालीभिन्नदैत्येन्द्रवक्षाः

करज = hand
कुलिश = mace (weapon)
पाली = sharp edge
भिन्न = broken
दैत्येन्द्र = demon-lord
वक्षाः = chest
- करजकुलिशपालीभिन्नदैत्येन्द्रवक्षाः: “The chest of the demon-lord broken by Lord Narasimha”

सुररिपुबलहन्ता श्रीधरोऽस्तु श्रिये वः ।। 1 ।।

सुररिपु = enemy of the gods
बलहन्ता = slayer of forces
श्रीधर: = bearer of wealth
अस्तु = may it be
श्रिये = prosperity
वः = for you
- सुररिपुबलहन्ता श्रीधरोऽस्तु श्रिये वः: “May the bearer of wealth, the slayer of the enemy of the gods, be for your prosperity”

Detailed Analysis

अन्वयार्थः / Consequential Meaning

नान्द्यन्ते ततः प्रविशति सूत्रधारः: “The Stage-Manager enters, at the completion of the benediction”
सूत्रधारः- नरमृगपतिवष्र्मालोकनभ्रान्त “The following feared the bodily form of lord Narashimha”
नारीनरदनुजसुपर्वव्रातपाताललोकः: “Women, Men, demons, The world of lords, residents of the underworld”
करजकुलिशपालीभिन्नदैत्येन्द्रवक्षाः: “The chest of the demon-lord broken by a mace in the hand”
सुररिपुबलहन्ता श्रीधरोऽस्तु श्रिये वः: “May the bearer of wealth, the slayer of the enemy of the gods, be for your prosperity”

पदपरिचयः / Word Introduction

प्रविशति = “enters”
सूत्रधारः = “the Stage Manager of a Play / Drama; Director of a Drama / Play”
नरमृगपतिववर्ष्मालोकनभ्रान्तनारी = “Every human being fears the form of Lord Narashimha”
नरदनुजसुपर्वव्रातपाताललोकः = “world of outcast demons in the underworld”
करजकुलिशपालीभिन्नदैत्येन्द्रवक्षाः = “chest of the demon-lord tore by the sharp pointed nails which resembled a mace”
सुररिपुबलहन्ता श्रीधरोऽस्तु श्रिये वः = “may the bearer of wealth and slayer of the enemy of the gods be for your prosperity”

विशेषविषयाः / Special Topics

सूत्रधारः: Represents a central figure in a dramatic or literary work, often associated with the unfolding of events.
नरामृगपतिवष्र्मालोकनभ्रान्तनारी: Depicts a scene of confusion and the interplay between light and perception.
नरदनुजसुपर्वव्रातपाताललोकः: Describes a mythological or cosmic setting involving demons and their realms.
करजकुलिशपालीभिन्नदैत्येन्द्रवक्षाः: Illustrates a powerful figure with divine or demonic attributes.

अलङ्काराः / Literary Devices

उपमा अलंकार (Simile): Comparing the Stage-Manager to a central figure or entity within the narrative.

छन्दः / Meter

अनुष्टुप्: The most common Vedic meter used in classical Sanskrit poetry, consisting of 32 syllables per verse.

Word-Meaning

प्रविशति: “enters”
सूत्रधारः: “the Stage Manager of a Play / Drama; Director of a Drama / Play”
नरामृगपतिवष्र्मालोकनभ्रान्तनारी: “woman confused by the light of the man, deer-lord”
नरदनुजसुपर्वव्रातपाताललोकः: “world of outcast demons in the underworld”
करजकुलिशपालीभिन्नदैत्येन्द्रवक्षाः: “chest of the demon-lord protected by a mace”
सुररिपुबलहन्ता श्रीधरोऽस्तु श्रिये वः: “may the bearer of wealth and slayer of the enemy of the gods be for your prosperity”

Meaning of the Verse

The verse calls upon the the Stage-Manager , who does not cease, to enter. It depicts a woman confused by the light of a man who is compared to a deer-lord. The verse also describes a mythological setting involving demons, their realms, and the protective attributes of a powerful figure. Finally, it invokes blessings for prosperity through the divine figure known as the bearer of wealth and slayer of divine enemies.

Sloka:

एवमार्यमिश्रान् विज्ञापयामि।
अये किन्नुखलु मयि विज्ञापनव्यग्रे
शब्द इव श्रूयते। अङ्ग! पश्यामि।

Split of the Sloka by its meaning and actual words:

एवम् आर्यमिश्रान् विज्ञापयामि।

अये किं नु खलु मयि विज्ञापन+व्यग्रे शब्दः इव श्रूयते। अङ्ग! पश्यामि।

Anvayārthaḥ/Padaparicayaḥ = Consequential meaning:

Sanskrit Word	Sanskrit Synonyms	English Meaning
एवम् (Evam)	तथा, इत्थम्	Thus, In this way
आर्यमिश्रान् (Āryamiśrān)	सज्जनान्, सन्तान्	Noble men, Virtuous people
विज्ञापयामि (Vijñāpayāmi)	सूचयामि, अवगच्छयामि	Inform, Notify
अये (Aye)	हे, अहो	O!, Alas
किं (Kim)	किमर्थम्, कियदर्थम्	What, Why
नु (Nu)	ननु, खलु	Indeed, Surely
खलु (Khalu)	निश्चितम्, अवश्यमेव	Indeed, Certainly
मयि (Mayi)	मम, अहम्	In me, I
विज्ञापन (Vijñāpana)	सूचना, प्रकटना	Notification, Information
व्यग्रे (Vyagre)	त्वरिते, युक्ते	Engaged, Preoccupied
शब्दः (Śabdaḥ)	निनादः, ध्वनिः	Sound, Noise
इव (Iva)	यथा, तुल्य	Like, As
श्रूयते (Śrūyate)	श्रुत्यते, श्रोतुं मिलति	Is heard, Seems to be heard
अङ्ग (Aṅga)	शरीर, अवयव	Body, Part
पश्यामि (Paśyāmi)	दृष्टवानस्मि, अवलोकयामि	See, Observe

Bhāvārthaḥ = Meaning of the verse:

“Thus, I inform the noble men. Alas! While I am preoccupied with this notification, a sound seems to be heard. O dear one! I see (something).”

Sloka#2:

भो भोः! निवेद्यतां निवेद्यतां महाराजायाङ्गेश्वराय।

सूत्रधारः- भवतु विज्ञातम्।

सङ्ग्रामे तुमुले जाते कर्णाय कलिताञ्जलिः।

निवेदयति सम्भ्रान्तो भृत्यो दुर्योधनाज्ञया ॥ २ ॥

Word-by-Word Split:

भो भोः! निवेद्यतां निवेद्यतां महाराजाय अङ्गेश्वराय।

सूत्रधारः- भवतु विज्ञातम्।

सङ्ग्रामे तुमुले जाते कर्णाय कलिताञ्जलिः।

निवेदयति सम्भ्रान्तो भृत्यो दुर्योधनाज्ञया ॥ २ ॥

Detailed Word Analysis:

अन्वयार्थः/ Consequential Meaning:

भो भोः! = “O! O!” (A call for attention or urgency, used to get someone’s attention)
निवेद्यतां निवेद्यतां = “Let it be informed” (Repeated for emphasis, requesting to inform or announce)
महाराजाय = “To the great king” (Maharaja, a title for a king)
आङ्गेश्वराय = “To the lord of the Anga”
सूत्रधारः = “The stage-manager” (The one who manages or oversees the proceedings in a drama or stage play)
भवतु = “Let it be” (A phrase indicating a wish or an order)
विज्ञातम् = “Known” (To be acknowledged or understood)
सङ्ग्रामे = “In the battle” (A conflict or war)
तुमुले = “In the tumultuous” (Intense or chaotic)
जाते = “Having occurred” (When it has taken place)
कर्णाय = “To Karna” (A character in the Mahabharata, a warrior prince)
कलिताञ्जलिः = “With folded hands” (An act of respect or supplication)
निवेदयति = “Informs” (To report or convey)
संभ्रान्तः = “Confused” (Disturbed or disoriented)
भृत्यो = “Servant” (A subordinate or follower)
दुर्योधनाज्ञया = “By the order of Duryodhana” (Duryodhana, a prince from the Mahabharata, who is the antagonist)

पदपरिचयः/ Word Introduction:

भो भोः! = An exclamatory phrase used to draw attention.
निवेद्यतां = Derived from निवेदयति (to inform); imperative form.
महाराजाय = Maharaja (king) + āya (to)
आङ्गेश्वराय = Āṅgeśvara (lord of Anga) + āya (to)
सूत्रधारः = The stage-manager or overseer of the scene.
भवतु = Auxiliary verb used for making a request.
विज्ञातम् = Past participle form of the verb “to know”.
सङ्ग्रामे = In the battle (सङ्ग्राम) + locative case suffix.
तुमुले = Tumultuous or chaotic (तुमुल).
जाते = From verb जात (to occur), past participle form.
कर्णाय = To Karna (कर्ण) + āya (to).
कलिताञ्जलिः = Kalita (folded) + āñjali (hands).
निवेदयति = From verb निवेदयति (to inform).
संभ्रान्तो = Confused or disoriented (संभ्रान्त).
भृत्यो = Servant (भृत्य).
दुर्योधनाज्ञया = By the order of Duryodhana (दुर्योधन) + ājñā (order) + ya (by).

विशेषविषयाः/ Special Aspects:

भो भोः! is used to command attention urgently.
सूत्रधारः in the context is a character who coordinates or manages the situation, often in theatrical settings.
सङ्ग्रामे तुमुले जाते implies a chaotic situation in a battle.

अलङ्काराः/ Figures of Speech:

अप्रस्ताविक – Direct request or command in an urgent tone.
अनुप्रास – Alliteration with repetition of “निवेद्यतां”.

छन्दः/ Metre:

The verse does not conform to a specific traditional chhanda but is more in a prose-like narrative form, typical of dialogues or instructions.

Word-Meaning:

भो भोः! = Attention call
निवेद्यतां = Let it be informed
महाराजाय = To the great king
आङ्गेश्वराय = To the lord of Anga Desha
सूत्रधारः = Stage-manager
भवतु = Let it be
विज्ञातम् = Known
सङ्ग्रामे = In the battle
तुमुले = Tumultuous
जाते = Occurred
कर्णाय = To Karna
कलिताञ्जलिः = With folded hands
निवेदयति = Informs
संभ्रान्तो = Confused
भृत्यो = Servant
दुर्योधनाज्ञया = By the order of Duryodhana

Meaning of the Verse:

In the midst of the tumultuous battle, let it be informed to Karna, with folded hands, that the servant, confused by Duryodhana’s orders, has delivered the message.

आकाङ्क्षा/ The Presence of Words in the Sentence:

निवेद्यतां is used to emphasize the importance of informing.
सङ्ग्रामे तुमुले जाते describes the chaotic context.
कर्णाय specifies the recipient of the information.
भृत्यो दुर्योधनाज्ञया identifies the agent and reason for the action.

Sloka#3:

“प्रस्तावना

(ततः प्रविशति भटः।)

भटः- भो भोः! निवेद्यतां निवेद्यतां महाराजायाङ्गेश्वराय युद्धकाल उपस्थित इति।

करितुरगरथस्थैः पार्थकेतोः पुरस्तात्

मुदितनृपतिसिंहैः सिंहनादः कृतोद्य।

त्वरितमरिनिनादैर्दुस्सहालोकवीरः

समरमधिगतार्थः प्रस्थितो नागकेतुः ।। 3 ।।”

Split of the Sloka:

“प्रस्तावना (ततः प्रविशति भटः।)

भटः- भो भोः! निवेद्यतां निवेद्यतां

महाराजायाङ्गेश्वराय युद्धकाल उपस्थित इति।

करितुरगरथस्थैः पार्थकेतोः पुरस्तात् मुदितनृपतिसिंहैः सिंहनादः कृतोद्य।

त्वरितम् अरिनिनादैः दुस्सह लोकवीरः समरम् अधिगतार्थः प्रस्थितो नागकेतुः || 3 ||”

Detailed Breakdown:

1. अन्वयार्थः (Consequential Meaning)

प्रस्तावना = Introduction

(ततः प्रविशति भटः।) = (Then the Sutradhara (stage manager) enters.)

भटः = The Actor

भो भोः! = Hail, Hail!

निवेद्यतां = Let it be announced

निवेद्यतां = Announced

महाराजाय = To the great king

अङ्गेश्वराय = To the Lord of the Anga kingdom

युद्धकाल = The time of battle

उपस्थित = Present

इति = Thus

Meaning: Let it be announced to the great king, the Lord of Anga, that the time of battle has arrived.

करितुरगरथस्थैः पार्थकेतोः पुरस्तात्

करि = war elephants (யானை படை)

तुरग = Cavalry (குதிரை படை)

रथस्थैः = Situated among the snakes

पार्थकेतोः = Of the banner of Partha (Arjuna)

पुरस्तात् = In the front

Meaning: The banner of Arjuna, situated among the , is in the front.

मुदितनृपतिसिंहैः सिंहनादः कृतोद्य।

मुदित = Delighted

नृपतिसिंहैः = By the king’s lions (his mighty warriors)

सिंहनादः = The roar of lions

कृतोद्य = Has been performed

Meaning: The roar of lions has been made by the delighted king’s mighty warriors.

त्वरितमरिनिनादैर्दुस्सहालोकवीरः

त्वरितम् = Quickly

अरिनिनादैः = By the sounds of the enemy

दुस्सहालोकवीरः = The hero of the difficult world (brave warrior)

Meaning: The brave warrior of the difficult world, quickly by the sounds of the enemy.

समरमधिगतार्थः प्रस्थितो नागकेतुः || 3 ||

समरमधिगतार्थः = Having attained the object of the battle

प्रस्थितो = Departed

नागकेतुः = Banner of the elephant (i.e., the leader or one with the standard)

Meaning: The leader with the banner of the elephant, having attained the object of the battle, has departed.

2. पदपरिचयः (Word Introduction)

प्रस्तावना = Introduction, preface

भटः = Actor, performer

निवेद्यतां = Let it be announced, proclaimed

महाराजाय = To the great king

अङ्गेश्वराय = To the Lord of Anga

युद्धकाल = Time of battle

उपस्थित = Present, arrived

करि = Creator, maker

तुरग

रथस्थैः = Among the snakes, situated in the chariot

पार्थकेतोः = Of Partha’s banner

पुरस्तात् = In the front

मुदित = Delighted, pleased

नृपतिसिंहैः = By the king’s mighty warriors

सिंहनादः = Roar of lions

कृतोद्य = Performed, made

त्वरित = Quickly, hastily

मरिनिनादैः = By the sounds of the enemy

दुस्सहालोकवीरः = Hero of the difficult world

समरमधिगतार्थः = Attained the objective of battle

प्रस्थितो = Departed, set out

नागकेतुः = Banner of the elephant (Duryodhana’s Flag)

3. विशेषविषयाः (Special Topics)

प्रस्तावना: Introduction or preface to the dramatic play or scene.
भटः: The actor announces the arrival of a significant event or action in the drama.
निवेद्यतां: A formal proclamation to be made in the context of the narrative.

4. अलङ्काराः (Figures of Speech)

उपमा (Simile): The roar of lions made by the warriors is compared to the sound that signifies the presence and power of the king.
अनुप्रास (Alliteration): Repetition of sounds in phrases like “मुदितनृपतिसिंहैः सिंहनादः”.

5. छन्दः (Meter)

अनुष्टुप् छन्दः (Anushtubh Chanda): The verse is composed in the Anushtubh meter, a common meter in Sanskrit poetry.

6. Meaning of the Verse

Meaning: The actor announces to the great king of Anga that the time of battle has arrived. The banner of Arjuna is positioned in the front, and the roar of lions made by the delighted warriors of the king signifies this. The brave warrior, disturbed by the sounds of the enemy, having achieved his goal in battle, is setting out with the banner of the elephant.

7. आकाङ्क्षा (Expectation)

तनोतु
किं [कर्मपदम्] तनोतु ? निवेद्यतां
कथं तनोतु ? महाराजाय
कस्य तनोतु ? युद्धकाल
किं [कतृपदम्] तनोतु ? करितुरगरथस्थैः
कथंभूतम् करितुरगरथस्थैः ? पार्थकेतोः
पुनः कीदृशम् करितुरगरथस्थैः ? मुदितनृपतिसिंहैः
पुनः कीदृशम् करितुरगरथस्थैः ? सिंहनादः
पुनः कीदृशम् करितुरगरथस्थैः ? त्वरितमरिनिनादैर्दुस्सहालोकवीरः
पुनः कीदृशम् करितुरगरथस्थैः ? समरमधिगतार्थः

Sloka#4:

(परिक्रम्यावलोक्य) अये एषोङ्गराजः समरपरिच्छदपरिवृतः
शल्यराजसहितः स्वभवनान्निष्क्रम्येत एवाभिवर्तते । भोः
! किन्नुखलु युद्धोत्सवप्रमुखस्या दृष्टपराक्रमस्याभूतपूर्वो
हृदयपरितापः । एष हि,

Split of the Sloka by its meaning and actual words:

(परिक्रम्य + अवलोक्य) अये एषः अङ्गराजः समर + परिच्छद + परिवृतः शल्यराज + सहितः स्व + भवनात् निष्क्रम्येत एव अभिवर्तते। भोः! किं नु खलु युद्ध + उत्सव + प्रमुखस्य दृष्ट + पराक्रमस्य अभूतपूर्वः हृदय + परितापः। एषः हि,

Anvayārthaḥ/Padaparicayaḥ = Consequential meaning:

Sanskrit Word	Sanskrit Synonyms	English Meaning
परिक्रम्य (Parikramya)	परिभ्रम्य, प्रदक्षिणीकृत्य	Having circled, Circumambulating
अवलोक्य (Avalokya)	निरीक्ष्य, दृष्ट्वा	Having seen, Observing
अये (Aye)	अहो, हाय	O!, Alas
एषः (Eṣaḥ)	अयं, सः	This, He
अङ्गराजः (Aṅgarājaḥ)	अङ्गदेशाधिपः, अङ्गपति	King of Anga
समर (Samara)	युद्ध, सङ्ग्राम	Battle, War
परिच्छद (Paricchada)	अनुचर, सेवक	Retinue, Entourage
परिवृतः (Parivṛtaḥ)	परिवेष्टितः, परिवेष्टनम्	Surrounded
शल्य (Śalya)	शलाक, निक्षेप	Dart, Spear, King Shalya
राज (Rāja)	नृप, अधिप	King
सहितः (Sahitaḥ)	संयुक्तः, सह	Accompanied
स्व (Sva)	निज, आत्मीय	Own, Self
भवनात् (Bhavanāt)	गृहेभ्यः, निवासेभ्यः	From the house
निष्क्रम्येत (Niṣkramyet)	बहिः यात, निर्गच्छेत	Emerge, Exit
एव (Eva)	केवल, मात्र	Only, Indeed
अभिवर्तते (Abhivartate)	आगच्छति, अभ्येत्य	Approaches, Returns
भोः (Bhoḥ)	हे, अहो	Alas!, O!
किं (Kim)	किमर्थम्, कियदर्थम्	What, Why
नु (Nu)	ननु, खलु	Indeed, Surely
खलु (Khalu)	निश्चितम्, अवश्यमेव	Indeed, Certainly
युद्ध (Yuddha)	संग्राम, रण	Battle, War
उत्सव (Utsava)	महोत्सव, पर्व	Festival, Celebration
प्रमुखस्य (Pramukhasya)	अग्रगण्यस्य, मूर्धन्यस्य	Chief, Leading
दृष्ट (Dṛṣṭa)	दृष्टवान, अवलोकित	Seen, Observed
पराक्रमस्य (Parākramasya)	विक्रमस्य, वीर्यस्य	Valor, Courage
अभूतपूर्वः (Abhūtapūrvaḥ)	अदृष्टपूर्वः, अनन्य	Unprecedented
हृदय (Hṛdaya)	मन, अन्तःकरण	Heart, Mind
परितापः (Paritāpaḥ)	दुःख, शोक	Sorrow, Distress
एषः (Eṣaḥ)	अयं, सः	This, He
हि (Hi)	वस्तुतः, वास्तव	Indeed, Truly

Bhāvārthaḥ = Meaning of the verse:

“(Having circled and observed) O! This is the king of Anga, surrounded by his battle entourage and accompanied by King Shalya, emerging from his palace and advancing towards us. Alas! What unprecedented distress has befallen the heart of this chief of the festival of battles, whose valor was seen by all. This indeed,”

अत्युग्रदीप्तिविशदः समरेऽग्रगण्यः
शौर्ये च संप्रति सशोकमुपैति धीमान्।
प्राप्ते निदाघसमये घनराशिरुद्धः
सूर्यः स्वभावरुचिमानिव भाति कर्णः ।। 4 ।।

Word-Split:

अत्युग्र+दीप्ति+विशदः समरेऽग्रगण्यः शौर्ये च संप्रति सशोकम् उपैति धीमान्।

प्राप्ते निदाघ+समये घन+राशि+उद्धः सूर्यः स्वभाव+रुचिमान् इव भाति कर्णः ॥ ४ ॥

Meaning and Synonyms:

अत्युग्रदीप्तिविशदः
- अत्युग्र: – अति उग्रः (very intense)
- दीप्ति: प्रभा (radiance, splendor)
- विशदः: स्पष्टः (clear, unclouded)
- Meaning: One who is exceedingly radiant and clear in the battlefield.
समरेऽग्रगण्यः
- समरे: युद्धे (in battle)
- अग्रगण्यः: प्रमुखः (foremost, prominent)
- Meaning: Foremost or preeminent in battle.
शौर्ये च संप्रति सशोकम् उपैति धीमान्
- शौर्ये: वीर्ये (valor)
- च: एवं (and)
- संप्रति: वर्तमानकाले (at present)
- सशोकम्: शोकयुक्तम् (with grief)
- उपैति: गत्वा (approaches)
- धीमान्: बुद्धिमान् (wise, intelligent)
- Meaning: Even now, the wise one approaches with grief in his valor.
प्राप्ते निदाघसमये
- प्राप्ते: आगते (arriving, coming)
- निदाघ: गर्मी (heat)
- समये: काल (season)
- Meaning: When the hot season arrives.
घनराशिरुद्धः
- घन: मेघ (cloud)
- राशि: समूह (mass)
- उद्धः: ऊर्ध्वगामि (rising)
- Meaning: A mass of clouds rising.
सूर्यः स्वभावरुचिमानिव भाति कर्णः
- सूर्यः: सूर्य (the Sun)
- स्वभाव: स्वभावतः (naturally)
- रुचिमान्: आकर्षकः (radiant)
- भाति: प्रकटति (shines)
- कर्णः: कर्ण (Karna, a character)
- Meaning: Karna shines like the Sun, naturally radiant and attractive.

Analysis

आकाङ्क्षा (Expectation):

The verse aims to illustrate the unparalleled valor and radiant personality of Karna, likening his brilliance in battle to the intense clarity of the sun and the arrival of monsoon clouds. The shloka contrasts his present sorrowful state with his historically unparalleled valor.

अन्वयार्थः (Consequential Meaning):

The verse describes Karna’s formidable and radiant prowess in battle, juxtaposing it with his current state of grief. The imagery of the sun and rising clouds emphasizes his eminent status and natural brilliance.

पदपरिचयः (Word Identification):

अत्युग्रदीप्तिविशदः: One of immense radiance and clarity.
समरेऽग्रगण्यः: Foremost in battle.
शौर्ये च संप्रति सशोकम् उपैति धीमान्: Even now, the wise one approaches with sorrow in his valor.
प्राप्ते निदाघसमये घनराशिरुद्धः: When the hot season arrives, a mass of clouds rises.
सूर्यः स्वभावरुचिमानिव भाति कर्णः: Karna shines like the sun, naturally radiant and attractive.

विशेषविषयाः (Special Points):

The verse uses vivid imagery and comparisons to highlight Karna’s qualities. The comparison with the sun and clouds adds a poetic layer, reflecting his stature and the duality of his current sorrow amidst his illustrious past.

अलङ्काराः (Figures of Speech):

उपमेय (Simile): Karna’s radiance is compared to the sun’s natural brilliance.
अर्थालङ्कारः (Metaphor): The heat and clouds symbolize the intensity and complexity of Karna’s character.

छन्दः (Meter):

त्रिष्टुप् (Trishtup): The shloka is composed in the Trishtup meter, characterized by a rhythmic pattern of 32 syllables divided into four quarters.

Word-Meaning Summary:

अत्युग्रदीप्तिविशदः: Very intensely radiant and clear.
समरेऽग्रगण्यः: Prominent in battle.
शौर्ये च संप्रति सशोकम् उपैति धीमान्: The wise one approaches with grief even in his valor.
प्राप्ते निदाघसमये घनराशिरुद्धः: The rising mass of clouds in the hot season.
सूर्यः स्वभावरुचिमानिव भाति कर्णः: Karna shines like the sun, naturally radiant and attractive.

Meaning of the Verse:

Karna, distinguished by his intense radiance and prominence in battle, now approaches with grief despite his valor. Just as the sun shines brilliantly and clouds rise during the hot season, Karna’s natural brilliance and sorrow are highlighted, reflecting his complex and illustrious nature.

आकाङ्क्षा (Expectation):

The verse underscores Karna’s majestic and radiant qualities while acknowledging his current sorrow, creating a multifaceted portrayal of his character.

Sloka#5:

“ततः प्रविशति यथानिर्दिष्टः कर्णः शल्यश्च।
कर्णः- मा तावन्मम शरमार्गलक्षभूताः
संप्राप्ताः क्षितिपतयः सजीवशेषाः।
कर्तव्यं रणशिरसि प्रियं कुरुणां
द्रष्टव्यो यदि स भवेद्धनञ्जयो मे ।। 5 ।।”

Split by Words:

“ततः प्रविशति यथानिर्दिष्टः कर्णः शल्यः च |
कर्णः – मा तावत् मम शर मार्ग लक्ष्य भूताः
संप्राप्ताः क्षितिपतयः सजीव शेषाः |
कर्तव्यम् रण शिरसि प्रियं कुरुणाम्
द्रष्टव्यः यदि स भवेत् धनञ्जयः मे || ५ ||”

Detailed Word Split with Meaning:

ततः (tatah)
- Sanskrit: ततः
- Meaning: Then, thereafter
- Synonyms: परं, अनंतरं
प्रविशति (pravishati)
- Sanskrit: प्रविशति
- Meaning: Enters
- Synonyms: प्रवेशते, प्रविशतः
यथानिर्दिष्टः (yathānirdiṣṭaḥ)
- Sanskrit: यथा+निर्दिष्टः
- Meaning: As directed
- Synonyms: यथा आदिष्टः, यथा उपदिष्टः
कर्णः (karṇaḥ)
- Sanskrit: कर्णः
- Meaning: Karna (a character in the Mahabharata)
- Synonyms: सूतपुत्रः, वसुषेणः
शल्यः (śalyaḥ)
- Sanskrit: शल्यः
- Meaning: Shalya (a character in the Mahabharata)
- Synonyms: मद्रराजः, शल्यराजः
च (ca)
- Sanskrit: च
- Meaning: And
- Synonyms: तथा, अपि
मा (mā)
- Sanskrit: मा
- Meaning: Not
- Synonyms: अलम्, न
तावत् (tāvat)
- Sanskrit: तावत्
- Meaning: Just, so much, thus far
- Synonyms: इतावत्, अद्यावत्
मम (mama)
- Sanskrit: मम
- Meaning: My
- Synonyms: मम, मे
शर (śara)
- Sanskrit: शर
- Meaning: Arrow
- Synonyms: बाणः, अस्त्रः
मार्ग (mārga)
- Sanskrit: मार्ग
- Meaning: Path, way
- Synonyms: पन्थाः, पथः
लक्ष्य (lakṣya)
- Sanskrit: लक्ष्य
- Meaning: Target
- Synonyms: उद्देश्यः, अभिप्रेतः
भूताः (bhūtāḥ)
- Sanskrit: भूताः
- Meaning: Having become, being
- Synonyms: जाताः, संभूताः
संप्राप्ताः (samprāptāḥ)
- Sanskrit: संप्राप्ताः
- Meaning: Having arrived
- Synonyms: आगताः, उपस्थिताः
क्षितिपतयः (kṣitipatayāḥ)
- Sanskrit: क्षितिपतयः
- Meaning: Kings
- Synonyms: राजानः, नृपतयः
सजीव (sajīva)
- Sanskrit: सजीव
- Meaning: Alive, with life
- Synonyms: जीवन्तः, प्राणवन्तः
शेषाः (śeṣāḥ)
- Sanskrit: शेषाः
- Meaning: Remaining
- Synonyms: अवशिष्टाः, अवशेषाः
कर्तव्यम् (kartavyam)
- Sanskrit: कर्तव्यम्
- Meaning: Duty, what is to be done
- Synonyms: कृत्यम्, धर्मः
रण (raṇa)
- Sanskrit: रण
- Meaning: Battle
- Synonyms: युद्धः, संग्रामः
शिरसि (śirasi)
- Sanskrit: शिरसि
- Meaning: On the head, at the forefront
- Synonyms: अग्रे, शीर्षे
प्रियं (priyam)
- Sanskrit: प्रियं
- Meaning: Dear, beloved
- Synonyms: वल्लभम्, मनोहरम्
कुरुणाम् (kuruṇām)
- Sanskrit: कुरुणाम्
- Meaning: Of the Kurus
- Synonyms: कुरुसप्तं, कुरुसंघः
द्रष्टव्यः (draṣṭavyaḥ)
- Sanskrit: द्रष्टव्यः
- Meaning: To be seen
- Synonyms: अवलोकनीयः, निरीक्षणीयः
यदि (yadi)
- Sanskrit: यदि
- Meaning: If
- Synonyms: चेत्, यदि हि
स (sa)
- Sanskrit: स
- Meaning: He
- Synonyms: तः, एषः
भवेत् (bhavet)
- Sanskrit: भवेत्
- Meaning: Becomes
- Synonyms: स्यात्, भविष्यति
धनञ्जयः (dhanañjayaḥ)
- Sanskrit: धनञ्जयः
- Meaning: Dhananjaya (Arjuna, a character in the Mahabharata)
- Synonyms: अर्जुनः, पार्थः
मे (me)
- Sanskrit: मे
- Meaning: My
- Synonyms: मम, मम एव

Anvayartha (Consequential Meaning):

ततः प्रविशति यथानिर्दिष्टः कर्णः शल्यश्च।
कर्णः- मा तावन्मम शरमार्गलक्षभूताः
संप्राप्ताः क्षितिपतयः सजीवशेषाः।
कर्तव्यं रणशिरसि प्रियं कुरुणां
द्रष्टव्यो यदि स भवेद्धनञ्जयो मे ।। ५ ।।

Then Karna and Shalya enter as directed.
Karna: “May the kings who have arrived, who are alive and remaining, not be targets for my arrows. If there is a duty to be performed on the battlefield, it is dear to the Kurus that I must see Dhananjaya (Arjuna) face me.”

Word Analysis:

ततः (tatah): Then, thereafter
प्रविशति (pravishati): Enters
यथानिर्दिष्टः (yathānirdiṣṭaḥ): As directed
कर्णः (karṇaḥ): Karna
शल्यः (śalyaḥ): Shalya
च (ca): And
मा (mā): Not
तावत् (tāvat): Thus far, just
मम (mama): My
शर (śara): Arrow
मार्ग (mārga): Path
लक्ष्य (lakṣya): Target
भूताः (bhūtāḥ): Having become, being
संप्राप्ताः (samprāptāḥ): Having arrived
क्षितिपतयः (kṣitipatayāḥ): Kings
सजीव (sajīva): Alive
शेषाः (śeṣāḥ): Remaining
कर्तव्यम् (kartavyam): Duty
रण (raṇa): Battle
शिरसि (śirasi): On the head, forefront
प्रियं (priyam): Dear
कुरुणाम् (kuruṇām): Of the Kurus
द्रष्टव्यः (draṣṭavyaḥ): To be seen
यदि (yadi): If
स (sa): He
भवेत् (bhavet): Becomes
धनञ्जयः (dhanañjayaḥ): Dhananjaya (Arjuna)
मे (me): My

आकाङ्क्षा (Presence of Words):

प्रविशति (pravishati)
- कः प्रविशति? (Who enters?) कर्णः (Karna), शल्यः च (and Shalya)
मम (mama)
- किं (What?) शर मार्ग (path of arrows)
- लक्ष्या भूताः (targets)
संप्राप्ताः (samprāptāḥ)
- के (Who?) क्षितिपतयः (kings)
सजीव शेषाः (alive and remaining)
कर्तव्यम् (kartavyam)
- कर्तव्यम् किम् (What duty?) रण शिरसि (in the battlefield)
प्रियं (priyam)
- कस्य प्रियं? (Whose dear?) कुरुणाम् (to the Kurus)
द्रष्टव्यो (draṣṭavyaḥ)
- कः द्रष्टव्यः (Who should be seen?) स (he, Arjuna)
यदि (yadi)
- कदा? (When?) भवेत् धनञ्जयः मे (if Arjuna becomes mine)

Meaning of the Verse:

Then Karna and Shalya enter as directed. Karna says: “May the kings who have arrived and are still alive not be targets for my arrows. If there is a duty to be performed on the battlefield, it is dear to the Kurus that I must face and see Dhananjaya (Arjuna) become mine.”

Sloka#6:

शल्यराज! यत्रासावर्जुनस्तत्रैव चोद्यतां मम रथः ।।

शल्यः- बाढम्। (चोदयति)

कर्णः- अहो नु खलु

अन्योन्यशस्त्रविनिपातनिकृत्तगात्र-

यौधाश्ववारणरथेषु महाहवेषु

कुद्धान्तकप्रतिमविक्रमिणो ममापि

वैधुर्यमापतति चेतसि युद्धकाले ।। 6 ।।

Split of the Sloka:

“शल्यराज! यत्र असौ अर्जुनः तत्र एव चोद्यतां मम रथः ।।
शल्यः- बाढम्। (चोदयति)
कर्णः- अहो नु खलु
अन्योन्य-शस्त्र-विनिपात-निकृत्त-गात्र-
यौध-अश्व-वारण-रथेषु महा-हवेषु
कुद्ध-अन्तक-प्रतिम-विक्रमिणः मम अपि
वैधुर्यम्-आपतति-चेतसि-युद्ध-काले ।। 6 ।।”

Detailed Word Split with Meaning:

शल्यराज (śalyarāja)
- Sanskrit: शल्यराजः
- Meaning: King Shalya
- Synonyms: मद्रराजः, शल्यः
यत्र (yatra)
- Sanskrit: यत्र
- Meaning: Where
- Synonyms: क्व, कुतः
असौ (asau)
- Sanskrit: असौ
- Meaning: That
- Synonyms: तस्मात्, तस्य
अर्जुनः (arjunaḥ)
- Sanskrit: अर्जुनः
- Meaning: Arjuna (a character in the Mahabharata)
- Synonyms: पार्थः, धनञ्जयः
तत्र (tatra)
- Sanskrit: तत्र
- Meaning: There
- Synonyms: तस्मिन्, तत्र
एव (eva)
- Sanskrit: एव
- Meaning: Only, indeed
- Synonyms: केवलम्, निश्चितम्
चोद्यताम् (codyatām)
- Sanskrit: चोद्यताम्
- Meaning: Let it be driven
- Synonyms: प्रेर्यताम्, संचलताम्
मम (mama)
- Sanskrit: मम
- Meaning: My
- Synonyms: मे, मम
रथः (rathaḥ)
- Sanskrit: रथः
- Meaning: Chariot
- Synonyms: स्यन्दनः, वाहनम्
बाढम् (bāḍham)
- Sanskrit: बाढम्
- Meaning: Alright, certainly
- Synonyms: निश्चयेन, अवश्य
अहो (aho)
- Sanskrit: अहो
- Meaning: Oh!, Alas!
- Synonyms: हा, हन्त
नु (nu)
- Sanskrit: नु
- Meaning: Indeed
- Synonyms: ननु, निश्चयेन
खलु (khalu)
- Sanskrit: खलु
- Meaning: Indeed
- Synonyms: ननु, सत्यं
अन्योन्य (anyonya)
- Sanskrit: अन्योन्य
- Meaning: Mutual
- Synonyms: परस्पर, अन्यतम
शस्त्र (śastra)
- Sanskrit: शस्त्र
- Meaning: Weapon
- Synonyms: अस्त्र, आयुध
विनिपात (vinipāta)
- Sanskrit: विनिपात
- Meaning: Falling down
- Synonyms: पतन, अपात
निकृत्त (nikṛtta)
- Sanskrit: निकृत्त
- Meaning: Severed
- Synonyms: छिन्न, विछिन्न
गात्र (gātra)
- Sanskrit: गात्र
- Meaning: Limb, body
- Synonyms: अंग, शरीर
यौध (yaudha)
- Sanskrit: यौध
- Meaning: Belonging to a warrior
- Synonyms: सेनानी, योद्धा
अश्व (aśva)
- Sanskrit: अश्व
- Meaning: Horse
- Synonyms: तुरंग, वाजि
वारण (vāraṇa)
- Sanskrit: वारण
- Meaning: Elephant
- Synonyms: गज, मतंग
रथ (ratha)
- Sanskrit: रथ
- Meaning: Chariot
- Synonyms: स्यन्दन, यान
महा (mahā)
- Sanskrit: महा
- Meaning: Great
- Synonyms: विशाल, अत्यन्त
हव (hava)
- Sanskrit: हव
- Meaning: Sacrifice, battle
- Synonyms: यज्ञ, युद्ध
कुद्ध (kuddha)
- Sanskrit: कुद्ध
- Meaning: Angry
- Synonyms: क्रुद्ध, कोपित
अन्तक (antaka)
- Sanskrit: अन्तक
- Meaning: End, death
- Synonyms: मृत्यु, काल
प्रतिम (pratima)
- Sanskrit: प्रतिम
- Meaning: Equal, like
- Synonyms: सदृश, तुल्य
विक्रमिण (vikramiṇa)
- Sanskrit: विक्रमिण
- Meaning: Heroic
- Synonyms: शूर, वीर
मम (mama)
- Sanskrit: मम
- Meaning: My
- Synonyms: मे, मम
अपि (api)
- Sanskrit: अपि
- Meaning: Also
- Synonyms: च, तथा
वैधुर्यम् (vaidhuryam)
- Sanskrit: वैधुर्यम्
- Meaning: Distress
- Synonyms: दु:ख, क्लेश
आपतति (āpatati)
- Sanskrit: आपतति
- Meaning: Becomes, comes
- Synonyms: आगच्छति, प्राप्त
चेतसि (cetasi)
- Sanskrit: चेतसि
- Meaning: In mind
- Synonyms: मनसि, हृदये
युद्ध (yuddha)
- Sanskrit: युद्ध
- Meaning: Battle
- Synonyms: रण, संग्राम
काले (kāle)
- Sanskrit: काले
- Meaning: Time
- Synonyms: समये, वेलायाम्

अन्वयार्थः (Consequential Meaning):

शल्यराज! यत्र असौ अर्जुनः तत्र एव चोद्यतां मम रथः ।।
शल्यः- बाढम्। (चोदयति)
कर्णः- अहो नु खलु
अन्योन्य-शस्त्र-विनिपात-निकृत्त-गात्र-
यौध-अश्व-वारण-रथेषु महा-हवेषु
कुद्ध-अन्तक-प्रतिम-विक्रमिणः मम अपि
वैधुर्यम्-आपतति-चेतसि-युद्ध-काले ।। 6 ।।

“O King Shalya! Where Arjuna is, there let my chariot be driven.”
Shalya: “Alright.” (Drives the chariot)
Karna: “Oh indeed,
In the great battles,
Amongst the warriors, horses, elephants, and chariots with mutual severed limbs by weapons,
Even my mind, as fierce as Yama (the god of death),
Becomes distressed during the time of battle.”

आकाङ्क्षा (Presence of Words):

चोद्यतां (codyatām)
- कः चोद्यताम्? (Who should be driven?) मम रथः (my chariot)
यत्र (yatra)
- कुतः (Where?) असौ अर्जुनः (where Arjuna is)
तत्र (tatra)
- कुतः? (Where?) तत्र (there)
एव (eva)
- एव (only) चोद्यतां (be driven)
बाढम् (bāḍham)
- बाढम् (Alright, certainly)
अहो (aho)
- अहो (Oh, alas)
नु (nu)
- नु (Indeed)
खलु (khalu)
- खलु (Indeed)
आपतति (āpatati)
- किं आपतति? (What becomes?) वैधुर्यम् (distress)
- कस्य आपतति? (Whose becomes?) मम चेतसि (my mind)
युद्धकाले (yuddhakāle)
- कदा? (When?) युद्धकाले (during the time of battle)

पदपरिचयः (Word Analysis):

चोद्यतां (codyatām)
- चोद् + यताम् (लोट्, कर्मणि प्रयोगः)
अन्योन्य (anyonya)
- अन्य + अन्य
शस्त्र (śastra)
- शस्त्र
विनिपात (vinipāta)
- वि + निपात
निकृत्त (nikṛtta)
- नि + कृत्
गात्र (gātra)
- गात्र
यौध (yaudha)
- योद्धा + अण् प्रत्यय
अश्व (aśva)
- अश्व
वारण (vāraṇa)
- वारण
रथ (ratha)
- रथ
महा (mahā)
- महा
हव (hava)
- हव
कुद्ध (kuddha)
- कुद् धातु + क्त
अन्तक (antaka)
- अन्त + क
प्रतिम (pratima)
- प्रति + मा
विक्रमिण (vikramiṇa)
- विक्रमिन् + णिच्
वैधुर्यम् (vaidhuryam)
- वैधुर्य
आपतति (āpatati)
- आपत् + ति
चेतसि (cetasi)
- चित् + सि
युद्ध (yuddha)
- युध् + ध
काले (kāle)
- काल + ए

विशेषविषयाः (Special Topics):

‘आशीर्नमस्क्रिया वस्तुनिर्देशो वापि तन्मुखम्’:
- आशीर्वादरूपं मङ्गलम्।
शब्दालङ्कारः वृत्त्यनुप्रासः:
- एकद्विप्रभृतीनां तु व्यञ्जनानां यदा भवेत्।
- आवृत्तिर्यत्र सन्दर्भे वृत्त्यनुप्रास इष्यते।

अलङ्काराः (Figures of Speech):

आशीरलङ्कारः:
- ‘आशीर्नामाभिलषितवस्तुनः शासनं मतम्’।
शब्दालङ्कारः:
- वृत्त्यनुप्रासः।

छन्दः (Metre):

वसन्ततिलकावृत्तम्:
- ‘उक्ता वसन्ततिलका तभजा जगौ गः’।

Word-Meaning:

शल्यराज – King Shalya
यत्र – Where
असौ – That
अर्जुनः – Arjuna
तत्र – There
एव – Only, indeed
चोद्यतां – Let it be driven
मम – My
रथः – Chariot
बाढम् – Alright, certainly
अहो – Oh!, Alas!
नु – Indeed
खलु – Indeed
अन्योन्य – Mutual
शस्त्र – Weapon
विनिपात – Falling down
निकृत्त – Severed
गात्र – Limb, body
यौध – Belonging to a warrior
अश्व – Horse
वारण – Elephant
रथ – Chariot
महा – Great
हव – Sacrifice, battle
कुद्ध – Angry
अन्तक – End, death
प्रतिम – Equal, like
विक्रमिण – Heroic
वैधुर्यम् – Distress
आपतति – Becomes, comes
चेतसि – In mind
युद्ध – Battle
काले – Time

Meaning of the Verse:

आकाङ्क्षा (Presence of the Words in the Sentence):

चोद्यतां
- कः चोद्यताम्? मम रथः
यत्र
- कुतः? असौ अर्जुनः
तत्र
- कुतः? तत्र
एव
- एव चोद्यताम्
बाढम्
- बाढम्
अहो
- अहो
नु
- नु
खलु
- खलु
आपतति
- किं आपतति? वैधुर्यम्
- कस्य आपतति? मम चेतसि
युद्धकाले
- कदा? युद्धकाले

Sloka#7:

“भोः कष्टम्। पूर्वं कुन्त्यां समुत्पन्नो राधेय इति विश्रुतः। युधिष्ठिरादयस्ते मे यवीयांसस्तु पाण्डवाः ।। 7 ।।”

Split of the Sloka:

भोः कष्टम्।
भोः = अहम्, O
कष्टम् = दुःखम्, Difficulty

पूर्वं कुन्त्यां समुत्पन्नो राधेय इति विश्रुतः।
पूर्वं = प्राचीनं, Formerly
कुन्त्यां = कुन्ती (कुन्ती) मध्ये, In Kunti
समुत्पन्नः = उत्पन्नः, Born
राधेयः = राधेयः, Known as Radheya
इति = यथा, As
विश्रुतः = प्रसिद्धः, Renowned

युधिष्ठिरादयस्ते मे यवीयांसस्तु पाण्डवाः।
युधिष्ठिरादयः = युधिष्ठिरः च अन्यः, Yudhishthira and others
ते = तव, Your
मे = मम, My
यवीयांसः = श्रेष्ठः, Superior
तु = एव, Indeed
पाण्डवाः = पाण्डवाः, The Pandavas

Detailed Breakdown:

1. भोः

Sanskrit Synonym: अहम्
English Meaning: O (expression of addressing)

2. कष्टम्

Sanskrit Synonym: दुःखम्
English Meaning: Difficulty, hardship

3. पूर्वं

Sanskrit Synonym: प्राचीनं
English Meaning: Formerly, previously

4. कुन्त्यां

Sanskrit Synonym: कुन्ती (कुन्ती) मध्ये
English Meaning: In Kunti (mother of the Pandavas)

5. समुत्पन्नः

Sanskrit Synonym: उत्पन्नः
English Meaning: Born, emerged

6. राधेयः

Sanskrit Synonym: राधेयः
English Meaning: Known as Radheya (Karna, son of Radha)

7. इति

Sanskrit Synonym: यथा
English Meaning: As, thus

8. विश्रुतः

Sanskrit Synonym: प्रसिद्धः
English Meaning: Renowned, famous

9. युधिष्ठिरादयः

Sanskrit Synonym: युधिष्ठिरः च अन्यः
English Meaning: Yudhishthira and others

10. ते

Sanskrit Synonym: तव
English Meaning: Your

11. मे

Sanskrit Synonym: मम
English Meaning: My

12. यवीयांसः

Sanskrit Synonym: श्रेष्ठः
English Meaning: Superior, better

13. तु

Sanskrit Synonym: एव
English Meaning: Indeed

14. पाण्डवाः

Sanskrit Synonym: पाण्डवाः
English Meaning: The Pandavas

अन्वयार्थः / Consequential Meaning:

“O, difficulty! Formerly born in Kunti and renowned as Radheya, indeed the superior ones among the Pandavas are Yudhishthira and others.”

पदपरिचयः:

भोः: Expression of addressing
कष्टम्: Difficulty
पूर्वं: Formerly
कुन्त्यां: In Kunti
समुत्पन्नः: Born
राधेयः: Known as Radheya
इति: As
विश्रुतः: Renowned
युधिष्ठिरादयः: Yudhishthira and others
ते: Your
मे: My
यवीयांसः: Superior
तु: Indeed
पाण्डवाः: The Pandavas

विशेषविषयाः / Special Topics:

The verse speaks to the recognition of Karna (known as Radheya) and contrasts him with the Pandavas, especially Yudhishthira, highlighting their superior qualities.

अलङ्काराः / Figures of Speech:

विपरीतलक्षणा: This verse demonstrates the contrast between Karna and Yudhishthira, using a comparison to emphasize their differing qualities.

छन्दः / Metre:

The verse is composed in the श्लोक (Shloka) metre, which is common in classical Sanskrit poetry.

Word-Meaning:

भोः: O
कष्टम्: Difficulty
पूर्वं: Formerly
कुन्त्यां: In Kunti
समुत्पन्नः: Born
राधेयः: Known as Radheya
इति: As
विश्रुतः: Renowned
युधिष्ठिरादयः: Yudhishthira and others
ते: Your
मे: My
यवीयांसः: Superior
तु: Indeed
पाण्डवाः: The Pandavas

Meaning of the Verse:

“O, difficulty! Karna, who was born in Kunti and is renowned as Radheya, is recognized as superior among the Pandavas, especially Yudhishthira and others.”

आकाङ्क्षा / Presence of the Words:

भोः: Addressing the difficulty
कष्टम्: What? Difficulty
पूर्वं: Formerly
कुन्त्यां: Where? In Kunti
समुत्पन्नः: Born how? As Radheya
राधेयः: Renowned as
विश्रुतः: Renowned
युधिष्ठिरादयः: Who? Yudhishthira and others
ते: Whose? Your
मे: Mine
यवीयांसः: Superior
तु: Indeed
पाण्डवाः: Pandavas

Sloka#8:

अयं स कालः क्रमलब्धशोभनो
गुणप्रकर्षो दिवसोऽयमागतः
निरर्थमस्त्रं च मयाहि शिक्षितं
पुनश्च मातुर्वचनेन वारितः ॥ ८ ॥

Word Split and Breakdown:

अयं स कालः क्रमलब्धशोभनो
अयं (ayaṃ) = this
स (sa) = he, this
कालः (kālaḥ) = time, period
क्रम (krama) = step, order
लब्ध (labdham) = acquired, obtained
शोभनः (śobhanaḥ) = splendid, beautiful

गुणप्रकर्षो दिवसोऽयमागतः
गुण (guṇa) = quality, virtue
प्रकर्षः (prakārṣaḥ) = excellence, superiority
दिवसः (divasaḥ) = day
अयम् (ayam) = this
आगतः (āgataḥ) = arrived, come

निरर्थमस्त्रं च मयाहि शिक्षितं
निरर्थम् (nirartham) = useless, without purpose
अस्त्रं (astraṃ) = weapon
च (ca) = and
मय (maya) = by me
आहि (āhi) = indeed, really
शिक्षितं (śikṣitaṃ) = taught, learned

पुनश्च मातुर्वचनेन वारितः
पुनः (punaḥ) = again
च (ca) = and
मातुः (mātuḥ) = of the mother
वचनेन (vacanena) = by words, by speech
वारितः (vāritaḥ) = repelled, rejected

Anvayārthaḥ (Consequential Meaning):

अयं स कालः क्रमलब्धशोभनो
“This is the time which, through its orderly progression, has acquired splendid beauty.”

गुणप्रकर्षो दिवसोऽयमागतः
“This day, characterized by the excellence of its qualities, has arrived.”

निरर्थमस्त्रं च मयाहि शिक्षितं
“The weapon taught by me is indeed useless.”

पुनश्च मातुर्वचनेन वारितः
“And again, it has been rejected by the words of the mother.”

Padaparicayaḥ (Word Details):

अयं = this
स = he, this
कालः = time
क्रमलब्ध = obtained through order
शोभनः = splendid
गुणप्रकर्षः = excellence in qualities
दिवसः = day
आगतः = arrived
निरर्थम् = without purpose
अस्त्रं = weapon
मय = by me
आहि = indeed
शिक्षितं = taught
पुनः = again
मातुः = of the mother
वचनेन = by speech
वारितः = rejected

Viśeṣaviṣayaḥ (Special Aspects):

The verse highlights the significance of time and its beauty acquired through its orderly nature. It reflects on the arrival of a day characterized by virtue and superiority. The speaker acknowledges the ineffectiveness of a weapon that was previously taught and notes that it has been dismissed again based on the mother’s advice.

Alaṅkārāḥ (Figures of Speech):

Upamā (Comparison): The time described as splendid and the day with superior qualities are compared to emphasize their beauty and significance.
Virodhābhāsa (Appearance of Contradiction): The verse points out the contradiction between the expected effectiveness of the weapon and its actual uselessness as highlighted by the mother’s words.

Chandaḥ (Meter):

The verse is in Anuṣṭubh Chandaḥ, a common meter in Sanskrit poetry with a rhythm of 32 syllables per verse, divided into 4 lines of 8 syllables each.

Word-Meaning:

अयं कालः = This time
क्रमलब्धशोभनो = Acquired splendor through its orderly progression
गुणप्रकर्षः = Excellence in qualities
दिवसः = Day
अयम् आगतः = This has arrived
निरर्थमस्त्रं = Useless weapon
च मयाहि शिक्षितं = Taught by me indeed
पुनश्च = Again
मातुः वचनेन = By the words of the mother
वारितः = Rejected

Meaning of the Verse:

“This time, which has acquired splendor through its orderly progression, has arrived as a day of excellence. The weapon that was taught by me is indeed useless and has been rejected again by the mother’s words.”

Ākāṅkṣā (The Presence of the Words in the Sentence):

कालः (time) is the subject of the verse, which is described as splendid and orderly.
गुणप्रकर्षः (excellence) and दिवसः (day) are highlighted to show the importance of the arrival of this day.
निरर्थमस्त्रं (useless weapon) is the object being discussed, with its ineffectiveness confirmed by the मातुः वचनेन (mother’s words).

Sloka#9

Sloka#9:

भोः शल्यराज श्रूयतां ममास्त्रस्य वृत्तान्तः।
शल्यः- ममाप्यस्ति कौतूहलमेनं वृत्तान्तं श्रोतुम्।
कर्णः- पूर्वमेवाहं जामदग्न्यस्य सकाशं गतवानस्मि।
शल्यः- ततस्ततः।
कर्णः- ततः,
विद्युल्लताकपिलतुङ्गजटाकलाप-
मुद्यत्प्रभावलयिनं परशुं दधानम्।
क्षत्रान्तकं मुनिवरं भृगुवंशकेतुं
गत्वा प्रणम्य निकटे निभृतः स्थितोऽस्मि ।। 9 ।।

Word-by-Word Split:

भोः शल्यराज श्रूयतां ममास्त्रस्य वृत्तान्तः।
भोः = O
शल्यराज = Shalya’s King
श्रूयतां = Let it be heard
ममास्त्रस्य = Of my weapon
वृत्तान्तः = The story

शल्यः- ममाप्यस्ति कौतूहलमेनं वृत्तान्तं श्रोतुम्।
शल्यः = Shalya
ममापि = Even to me
अस्ति = There is
कौतूहलम् = Curiosity
एनं = This
वृत्तान्तं = Story
श्रोतुम् = To hear

कर्णः- पूर्वमेवाहं जामदग्न्यस्य सकाशं गतवानस्मि।
कर्णः = Karna
पूर्वम् = Previously
एवाहं = I went
जामदग्न्यस्य = To Jamadagni’s
सकाशं = Presence
गतवानस्मि = I have gone

शल्यः- ततस्ततः।
शल्यः = Shalya
ततस्ततः = From there to there

कर्णः- ततः,
कर्णः = Karna
ततः = Then

विद्युल्लताकपिलतुङ्गजटाकलाप-
विद्युल्लता = Lightning-like
कपिलतुङ्गजटाकलाप = Golden hair tuft

मुद्यत्प्रभावलयिनं परशुं दधानम्।
मुद्यत्प्रभावलयिनं = Holding the axe shining with its own aura
परशुं = Axe
दधानम् = Holding

क्षत्रान्तकं मुनिवरं भृगुवंशकेतुं
क्षत्रान्तकं = Destroyer of Kshatriyas
मुनिवरं = The great sage
भृगुवंशकेतुं = Flag of the Bhrigu lineage

गत्वा प्रणम्य निकटे निभृतः स्थितोऽस्मि ।।
गत्वा = Having gone
प्रणम्य = Having bowed
निकटे = Near
निभृतः = Quietly
स्थितोऽस्मि = I am standing

Detailed Explanation:

आकाङ्क्षा (Desire):

The speaker desires to hear the story of the weapon in question, indicating an interest in the past events associated with it.

अन्वयार्थः (Consequential Meaning):

O King Shalya, listen to the story of my weapon.
Shalya expresses curiosity about the story of the weapon.
Karna recounts his visit to Jamadagni and mentions the weapon he encountered.
The story involves a divine weapon and a sage with a revered lineage.
Karna describes his respectful encounter with the sage and his weapon.

पदपरिचयः (Word Explanation):

भोः: An exclamation or address.
शल्यराज: King Shalya.
श्रूयतां: Let it be heard (imperative form of the verb to hear).
ममास्त्रस्य: Of my weapon (सस्य- possessive suffix for weapons).
वृत्तान्तः: The narrative or story.
कौतूहलम्: Curiosity.
एनं: This.
वृत्तान्तं: Story.
श्रोतुम्: To hear.
जामदग्न्यस्य: Belonging to Jamadagni (a sage).
सकाशं: Presence or vicinity.
गतवानस्मि: I went.
विद्युल्लता: Shining or lightning-like aura.
कपिलतुङ्गजटाकलाप: Golden tuft of hair.
मुद्यत्प्रभावलयिनं: Holding something shining with its aura.
परशुं: An axe.
दधानम्: Holding.
क्षत्रान्तकं: Destroyer of Kshatriyas.
मुनिवरं: The great sage.
भृगुवंशकेतुं: Flag of the Bhrigu lineage.
गत्वा: Having gone.
प्रणम्य: Having bowed.
निकटे: Near.
निभृतः: Quietly or discreetly.
स्थितोऽस्मि: I am standing.

विशेषविषयाः (Special Topic):

The narrative focuses on an important weapon and its association with divine figures and sage heritage, highlighting its significance and mystical qualities.

अलङ्काराः (Figures of Speech):

उपेक्षा (Neglect): The story might use a sense of neglect or disregard to emphasize the importance of the weapon.
उपमा (Simile): The weapon’s radiance is compared to lightning.

छन्दः (Meter):

The sloka is in the format of a typical Sanskrit verse, adhering to classical meters.

Word-Meaning:

भोः = O
शल्यराज = King Shalya
श्रूयतां = Let it be heard
ममास्त्रस्य = Of my weapon
वृत्तान्तः = The story
कौतूहलम् = Curiosity
एनं = This
वृत्तान्तं = Story
श्रोतुम् = To hear
जामदग्न्यस्य = To Jamadagni’s
सकाशं = Presence
गतवानस्मि = I have gone
विद्युल्लता = Lightning-like
कपिलतुङ्गजटाकलाप = Golden hair tuft
मुद्यत्प्रभावलयिनं = Holding the shining axe
परशुं = Axe
दधानम् = Holding
क्षत्रान्तकं = Destroyer of Kshatriyas
मुनिवरं = The great sage
भृगुवंशकेतुं = Flag of the Bhrigu lineage
गत्वा = Having gone
प्रणम्य = Having bowed
निकटे = Near
निभृतः = Quietly
स्थितोऽस्मि = I am standing

Meaning of the Verse:

The verse describes Karna’s encounter with a divine weapon and a great sage associated with the Bhrigu lineage. It highlights the reverence and respect shown by Karna towards the sage and the weapon. The story underscores the mystical qualities of the weapon and its divine significance.

Sloka: भोः शल्यराज श्रूयतां ममास्त्रस्य वृत्तान्तः। शल्यः- ममाप्यस्ति कौतूहलमेनं वृत्तान्तं श्रोतुम्। कर्णः- पूर्वमेवाहं जामदग्न्यस्य सकाशं गतवानस्मि। शल्यः- ततस्ततः। कर्णः- ततः, विद्युल्लताकपिलतुङ्गजटाकलाप- मुद्यत्प्रभावलयिनं परशुं दधानम्। क्षत्रान्तकं मुनिवरं भृगुवंशकेतुं गत्वा प्रणम्य निकटे निभृतः स्थितोऽस्मि ।। 9 ।।

Split of the Sloka by its meaning and actual words: भोः शल्य+राज श्रूयतां मम+अस्त्रस्य वृत्त+अन्तः | शल्यः- मम+अपि अस्ति कौतूहलम् एतं वृत्त+अन्तं श्रोतुम् | कर्णः- पूर्वम् एव अहम् जामदग्न्यस्य सकाशं गतवान् अस्मि | शल्यः- ततः ततः | कर्णः- ततः, विद्युल्लता+कपिल+तुङ्ग+जटा+कलापम् उद्यत्+प्रभाव+वलयिनं परशुं दधानम् | क्षत्र+अन्तकं मुनि+वरं भृगु+वंश+केतुं गत्वा प्रणम्य निकटे निभृतः स्थितः अस्मि ||

Then the sloka further divided into words as follows, along with its Sanskrit synonyms and its English meaning or synonyms:

अन्वयार्थः / Consequential meaning:

भोः = हे, O शल्यराज = शल्यराज, King Shalya श्रूयतां = श्रोतुं यताम्, Please listen, Let it be heard मम = मम, My अस्त्रस्य = शस्त्रस्य, Of the weapon वृत्तान्तः = कथा, Story, Narrative ममापि = मम अपि, My too अस्ति = अस्ति, Is कौतूहलम् = जिज्ञासा, Curiosity एनं = एतं, This श्रोतुम् = श्रवणम्, To hear पूर्वम् = प्रथमम्, Before एव = निश्चितम्, Indeed अहम् = अहम्, I जामदग्न्यस्य = परशुरामस्य, Of Jamadagni’s son सकाशं = समीपम्, Near गतवान् = गतः, Gone अस्मि = अस्मि, Am ततः = ततः, Then विद्युल्लताकपिलतुङ्गजटाकलापम् = विद्युत्-लता-कपिल-तुङ्ग-जटा-समूहम्, A mass of high matted locks like lightning streaks उद्यत्प्रभावलयिनं = उद्यत-प्रभा-वलय-युक्तम्, Surrounded by a ring of rising radiance परशुं = परशु, Axe दधानम् = धारयन्, Holding क्षत्रान्तकं = क्षत्रिय-विनाशक, Destroyer of Kshatriyas मुनिवरं = श्रेष्ठ-मुनि, Great sage भृगुवंशकेतुं = भृगु-वंश-प्रमुख, Chief of the Bhrigu lineage गत्वा = गत्वा, Having gone प्रणम्य = नमः कृत्वा, Bowing निकटे = समीपम्, Near निभृतः = शांतः, Silent स्थितः = स्थितः, Standing अस्मि = अस्मि, Am

पदपरिचयः / Word Analysis:

श्रूयतां = श्रु+यताम् ममास्त्रस्य = मम+अस्त्रस्य वृत्तान्तः = वृत्त+अन्तः ममाप्यस्ति = मम+अपि+अस्ति कौतूहलम् = कौतुहलम् एतं = एतं श्रोतुम् = श्रोतुम् पूर्वमेवाहं = पूर्वम्+एव+अहम् जामदग्न्यस्य = जामदग्न्यस्य सकाशं = सकाशम् गतवानस्मि = गतवान्+अस्मि ततः = ततः विद्युल्लताकपिलतुङ्गजटाकलापम् = विद्युल्लता+कपिल+तुङ्ग+जटा+कलापम् उद्यत्प्रभावलयिनं = उद्यत+प्रभा+वलयिनं परशुं = परशुं दधानम् = दधानम् क्षत्रान्तकं = क्षत्र+अन्तकं मुनिवरं = मुनि+वरं भृगुवंशकेतुं = भृगु+वंश+केतुं गत्वा = गत्वा प्रणम्य = प्रणम्य निकटे = निकटे निभृतः = निभृतः स्थितोऽस्मि = स्थितः+अस्मि

विशेषविषयाः / Special Topics:

विद्युल्लताकपिलतुङ्गजटाकलापम् = The high matted locks resembling streaks of lightning उद्यत्प्रभावलयिनं = Surrounded by a ring of rising radiance

अलङ्काराः / Figures of Speech:

श्रूयतां = आशिसूचक, Requesting विद्युल्लताकपिलतुङ्गजटाकलापम् = रूपक, Metaphor

छन्दः / Meter:

अनुष्टुप् = Consisting of four lines with eight syllables each.

Word-Meaning:

भोः = O शल्यराज = King Shalya श्रूयतां = Let it be heard मम = My अस्त्रस्य = Of the weapon वृत्तान्तः = Story, Narrative ममापि = My too अस्ति = Is कौतूहलम् = Curiosity एनं = This श्रोतुम् = To hear पूर्वम् = Before एव = Indeed अहम् = I जामदग्न्यस्य = Of Jamadagni’s son सकाशं = Near गतवान् = Gone अस्मि = Am ततः = Then विद्युल्लताकपिलतुङ्गजटाकलापम् = A mass of high matted locks like lightning streaks उद्यत्प्रभावलयिनं = Surrounded by a ring of rising radiance परशुं = Axe दधानम् = Holding क्षत्रान्तकं = Destroyer of Kshatriyas मुनिवरं = Great sage भृगुवंशकेतुं = Chief of the Bhrigu lineage गत्वा = Having gone प्रणम्य = Bowing निकटे = Near निभृतः = Silent स्थितः = Standing अस्मि = Am

Meaning of the verse:

O King Shalya, please listen to the account of my weapon. Shalya: I too have a curiosity to hear this account. Karna: Before, I went to Jamadagni’s son. Shalya: Then, then? Karna: Then, I stood silently near the great sage who is the chief of the Bhrigu lineage, holding an axe, surrounded by a ring of rising radiance, with a mass of high matted locks like lightning streaks, the destroyer of Kshatriyas, having bowed.

Sloka:

विद्युल्लताकपिलतुङ्गजटाकलाप-
मुद्यत्प्रभावलयिनं परशुं दधानम्।
क्षत्रान्तकं मुनिवरं भृगुवंशकेतुं
गत्वा प्रणम्य निकटे निभृतः स्थितोऽस्मि ॥ 9 ॥

Split of the Sloka by its meaning and actual words:

विद्युत्+लता+कपिल+तुङ्ग+जटा+कलाप-
उद्यात्+प्रभावलयिनं परशुं दधानम्।
क्षत्र+अन्तकं मुनि+वरं भृगु+वंश+केतुं
गत्वा प्रणम्य निकटे निभृतः स्थितोऽस्मि ॥ 9 ॥

Anvayarthah / Consequential meaning:

विद्युत् = Lightning लता = Creeper, vine कपिल = Brown, tawny तुङ्ग = High, lofty जटा = Matted hair कलाप = Bunch, cluster उद्यात् = Rising, ascending प्रभावलयिनं = Radiant, encircled with radiance परशुं = Axe दधानम् = Holding, bearing क्षत्र = Kshatriya, warrior class अन्तकं = Destroyer मुनि = Sage वरं = Best, excellent भृगु = Bhrigu (a sage) वंश = Lineage, dynasty केतुं = Flag, emblem, banner गत्वा = Having gone प्रणम्य = Having saluted, bowed निकटे = Near निभृतः = Silently, humbly स्थितः = Stood अस्मि = Am

पदपरिचयः / Word Analysis:

विद्युत्लता = विद्युत् + लता कपिलतुङ्गजटाकलाप = कपिल + तुङ्ग + जटा + कलाप उद्यात् = Rising, ascending प्रभावलयिनं = प्रभा +वलयिनं परशुं = Axe दधानम् = Holding, bearing क्षत्रान्तकं = क्षत्र + अन्तकं मुनिवरं = मुनि + वरं भृगुवंशकेतुं = भृगु + वंश + केतुं गत्वा = Having gone प्रणम्य = Having saluted, bowed निकटे = Near निभृतः = Silently, humbly स्थितः = Stood अस्मि = Am

विशेषविषयाः / Special Aspects:

This sloka describes the reverence and the action of bowing down to a sage, with a vivid description of his appearance and attributes.

अलङ्काराः / Figures of Speech:

श्लेष अलङ्कारः (Pun): The words like “विद्युत्” and “लता” create a vivid imagery combining the natural elements with the sage’s attributes.

छन्दः / Metre:

शार्दूलविक्रीडितम् (Shardulavikriditam): A classical Sanskrit metre used often for majestic and grand descriptions.

Word-Meaning:

विद्युत् = Lightning
लता = Creeper, vine
कपिल = Brown, tawny
तुङ्ग = High, lofty
जटा = Matted hair
कलाप = Bunch, cluster
उद्यात् = Rising, ascending
प्रभावलयिनं = Radiant, encircled with radiance
परशुं = Axe
दधानम् = Holding, bearing
क्षत्र = Kshatriya, warrior class
अन्तकं = Destroyer
मुनि = Sage
वरं = Best, excellent
भृगु = Bhrigu (a sage)
वंश = Lineage, dynasty
केतुं = Flag, emblem, banner
गत्वा = Having gone
प्रणम्य = Having saluted, bowed
निकटे = Near
निभृतः = Silently, humbly
स्थितः = Stood
अस्मि = Am

Meaning of the Verse:

Having gone to the sage, whose matted hair resembled the brown vines of lightning, who bore an axe encircled with radiant light, who is the destroyer of Kshatriyas, the best among sages, the emblem of the Bhrigu lineage, I stood nearby silently and humbly, after bowing to him.

आकाङ्क्षा / Presence of words in the Sentence:

गत्वा = Having gone किं [कर्मपदम्] गत्वा? = मुनिवरं कथं गत्वा? = प्रणम्य कस्य निकटे? = मुनिवरस्य कथंभूतस्य मुनिवरस्य? = क्षत्रान्तकं पुनः कीदृशस्य मुनिवरस्य? = भृगुवंशकेतुं कथं स्थितः? = निभृतः

Sloka:

शल्यः- ततस्ततः।
कर्णः- ततो जामदग्न्येन ममाशीर्वचनं पृष्टोऽस्मि। को भवान् किमर्थमिहागत इति।
शल्यः- ततस्ततः।
कर्णः- ततः भगवन् अखिलान्यस्त्राण्युपशिक्षितुमिच्छामीत्युक्तवानस्मि।

Split of the Sloka by its meaning and actual words:

शल्यः- ततः ततः।
कर्णः- ततः जामदग्न्येन मम आशीर्वचनं पृष्टः अस्मि। कः भवान् किमर्थम् इह आगतः इति।
शल्यः- ततः ततः।
कर्णः- ततः भगवन् अखिलानि अस्त्राणि उपशिक्षितुम् इच्छामि इति उक्तवान् अस्मि।

Division into individual words along with Sanskrit synonyms and English meanings:

अन्वयार्थः / Consequential meaning:

शल्यः- ततः ततः।
कर्णः- ततः जामदग्न्येन मम आशीर्वचनं पृष्टः अस्मि। कः भवान् किमर्थम् इह आगतः इति।
शल्यः- ततः ततः।
कर्णः- ततः भगवन् अखिलानि अस्त्राणि उपशिक्षितुम् इच्छामि इति उक्तवान् अस्मि।

Detailed split of each word:

ततः = Then, thereafter (अनन्तरम्, तदनन्तरम्)
जामदग्न्येन = By the son of Jamadagni, i.e., Parashurama (पारशुरामेण, जमदग्निपुत्रेण)
मम = My (मदीय, अस्य)
आशीर्वचनं = Blessing (आशीर्वादः, मङ्गलवचनम्)
पृष्टः = Asked (अनुपृष्टः, समाचरितः)
अस्मि = Am (अहम्, अस्मि)
कः = Who (कस्मिन्, कः जनः)
भवान् = You (त्वम्, भवतः)
किमर्थम् = For what purpose, why (कस्य हेतोः, किमर्थे)
इह = Here (अत्र, अस्मिन्स्थले)
आगतः = Arrived (आयातः, प्राप्तः)
इति = Thus (एवम्, इति)
भगवन् = O Lord, revered one (भगवन्, प्रभो)
अखिलानि = All (समस्तानि, सर्वाणि)
अस्त्राणि = Weapons (शस्त्राणि, आयुधानि)
उपशिक्षितुम् = To learn (अध्येतुम्, शिक्षितुम्)
इच्छामि = Wish (कामये, इच्छामि)
इति = Thus (एवम्, इति)
उक्तवान् = Said (अवदत्, उक्तवान्)
अस्मि = Am (अहम्, अस्मि)

पदपरिचयः / Word Identification:

ततः = Then, thereafter
जामदग्न्येन = By the son of Jamadagni
मम = My
आशीर्वचनं = Blessing
पृष्टः = Asked
अस्मि = Am
कः = Who
भवान् = You
किमर्थम् = For what purpose, why
इह = Here
आगतः = Arrived
इति = Thus
भगवन् = O Lord
अखिलानि = All
अस्त्राणि = Weapons
उपशिक्षितुम् = To learn
इच्छामि = Wish
इति = Thus
उक्तवान् = Said
अस्मि = Am

Meaning of each word with synonyms:

ततः – Then, thereafter (अनन्तरम्, तदनन्तरम्)
जामदग्न्येन – By the son of Jamadagni (पारशुरामेण, जमदग्निपुत्रेण)
मम – My (मदीय, अस्य)
आशीर्वचनं – Blessing (आशीर्वादः, मङ्गलवचनम्)
पृष्टः – Asked (अनुपृष्टः, समाचरितः)
अस्मि – Am (अहम्, अस्मि)
कः – Who (कस्मिन्, कः जनः)
भवान् – You (त्वम्, भवतः)
किमर्थम् – For what purpose, why (कस्य हेतोः, किमर्थे)
इह – Here (अत्र, अस्मिन्स्थले)
आगतः – Arrived (आयातः, प्राप्तः)
इति – Thus (एवम्, इति)
भगवन् – O Lord (भगवन्, प्रभो)
अखिलानि – All (समस्तानि, सर्वाणि)
अस्त्राणि – Weapons (शस्त्राणि, आयुधानि)
उपशिक्षितुम् – To learn (अध्येतुम्, शिक्षितुम्)
इच्छामि – Wish (कामये, इच्छामि)
इति – Thus (एवम्, इति)
उक्तवान् – Said (अवदत्, उक्तवान्)
अस्मि – Am (अहम्, अस्मि)

अन्वयार्थः / Consequential Meaning:

Shalya: “Then what happened?”

Karna: “Then, the son of Jamadagni blessed me. He asked, ‘Who are you and why have you come here?”

Shalya: “Then what happened?”

Karna: “Then, I said, ‘O Lord, I wish to learn all the weapons.'”

Word-by-Word Analysis:

ततः = Then
जामदग्न्येन = By the son of Jamadagni
मम = My
आशीर्वचनं = Blessing
पृष्टः = Asked
अस्मि = Am
कः = Who
भवान् = You
किमर्थम् = For what purpose
इह = Here
आगतः = Arrived
इति = Thus
भगवन् = O Lord
अखिलानि = All
अस्त्राणि = Weapons
उपशिक्षितुम् = To learn
इच्छामि = Wish
इति = Thus
उक्तवान् = Said
अस्मि = Am

विशेषविषयाः / Special Topics:

Context: This passage describes a conversation between Shalya and Karna, where Karna recounts his interaction with Parashurama.
Cultural Reference: Parashurama, known for his enmity towards Kshatriyas, questioning Karna’s purpose signifies the tension and eventual deception in Karna’s quest for knowledge.

अलङ्काराः / Figures of Speech:

Dialogue Form: The passage uses dialogue to create a narrative flow.
Repetition: The repetition of “ततः ततः” emphasizes the continuity of events and curiosity of Shalya.

छन्दः / Meter:

The passage does not follow a specific classical meter but rather a prose dialogue format typical of narrative texts.

Word-Meaning:

ततः = Then
जामदग्न्येन = By the son of Jamadagni
मम = My
आशीर्वचनं = Blessing
पृष्टः = Asked
अस्मि = Am
कः = Who
भवान् = You
किमर्थम् = For what purpose
इह = Here
आगतः = Arrived
इति = Thus
भगवन् = O Lord
अखिलानि = All
अस्त्राणि = Weapons
उपशिक्षितुम् = To learn
इच्छामि = Wish
इति = Thus
उक्तवान् = Said
अस्मि = Am

Meaning of the Verse:

Shalya: “Then what happened?”

Karna: “After blessing me, Parashurama asked, ‘Who are you and why have you come here?'”

Shalya: “Then what happened?”

Karna: “Then, I said, ‘O Lord, I wish to learn all the weapons.'”

Actual Sloka:

शल्यः- ततस्ततः।

कर्णः- तत उक्तोऽहं भगवता ब्राह्मणेषूपदेशं करिष्यामि न क्षत्रियाणामिति।

शल्यः- अस्ति खलु भगवतः क्षत्रियवंश्यैः पूर्ववैरम्। ततस्ततः।

कर्णः- ततो नाहं क्षत्रिय इत्यस्त्रोपदेशं ग्रहीतुमारब्धं मया।

Split of the Sloka by its meaning and actual words:

शल्यः- ततः ततः।

कर्णः- ततः उक्तः अहं भगवता ब्राह्मणेषु उपदेशं करिष्यामि न क्षत्रियाणाम् इति।

शल्यः- अस्ति खलु भगवतः क्षत्रियवंश्यैः पूर्ववैरम्। ततः ततः।

कर्णः- ततः न अहं क्षत्रियः इति अस्त्र-उपदेशं ग्रहीतुम् आरब्धं मया।

Detailed split of each word along with its Sanskrit synonyms and English meanings:

अन्वयार्थः / Consequential meaning:

शल्यः- ततः ततः।

शल्यः- अस्ति खलु भगवतः क्षत्रियवंश्यैः पूर्ववैरम्। ततः ततः।

कर्णः- ततः न अहं क्षत्रियः इति अस्त्र-उपदेशं ग्रहीतुम् आरब्धं मया।

Division into individual words along with Sanskrit synonyms and English meanings:

शल्यः- ततः ततः।

ततः = Then, thereafter (अनन्तरम्, तदनन्तरम्)

ततः = Then, thereafter (अनन्तरम्, तदनन्तरम्)
उक्तः = Said (वदितः, उच्यते)
अहं = I (अस्मि, मम)
भगवता = By the Lord, revered one (ईश्वरः, प्रभुः)
ब्राह्मणेषु = To Brahmins (द्विजः, विप्रः)
उपदेशं = Instruction (शिक्षा, उपदेशः)
करिष्यामि = I will do (करोमि, साधयामि)
न = Not (अव, ने)
क्षत्रियाणाम् = To Kshatriyas (राजन्यः, वीरः)
इति = Thus (एवम्, इति)

शल्यः- अस्ति खलु भगवतः क्षत्रियवंश्यैः पूर्ववैरम्। ततः ततः।

अस्ति = Is (भवति, अस्ति)
खलु = Indeed (नूनम्, हि)
भगवतः = Of the Lord, revered one (ईश्वरः, प्रभुः)
क्षत्रियवंश्यैः = With the Kshatriya lineage (राजन्यवंशः, वीरवंशः)
पूर्ववैरम् = Ancient enmity (पुरातनवैरो, पूर्वद्वेषः)
ततः = Then, thereafter (अनन्तरम्, तदनन्तरम्)
ततः = Then, thereafter (अनन्तरम्, तदनन्तरम्)

कर्णः- ततः न अहं क्षत्रियः इति अस्त्र-उपदेशं ग्रहीतुम् आरब्धं मया।

ततः = Then, thereafter (अनन्तरम्, तदनन्तरम्)
न = Not (अव, ने)
अहं = I (अस्मि, मम)
क्षत्रियः = Kshatriya (राजन्यः, वीरः)
इति = Thus (एवम्, इति)
अस्त्र = Weapon (शस्त्रः, आयुधम्)
उपदेशं = Instruction (शिक्षा, उपदेशः)
ग्रहीतुम् = To learn (आददानम्, स्वीकर)
आरब्धं = Began (प्रारम्भः, आरब्धः)
मया = By me (मम, मया)

पदपरिचयः / Word Identification:

ततस्ततः = ततः ततः उक्तोऽहं = उक्तः अहं भगवता = भगवता ब्राह्मणेषु = ब्राह्मणेषु उपदेशं = उपदेशं करिष्यामि = करिष्यामि न = न क्षत्रियाणामिति = क्षत्रियाणाम् इति अस्ति = अस्ति खलु = खलु भगवतः = भगवतः क्षत्रियवंश्यैः = क्षत्रियवंश्यैः पूर्ववैरम् = पूर्ववैरम् न = न अहं = अहं क्षत्रियः = क्षत्रियः अस्त्रोपदेशं = अस्त्र+उपदेशं ग्रहीतुमारब्धं = ग्रहीतुम् आरब्धं मया = मया

विशेषविषयाः / Special Topics:

Context: This passage is a dialogue between Shalya and Karna, recounting Karna’s interaction with Parashurama and his determination to learn the art of weaponry despite the challenges.
Cultural Reference: Parashurama’s enmity towards Kshatriyas and Karna’s deceit to learn from him highlights the theme of determination and the lengths one might go to achieve their goals.

अलङ्काराः / Figures of Speech:

Dialogue Form: The passage uses dialogue to advance the narrative and convey emotions.
Repetition: The repetition of “ततः ततः” emphasizes the sequence of events and the ongoing conversation.

छन्दः / Meter:

The passage follows a prose dialogue format rather than a specific classical meter.

Word-Meaning:

शल्यः- ततः ततः।

ततः = Then, thereafter (अनन्तरम्, तदनन्तरम्)

ततः = Then, thereafter (अनन्तरम्, तदनन्तरम्)
उक्तः = Said (वदितः, उच्यते)
अहं = I (अस्मि, मम)
भगवता = By the Lord, revered one (ईश्वरः, प्रभुः)
ब्राह्मणेषु = To Brahmins (द्विजः, विप्रः)
उपदेशं = Instruction (शिक्षा, उपदेशः)
करिष्यामि = I will do (करोमि, साधयामि)
न = Not (अव, ने)
क्षत्रियाणाम् = To Kshatriyas (राजन्यः, वीरः)
इति = Thus (एवम्, इति)

शल्यः- अस्ति खलु भगवतः क्षत्रियवंश्यैः पूर्ववैरम्। ततः ततः।

अस्ति = Is (भवति, अस्ति)
खलु = Indeed (नूनम्, हि)
भगवतः = Of the Lord, revered one (ईश्वरः, प्रभुः)
क्षत्रियवंश्यैः = With the Kshatriya lineage (राजन्यवंशः, वीरवंशः)
पूर्ववैरम् = Ancient enmity (पुरातनवैरो, पूर्वद्वेषः)
ततः = Then, thereafter (अनन्तरम्, तदनन्तरम्)

कर्णः- ततः न अहं क्षत्रियः इति अस्त्र-उपदेशं ग्रहीतुम् आरब्धं मया।

ततः = Then, thereafter (अनन्तरम्, तदनन्तरम्)
न = Not (अव, ने)
अहं = I (अस्मि, मम)
क्षत्रियः = Kshatriya (राजन्यः, वीरः)
इति = Thus (एवम्, इति)
अस्त्र = Weapon (शस्त्रः, आयुधम्)
उपदेशं = Instruction (शिक्षा, उपदेशः)
ग्रहीतुम् = To learn (आददानम्, स्वीकर)
आरब्धं = Began (प्रारम्भः, आरब्धः)
मया = By me (मम, मया)

Meaning of the Verse:

Shalya: “Then what happened next?”

Karna: “Then, the revered one said to me, ‘I will only instruct Brahmins, not Kshatriyas.'”

Shalya: “Indeed, the revered one has an ancient enmity with the Kshatriya lineage. What happened next?”

Karna: “Then, I began to learn the weapon instruction by asserting that I am not a Kshatriya.”

आकाङ्क्षा / The presence of the words in the above sentence:

शल्यः- ततः ततः।

ततः = Then, thereafter (अनन्तरम्, तदनन्तरम्)

ततः = Then, thereafter (अनन्तरम्, तदनन्तरम्)
उक्तः = Said (वदितः, उच्यते)
अहं = I (अस्मि, मम)
भगवता = By the Lord, revered one (ईश्वरः, प्रभुः)
ब्राह्मणेषु = To Brahmins (द्विजः, विप्रः)
उपदेशं = Instruction (शिक्षा, उपदेशः)
करिष्यामि = I will do (करोमि, साधयामि)
न = Not (अव, ने)
क्षत्रियाणाम् = To Kshatriyas (राजन्यः, वीरः)
इति = Thus (एवम्, इति)

शल्यः- अस्ति खलु भगवतः क्षत्रियवंश्यैः पूर्ववैरम्। ततः ततः।

अस्ति = Is (भवति, अस्ति)
खलु = Indeed (नूनम्, हि)
भगवतः = Of the Lord, revered one (ईश्वरः, प्रभुः)
क्षत्रियवंश्यैः = With the Kshatriya lineage (राजन्यवंशः, वीरवंशः)
पूर्ववैरम् = Ancient enmity (पुरातनवैरो, पूर्वद्वेषः)
ततः = Then, thereafter (अनन्तरम्, तदनन्तरम्)

कर्णः- ततः न अहं क्षत्रियः इति अस्त्र-उपदेशं ग्रहीतुम् आरब्धं मया।

ततः = Then, thereafter (अनन्तरम्, तदनन्तरम्)
न = Not (अव, ने)
अहं = I (अस्मि, मम)
क्षत्रियः = Kshatriya (राजन्यः, वीरः)
इति = Thus (एवम्, इति)
अस्त्र = Weapon (शस्त्रः, आयुधम्)
उपदेशं = Instruction (शिक्षा, उपदेशः)
ग्रहीतुम् = To learn (आददानम्, स्वीकर)
आरब्धं = Began (प्रारम्भः, आरब्धः)
मया = By me (मम, मया)

Sloka:

शल्यः– ततस्ततः।
कर्णः– ततः कतिपयकालातिक्रमे कदाचित्फलमूलसमित्कुशकुसुमाहरणाय गतवता गुरुणा सहानुगतोऽस्मि।
शल्यः– ममाप्यस्ति कौतूहलमेनं वृत्तान्तं श्रोतुम्।
कर्णः– पूर्वमेवाहं जामदग्न्यस्य सकाशं गतवानस्मि।

Word Split and Meaning:

1. शल्यः- ततस्ततः।

Word Split:

शल्यः = Shalya
ततः = Then
ततस्ततः = From that time to that time (periodically)

Synonyms and Meaning:

शल्यः (Shalya) = a character’s name (also means a weapon or a wound in other contexts)
ततः (Tatah) = henceforth, subsequently

2. कर्णः- ततः कतिपयकालातिक्रमे कदाचित्फलमूलसमित्कुशकुसुमाहरणाय गतवता गुरुणा सहानुगतोऽस्मि।

Word Split:

ततः = Then
कतिपयकालातिक्रमे = After a certain period of time
कदाचित् = At some time
फलं = Fruit
मूल = Root
समित् = Bundle
कुश = Kusa grass
कुसुम = Flower
हरणाय = For fetching
गतवता = Having gone
गुरुणा = By the teacher
सहानुगतः = Accompanied

Synonyms and Meaning:

ततः (Tatah) = then
कतिपयकालातिक्रमे = after a certain period of time (कतिपयकाल = certain time, अतिक्रमे = after passing)
कदाचित् (Kadachit) = at some time
फलं (Phalam) = fruit
मूल (Moola) = root
समित् (Samit) = bundle of twigs
कुश (Kusha) = kusa grass
कुसुम (Kusuma) = flower
हरणाय (Haranaya) = for fetching
गतवता (Gatvata) = having gone
गुरुणा (Guruna) = by the teacher
सहानुगतः (Sahanugata) = accompanied

3. शल्यः- ममाप्यस्ति कौतूहलमेनं वृत्तान्तं श्रोतुम्।

Word Split:

मम = My
अपि = Also
अस्ति = Is
कौतूहलम् = Curiosity
एनं = This
वृत्तान्तम् = Account
श्रोतुम् = To hear

Synonyms and Meaning:

मम (Mama) = my
अपि (Api) = also
अस्ति (Asti) = is
कौतूहलम् (Kautuhalam) = curiosity
एनं (Enam) = this
वृत्तान्तम् (Vrittantam) = account, story
श्रोतुम् (Shrotum) = to hear

4. कर्णः- पूर्वमेवाहं जामदग्न्यस्य सकाशं गतवानस्मि।

Word Split:

पूर्वमेवा = Previously
अहम् = I
जामदग्न्यस्य = Of Jamadagni
सकाशं = Presence
गतवानस्मि = Have gone

Synonyms and Meaning:

पूर्वमेवा (Purvameva) = previously
अहम् (Aham) = I
जामदग्न्यस्य (Jamadagnayasya) = of Jamadagni (a sage)
सकाशं (Sakasha) = presence
गतवानस्मि (Gatavanasmi) = have gone

अन्वयार्थः (Consequential Meaning):

शल्यः – “Then,” or “From that time onwards.”

कर्णः – “Then, after some time, at a certain period, having gone to fetch fruits, roots, bundles of kusa grass, and flowers, I went accompanied by the teacher.”

शल्यः – “I am also curious to hear this account.”

कर्णः – “Previously, I went to the presence of Jamadagni.”

पदपरिचयः (Word Introduction):

शल्यः = Character name or meaning related to a wound or weapon in other contexts.
कर्णः = Character name.
ततः = Henceforth.
कतिपयकालातिक्रमे = After some time.
कदाचित् = At some time.
फलं = Fruit.
मूल = Root.
समित् = Bundle.
कुश = Kusa grass.
कुसुम = Flower.
हरणाय = For fetching.
गतवता = Having gone.
गुरुणा = By the teacher.
सहानुगतः = Accompanied.
मम = My.
अपि = Also.
अस्ति = Is.
कौतूहलम् = Curiosity.
एनं = This.
वृत्तान्तम् = Story or account.
श्रोतुम् = To hear.
पूर्वमेवा = Previously.
अहम् = I.
जामदग्न्यस्य = Of Jamadagni.
सकाशं = Presence.
गतवानस्मि = Have gone.

विशेषविषयाः (Special Points):

The dialogue reveals a curiosity about a past event involving the fetching of items under the guidance of a teacher.
The characters discuss their experiences and curiosities about past actions.

अलङ्काराः (Figures of Speech):

उपमा (Upama) – Comparisons or metaphorical expressions may be used to describe the actions or states of characters.

छन्दः (Meter):

The sloka does not follow a traditional poetic meter but is structured in a prose-like dialogue.

Word-Meaning:

शल्यः (Shalya) = Character’s name or related to wounds/weapons.
कर्णः (Karna) = Character’s name.
ततः (Tatah) = Henceforth, subsequently.
कतिपयकालातिक्रमे = After a certain period.
कदाचित् = At some time.
फलं = Fruit.
मूल = Root.
समित् = Bundle.
कुश = Kusa grass.
कुसुम = Flower.
हरणाय = For fetching.
गतवाता = Having gone.
गुरुणा = By the teacher.
सहानुगतः = Accompanied.
मम = My.
अपि = Also.
अस्ति = Is.
कौतूहलम् = Curiosity.
एनं = This.
वृत्तान्तम् = Account.
श्रोतुम् = To hear.
पूर्वमेवा = Previously.
अहम् = I.
जामदग्न्यस्य = Of Jamadagni.
सकाशं = Presence.
गतवानस्मि = Have gone.

Meaning of the Verse:

The dialogue unfolds a sequence where Karna recounts his past actions involving fetching various items under the guidance of a teacher. Shalya expresses curiosity about the account. Karna mentions having previously visited Jamadagni.

आकाङ्क्षा (Aspiration):

To understand the specific actions and events discussed in the dialogue and the nature of the characters’ interactions and experiences.

शल्यः- ततस्ततः।

कर्णः- ततो जामदग्न्येन ममाशीर्वचनं पृष्टोऽस्मि। को भवान् किमर्थमिहागत इति।

शल्यः- ततस्ततः।

कर्णः- ततः भगवन् अखिलान्यस्त्राण्युपशिक्षितुमिच्छामीत्युक्तवानस्मि।

शल्यः- ततस्ततः।

कर्णः- तत उक्तोऽहं भगवता ब्राह्मणेषूपदेशं करिष्यामि न क्षत्रियाणामिति।

शल्यः- अस्ति खलु भगवतः क्षत्रियवंश्यैः पूर्ववैरम्। ततस्ततः।

कर्णः- ततो नाहं क्षत्रिय इत्यस्त्रोपदेशं ग्रहीतुमारब्धं मया।

Split of the Sloka by its meaning and actual words:

शल्यः (Śalyaḥ) – ततस्ततः (Tatas Tatas)

कर्णः (Karnaḥ) – ततो (Tataḥ) + जामदग्न्येन (Jāmadagnyena) + मम (Mama) + आशीरवचनं (Āśīrvacanaṃ) + पृष्टः (Pṛṣṭaḥ) + अस्मि (Asmi) + को (Ko) + भवान् (Bhavān) + किमर्थम् (Kimartham) + इहागत (Ihāgata) + इति (Iti)

शल्यः (Śalyaḥ) – ततस्ततः (Tatas Tatas)

कर्णः (Karnaḥ) – ततः (Tataḥ) + भगवन् (Bhagavān) + अखिलानि (Akhilāni) + अस्त्राणि (Astrāṇi) + उपशिक्षितुम् (Upaśikṣitum) + इच्छामि (Icchāmi) + इत्युक्तवानस्मि (Ityuktavānasmi)

शल्यः (Śalyaḥ) – ततस्ततः (Tatas Tatas)

कर्णः (Karnaḥ) – तत (Tataḥ) + उक्तः (Uktaḥ) + अहम् (Aham) + भगवता (Bhagavatā) + ब्राह्मणेषु (Brāhmaṇeṣu) + उपदेशं (Upadeśaṃ) + करिष्यामि (Kariṣyāmi) + न (Na) + क्षत्रियाणाम् (Kṣatriyāṇām) + इति (Iti)

शल्यः (Śalyaḥ) – अस्ति (Asti) + खलु (Khalu) + भगवतः (Bhagavataḥ) + क्षत्रियवंश्यैः (Kṣatriyavaṃśyaiḥ) + पूर्ववैरम् (Pūrvavairam) + ततस्ततः (Tatas Tatas)

कर्णः (Karnaḥ) – ततो (Tataḥ) + न (Na) + अहम् (Aham) + क्षत्रिय (Kṣatriya) + इत्यस्त्रोपदेशं (Ityastro-padeśaṃ) + ग्रहीतुम् (Grahetum) + आरब्धं (Ārabdhaṃ) + मया (Mayā)

अन्वयार्थः/ पदपरिचयः (Consequential meaning):

Sanskrit Word	Sanskrit Synonyms	English Meaning
शल्यः (Śalyaḥ)	शल्य, प्रतिवादक	Shalya (a character), Opponent
ततस्ततः (Tatas Tatas)	ततः, तत्र	Henceforth, Thus
कर्णः (Karnaḥ)	कर्ण, पाण्डव	Karna, a character
ततो (Tataḥ)	ततः	Then, Hence
जामदग्न्येन (Jāmadagnyena)	जामदग्नि, पाण्डव	By Jāmadagni, a patronymic name for Karna
मम (Mama)	मे, स्व	My, Mine
आशीरवचनं (Āśīrvacanaṃ)	आशीर्वाद, वरदान	Blessing, Benediction
पृष्टः (Pṛṣṭaḥ)	प्रश्नित	Asked, Inquired
अस्मि (Asmi)	हूँ	I am
को (Ko)	कौन	Who
भवान् (Bhavān)	आप	You (respectful)
किमर्थम् (Kimartham)	कारणम्	What is the purpose, Reason
इहागत (Ihāgata)	आगत, यहाँ आया	Arrived here
इति (Iti)	यथार्थ, ऐसा	Thus, So
भगवन् (Bhagavān)	ईश्वर, देवता	Lord, Master
अखिलान्यस्त्राणि (Akhilāni Astrāṇi)	सम्पूर्ण अस्त्राणि	All weapons
उपशिक्षितुम् (Upaśikṣitum)	शिक्षितुम्, सिखाने	To be taught, To instruct
इच्छामि (Icchāmi)	चाहता हूँ, इच्छा	I wish, I desire
इत्युक्तवानस्मि (Ityuktavānasmi)	ऐसा कहा मैंने	Thus I have said
ब्राह्मणेषु (Brāhmaṇeṣu)	ब्राह्मणों में	Among Brahmins
उपदेशं (Upadeśaṃ)	शिक्षा, निर्देश	Instruction, Advice
करिष्यामि (Kariṣyāmi)	करूंगा	I will do
न (Na)	नहीं	Not
क्षत्रियाणाम् (Kṣatriyāṇām)	क्षत्रिय, राजाओं	Of Kshatriyas, Kings
अस्ति (Asti)	है	Is
खलु (Khalu)	निःसंदेह, निश्चिततः	Indeed, Certainly
भगवतः (Bhagavataḥ)	भगवान, ईश्वर	The Lord, The Master
क्षत्रियवंश्यैः (Kṣatriyavaṃśyaiḥ)	क्षत्रियवंश, राजवंश	Of the Kshatriya dynasty, Royal family
पूर्ववैरम् (Pūrvavairam)	पूर्वसंग्राम, पहले का शत्रुता	Previous enmity
अस्त्रोपदेशं (Astropadeśaṃ)	अस्त्रों की शिक्षा	Instruction on weapons
ग्रहीतुम् (Grahetum)	ग्रहण करने, स्वीकार	To accept, To receive
आरब्धं (Ārabdhaṃ)	प्रारंभित	Commenced
मया (Mayā)	मेरे द्वारा	By me

भावार्थः (Meaning of the verse):

“Śalya said, ‘Thus and thus.’ Karna replied, ‘Having been asked by Jāmadagni, I am inquiring about the purpose of your coming here. Who are you and for what purpose have you arrived?’ Śalya replied, ‘Thus and thus.’ Karna continued, ‘Therefore, O Lord, I have stated my desire to learn all kinds of weapons.’ Śalya replied, ‘Thus and thus.’ Karna further said, ‘Therefore, I will follow the instruction of Brahmins and not of Kshatriyas.’ Śalya remarked, ‘Indeed, O Lord, there is previous enmity with the Kshatriya dynasty. Thus and thus.’ Karna concluded, ‘Therefore, I have begun receiving instruction on weapons, not as a Kshatriya.'”

शल्यः- ततस्ततः।

कर्णः- ततः कतिपयकालातिक्रमे कदाचित्फलमूलसमित्कुशकुसुमाहरणाय गतवता गुरुणा सहानुगतोऽस्मि।

शल्यः- ततस्ततः।

कर्णः- ततः स गुरुर्वनभ्रमणपरिश्रमान्मदङ्के निद्रावशमुपगतः।

शल्यः- ततस्ततः।

कर्णः- ततः

Split of the Sloka by its meaning and actual words:

शल्यः (Śalyaḥ) – ततस्ततः (Tatas Tatas)

कर्णः (Karnaḥ) – ततः (Tataḥ) + कतिपयकालातिक्रमे (Katipaya-kālā-tikrama) + कदाचित् (Kadācit) + फलमूलसमित् (Phala-mūla-samit) + कुशकुसुम (Kuśa-kusuma) + आहरणाय (Āharaṇāya) + गतवता (Gatavātā) + गुरुणा (Gurunā) + सहानुगतः (Sahānugataḥ) + अस्मि (Asmi)

शल्यः (Śalyaḥ) – ततस्ततः (Tatas Tatas)

कर्णः (Karnaḥ) – ततः (Tataḥ) + स (Sa) + गुरुर्वनभ्रमणपरिश्रम (Guru-vana-bhramaṇa-pariśrama) + मदङ्के (Madange) + निद्रावशम (Nidrā-vaśam) + उपगतः (Upagataḥ)

शल्यः (Śalyaḥ) – ततस्ततः (Tatas Tatas)

कर्णः (Karnaḥ) – ततः (Tataḥ)

अन्वयार्थः/ पदपरिचयः (Consequential meaning):

Sanskrit Word	Sanskrit Synonyms	English Meaning
शल्यः (Śalyaḥ)	शल्य, प्रतिवादक	Shalya (a character), Opponent
ततस्ततः (Tatas Tatas)	ततः, तत्र	Henceforth, Thus
कर्णः (Karnaḥ)	कर्ण, पाण्डव	Karna, a character
ततः (Tataḥ)	तत्	Then, Hence
कतिपयकालातिक्रमे (Katipaya-kālā-tikrama)	कुछ समय के बाद	After some time, Interval
कदाचित् (Kadācit)	कभी-कभी, किसी समय	Sometimes, Occasionally
फलमूलसमित् (Phala-mūla-samit)	फल-मूल की शाखा	Branches of fruits and roots
कुशकुसुम (Kuśa-kusuma)	कुश, फुल	Grass and Flowers
आहरणाय (Āharaṇāya)	लाने के लिए	For fetching, To bring
गतवाता (Gatavātā)	गया हुआ, यात्रा की स्थिति	Having gone, In a state of travel
गुरुणा (Gurunā)	गुरु, शिक्षक	By the teacher, Mentor
सहानुगतः (Sahānugataḥ)	अनुसरणकर्ता, शिष्य	Accompanied, Followed
अस्मि (Asmi)	हूँ	I am
स (Sa)	वह	That
गुरुर्वनभ्रमणपरिश्रम (Guru-vana-bhramaṇa-pariśrama)	गुरु, वन भ्रमण, परिश्रम	Teacher, Forest wandering, Hard work
मदङ्के (Madange)	मद, अङ्क, नशा	Intoxicated, In a state of drunkenness
निद्रावशम (Nidrā-vaśam)	निद्रा, अनीति	Sleepy, Lethargic
उपगतः (Upagataḥ)	प्राप्त, पहुँचा	Arrived, Reached

भावार्थः (Meaning of the verse):

“Śalya said, ‘Thus and thus.’ Karna replied, ‘Then, after some time and occasionally, I went with the teacher to fetch branches of fruits, roots, grass, and flowers. I was accompanied by the teacher.’ Śalya said, ‘Thus and thus.’ Karna continued, ‘Then, the teacher, having become exhausted from wandering in the forest, fell into a state of lethargy due to sleep.’ Śalya said, ‘Thus and thus.’ Karna concluded, ‘Then.'”

Sloka#10

कृत्ते वज्रमुखेन नाम कृमिणा दैवान्ममोरुद्धये
निद्राच्छेदभयादसह्यत गुरोर्धैर्यात्तदा वेदना।
उत्थाय क्षतजाप्लुतः स सहसा रोषानलोद्दीपितो
बुध्वा मां च शशाप कालविफलान्यस्त्राणि ते सन्त्विति ॥ 10 ॥

Split of the Sloka by its meaning and actual words:

कृत्ते (Kṛtte) – वज्रमुखेन (Vajramukhena) – नाम (Nāma) – कृमिणा (Kṛmiṇā) – दैवान् (Daivān) – मम (Mama) – उर्ध्वये (Urdhvaye)
निद्राच्छेदभयात् (Nidrā-cchedabhayāt) – असह्यत् (Asahyat) – गुरोः (Guroḥ) – धैर्यात् (Dhairyāt) – तदा (Tadā) – वेदना (Vedanā)
उत्थाय (Utthāya) – क्षतजाप्लुतः (Kṣata-jā-plutaḥ) – स (Sa) – सहसा (Sahasā) – रोषानल (Roṣānal) – उद्धीपितो (uddīpito)
बुध्वा (Budhvā) – मां (Mām) – च (Ca) – शशाप (Śaśāpa) – कालविफलान्यस्त्राणि (Kāla-vifalānyastrāṇi) – ते (Te) – सन्त्विति (Santviti)

अन्वयार्थः/ पदपरिचयः (Consequential meaning):

Sanskrit Word	Sanskrit Synonyms	English Meaning
कृत्ते (Kṛtte)	कृते	By the act of
वज्रमुखेन (Vajramukhena)	वज्रमुख	By the thunderbolt-faced one
नाम (Nāma)	नाम	Name
कृमिणा (Kṛmiṇā)	कृमि, कीट	By the insect
दैवान् (Daivān)	दैवीय	By divine
मम (Mama)	मेरा, स्व	My
उर्ध्वये (Urdhvaye)	ऊपर, उच्च	For the elevation
निद्राच्छेदभयात् (Nidrā-cchedabhayāt)	निद्रा, भय, असह्य	From the fear of sleep disruption
असह्यत (Asahyat)	असहनीय	Intolerance
गुरोः (Guroḥ)	गुरु	Of the teacher
धैर्यात् (Dhairyāt)	धैर्य	From patience
तदा (Tadā)	उस समय	At that time
वेदना (Vedanā)	दर्द, पीड़ा	Pain
उत्थाय (Utthāya)	उठकर	Rising up
क्षतजाप्लुतः (Kṣata-jā-plutaḥ)	क्षत, जाल, प्लुत	Covered with wounds, soaked in blood
स (Sa)	वह	He
सहसा (Sahasā)	अचानक	Suddenly
रोषानल (Roṣānal)	रोष, अग्नि	Blaze of anger
उद्धीपितो (uddīpito)	प्रज्वलित	Inflamed, ignited
बुध्वा (Budhvā)	जानकर	Understanding, Realizing
मां (Mām)	मुझे	Me
च (Ca)	और	And
शशाप (Śaśāpa)	शाप	Cursed
कालविफलान्यस्त्राणि (Kāla-vifalānyastrāṇi)	कालविफल, अस्त्राणि	Futile weapons over time
ते (Te)	आपके	Your
सन्त्विति (Santviti)	हो, ऐसा हो	Let it be, May it be

भावार्थः (Meaning of the verse):

“By the act of the thunderbolt-faced deity, and by the divine intervention through an insect, may my elevation be achieved. From the fear of sleep disruption and the intolerance caused by it, due to the teacher’s patience at that time, I rose up, covered in wounds, suddenly inflamed by the blaze of anger. Realizing this, he cursed me with futile weapons over time. May these be dispelled.”

शल्यः- अहो कष्टामभिहितं तत्रभवता।

कर्णः- परीक्षामहे तावदस्त्रस्य वृत्तान्तम्। (तथा कृत्वा) एतान्यस्त्राणि निर्वीर्याणीव लक्ष्यन्ते। अपि च।

Split of the Actual Sloka by its Meaning and Words

शल्यः- अहो कष्टाम् अभिहितं तत्रभवता।

कर्णः- परीक्षामहे तावत् अस्त्रस्य वृत्तान्तम्। (तथा कृत्वा) एतानि अस्त्राणि निर्वीर्याणि इव लक्ष्यन्ते। अपि च।

Consequential Meaning (अन्वयार्थः/ पदपरिचयः)

Sanskrit Word	Sanskrit Synonyms	English Meaning
अहो (Aho)	आश्चर्यम् (Āścaryam)	Oh! Alas!
कष्टाम् (Kaṣṭām)	कठिनाम् (Kaṭhinām)	Hard, Difficult
अभिहितं (Abhihitaṃ)	उक्तम् (Uktam)	Said, Spoken
तत्रभवता (Tatrabhavatā)	भवता (Bhavatā)	By You, Respected Sir
परीक्षामहे (Parīkṣāmahe)	परीक्षणं कुरुमः (Parīkṣaṇaṃ Kurumaḥ)	We Examine
तावत् (Tāvat)	यावत् (Yāvat)	First, For Now
अस्त्रस्य (Astrasya)	शस्त्रस्य (Śastrasya)	Of Weapon
वृत्तान्तम् (Vṛttāntam)	विवरणम् (Vivarṇam)	Account, Story
एतानि (Etāni)	इमानि (Imāni)	These
अस्त्राणि (Astrāṇi)	शस्त्राणि (Śastrāṇi)	Weapons
निर्वीर्याणि (Nirvīryāṇi)	शक्तिहीनानि (Śaktihīnāni)	Powerless
इव (Iva)	यथा (Yathā)	Like
लक्ष्यन्ते (Lakṣyante)	दृश्यन्ते (Dṛśyante)	Appear, Seem
अपि (Api)	च (Ca)	Also

Meaning of the Verse (भावार्थः)

शल्यः: “Oh! What a difficult thing you have said, respected sir.”

कर्णः: “First, let us examine the story of the weapon. (Having done so,) these weapons appear powerless. Indeed.”

भावार्थः (Meaning of the Verse)

Shalya expresses his astonishment at the difficult statement made by the other person. Karna suggests that they first examine the details of the weapon. After doing so, he observes that these weapons appear to be powerless, indeed.

Sloka#11

Sloka:

इमे हि दैन्येन निमीलितेक्षणा मुहुः स्खलन्तो विवशास्तुरङ्गमाः।
गजाश्च सप्तच्छददानगन्धिनो निवेदयन्तीव रणे निवर्तनम्।।

Split of the Actual Sloka by its Meaning and Words

इमे हि दैन्येन निमीलित+ईक्षणाः मुहुः स्खलन्तः विवशाः तुरङ्गमाः।
गजाः च सप्तच्छद+दान+गन्धिनः निवेदयन्ति इव रणे निवर्तनम्।।

Consequential Meaning (अन्वयार्थः/ पदपरिचयः)

Sanskrit Word	Sanskrit Synonyms	English Meaning
इमे (Ime)	एते (Ete)	These
हि (Hi)	यतः (Yataḥ)	Indeed, Because
दैन्येन (Dainyena)	दुरवस्थया (Duravasthayā)	By Misery, By Poverty
निमीलित (Nimīlita)	बंदित (Bandita)	Closed, Shut
ईक्षणाः (Īkṣaṇāḥ)	नेत्राणि (Netrāṇi)	Eyes
मुहुः (Muhuḥ)	पुनः पुनः (Punaḥ Punaḥ)	Repeatedly, Again and Again
स्खलन्तः (Skhalantaḥ)	पतन्तः (Patantaḥ)	Stumbling, Falling
विवशाः (Vivaśāḥ)	असहायाः (Asahāyāḥ)	Helpless
तुरङ्गमाः (Turaṅgamāḥ)	अश्वाः (Aśvāḥ)	Horses
गजाः (Gajāḥ)	नागाः (Nāgāḥ)	Elephants
सप्तच्छद (Saptacchada)	सप्तपर्ण (Saptaparṇa)	A type of tree (with fragrant leaves)
दान (Dāna)	प्रदाय (Pradāya)	Gift, Donation
गन्धिनः (Gandhinaḥ)	सुगन्धिनः (Sugandhinaḥ)	Fragrant
निवेदयन्ति (Nivedayanti)	सूचयन्ति (Sūcayanti)	Indicate, Announce
इव (Iva)	यथा (Yathā)	Like, As if
रणे (Raṇe)	युद्धे (Yuddhe)	In battle, In war
निवर्तनम् (Nivartanam)	प्रत्यागमनम् (Pratyāgamanam)	Retreat, Return

Meaning of the Verse (भावार्थः)

“These horses, their eyes closed in misery, repeatedly stumble, helpless. The elephants, fragrant with the scent of the seven-leaved tree’s gifts, seem to be indicating retreat in the battle.”

भावार्थः (Meaning of the Verse)

The verse describes a scene in battle where the horses, afflicted by misery, are stumbling helplessly, their eyes shut. The elephants, fragrant with the scent of the seven-leaved tree’s gifts, appear to be signaling a retreat in the battle.

शङ्खदुन्दुभयश्च निःशब्दाः।

शल्यः- भोः कष्टं किं नु खल्विदम्।

कर्णः- शल्यराज! अलमलं विषादेन।

Split of the Actual Sloka by its Meaning and Words

शङ्ख+दुन्दुभयः+च निः+शब्दाः।

शल्यः- भोः कष्टं किं नु खलु+इदम्।

कर्णः- शल्य+राज! अलम्+अलम् विषादेन।

Consequential Meaning (अन्वयार्थः/ पदपरिचयः)

Sanskrit Word	Sanskrit Synonyms	English Meaning
शङ्ख (Śaṅkha)	शंखध्वनिः (Śaṅkha+dhvaniḥ)	Conch
दुन्दुभयः (Dundubhayaḥ)	नगारी (Nagarī)	Drums
च (Ca)	तथा (Tathā)	And
निःशब्दाः (Niḥśabdāḥ)	मौनाः (Maunāḥ)	Silent
भोः (Bhoḥ)	हे (He)	Oh!
कष्टं (Kaṣṭaṃ)	कठिनम् (Kaṭhinam)	Difficult, Hard
किं (Kim)	कः (Kaḥ)	What
नु (Nu)	एव (Eva)	Indeed, Certainly
खलु (Khalu)	निस्संदेहं (Nissaṃdehaṃ)	Indeed, Surely
इदम् (Idam)	एतत् (Etat)	This
शल्य (Śalya)	कण्टक (Kaṇṭaka)	Name of a person (Shalya)
राज (Rāja)	नृपः (Nṛpaḥ)	King
अलम् (Alam)	पर्याप्तम् (Paryāptam)	Enough, Sufficient
अलम् (Alam)	पर्याप्तम् (Paryāptam)	Enough, Sufficient
विषादेन (Viṣādena)	दुःखेन (Duḥkhena)	Sorrow, Despair

Meaning of the Verse (भावार्थः)

शङ्खदुन्दुभयश्च निःशब्दाः।
“The conches and drums are silent.”

शल्यः- भोः कष्टं किं नु खल्विदम्।
“Shalya: Oh! What indeed is this hardship?”

कर्णः- शल्यराज! अलमलं विषादेन।
“Karna: O King Shalya! Enough, enough with the sorrow.”

भावार्थः (Meaning of the Verse)

The verse depicts a scene where the battlefield falls silent, with the conches and drums ceasing their sounds. Shalya expresses his distress and confusion over the situation, asking what hardship has befallen them. Karna, on the other hand, urges Shalya to stop dwelling in sorrow and despair, implying that enough has been said or felt about the situation.

Sloka#12

हतोऽपि लभते स्वर्गं जित्वा तु लभते यशः ।

उभे बहुमते लोके नास्ति निष्फलता रणे ।। 12 ।।

Split of the Actual Sloka by its Meaning and Words

हतः+अपि लभते स्वर्गं जित्वा तु लभते यशः।

उभे बहुमते लोके नास्ति निष्फलता रणे।

Consequential Meaning (अन्वयार्थः/ पदपरिचयः)

Sanskrit Word	Sanskrit Synonyms	English Meaning
हतः (Hataḥ)	वधितः (Vadhitaḥ), मृतः (Mṛtaḥ)	Killed, Slain
अपि (Api)	तथा (Tathā), एवम् (Evam)	Even, Also
लभते (Labhate)	प्राप्नोति (Prāpnoti), अर्‌हति (Arhati)	Obtains, Gains
स्वर्गं (Svargaṃ)	देवलोकः (Devalokaḥ), सुरलोकः (Suralokaḥ)	Heaven
जित्वा (Jitvā)	विजित्य (Vijitya), संप्राप्य (Saṃprāpya)	Having conquered
तु (Tu)	परन्तु (Parantu), किन्तु (Kintu)	But, However
यशः (Yaśaḥ)	कीर्तिः (Kīrtiḥ), प्रतिष्ठा (Pratiṣṭhā)	Fame, Glory
उभे (Ubhe)	द्वे (Dve), युग्मे (Yugme)	Both
बहुमते (Bahumate)	प्रसिद्धे (Prasiddhe), मान्ये (Mānye)	Highly regarded, Respected
लोके (Loke)	जगति (Jagati), भुवने (Bhuvane)	In the world
नास्ति (Nāsti)	न विद्यते (Na Vidyate), अनुपस्थितम् (Anupasthitam)	Does not exist, There is not
निष्फलता (Niṣphalata)	अकार्यता (Akāryatā), व्यर्थता (Vyarthatā)	Futility, Fruitlessness
रणे (Raṇe)	संग्रामे (Saṃgrāme), युद्धे (Yuddhe)	In battle

भावार्थः (Meaning of the Verse)

“One who is killed (in battle) attains heaven, while one who is victorious gains fame. Both outcomes are highly regarded in the world, and there is no futility in battle.”

Detailed Analysis

First Line:

हतोऽपि लभते स्वर्गं जित्वा तु लभते यशः

हतः (Hataḥ): Slain, killed. Synonyms: वधितः (Vadhitaḥ), मृतः (Mṛtaḥ).
अपि (Api): Even, also. Synonyms: तथा (Tathā), एवम् (Evam).
लभते (Labhate): Obtains, gains. Synonyms: प्राप्नोति (Prāpnoti), अर्‌हति (Arhati).
स्वर्गं (Svargaṃ): Heaven. Synonyms: देवलोकः (Devalokaḥ), सुरलोकः (Suralokaḥ).
जित्वा (Jitvā): Having conquered. Synonyms: विजित्य (Vijitya), संप्राप्य (Saṃprāpya).
तु (Tu): But, however. Synonyms: परन्तु (Parantu), किन्तु (Kintu).
यशः (Yaśaḥ): Fame, glory. Synonyms: कीर्तिः (Kīrtiḥ), प्रतिष्ठा (Pratiṣṭhā).

Second Line:

उभे बहुमते लोके नास्ति निष्फलता रणे

उभे (Ubhe): Both. Synonyms: द्वे (Dve), युग्मे (Yugme).
बहुमते (Bahumate): Highly regarded, respected. Synonyms: प्रसिद्धे (Prasiddhe), मान्ये (Mānye).
लोके (Loke): In the world. Synonyms: जगति (Jagati), भुवने (Bhuvane).
नास्ति (Nāsti): Does not exist, there is not. Synonyms: न विद्यते (Na Vidyate), अनुपस्थितम् (Anupasthitam).
निष्फलता (Niṣphalata): Futility, fruitlessness. Synonyms: अकार्यता (Akāryatā), व्यर्थता (Vyarthatā).
रणे (Raṇe): In battle. Synonyms: संग्रामे (Saṃgrāme), युद्धे (Yuddhe).

Sloka#13

Sloka:

अपि च

इमे हि युद्धेष्वनिवर्तिताशा

हयाः सुपर्णेन समानवेगाः।

श्रीमत्सु काम्बोजकुलेषु जाताः

रक्षन्तु मां यद्यपि रक्षितव्यम् ।। 13 ।।

Split of the Actual Sloka by its Meaning and Words

अपि च इमे हि युद्धेषु+अनिवर्तित+आशा हयाः सुपर्णेन समान+वेगाः।

श्रीमत्सु काम्बोज+कुलेषु जाताः रक्षन्तु मां यद्यपि रक्षितव्यम्।

Consequential Meaning (अन्वयार्थः/ पदपरिचयः)

Sanskrit Word	Sanskrit Synonyms	English Meaning
अपि (Api)	तथापि (Tathāpi), एवम् (Evam)	Even, Also
च (Ca)	एवं च (Evaṃ ca), अपि च (Api ca)	And, Also
इमे (Ime)	एते (Ete), इह (Iha)	These
हि (Hi)	नूनम् (Nūnam), खलु (Khalu)	Indeed, Surely
युद्धेषु (Yuddheṣu)	संग्रामेषु (Saṃgrāmeṣu), रणेषु (Raṇeṣu)	In battles
अनिवर्तित (Anivartita)	अप्रत्याहृत (Apratyāhṛta), अव्यावृत्त (Avyāvṛtta)	Unretreating, Unyielding
आशा (Āśā)	अभिलाषः (Abhilāṣaḥ), आकाङ्क्षा (Ākāṅkṣā)	Hope, Desire
हयाः (Hayāḥ)	अश्वाः (Aśvāḥ), तुरगाः (Turagāḥ)	Horses
सुपर्ण (Suparṇa)	गरुडः (Garuḍaḥ), विनतानन्दनः (Vinatānandanaḥ)	Garuda, The celestial bird
समान (Samāna)	तुल्य (Tulya), सदृश (Sadṛśa)	Equal, Similar
वेगाः (Vegāḥ)	धावः (Dhāvaḥ), प्रवाहः (Pravāhaḥ)	Speed, Velocity
श्रीमत्सु (Śrīmatsu)	सुकान्तेषु (Sukānteṣu), समृद्धेषु (Samṛddheṣu)	Prosperous, Glorious
काम्बोज (Kāmboja)	एककुल (Ekakula), उत्तमकुल (Uttamakula)	Of Kamboja clan, Noble clan
कुलेषु (Kuleṣu)	वंशेषु (Vaṃśeṣu), जातीषु (Jātīṣu)	In families, In clans
जाताः (Jātāḥ)	उत्पन्नाः (Utthāṇāḥ), सम्भूताः (Sambhūtāḥ)	Born, Produced
रक्षन्तु (Rakṣantu)	पालयन्तु (Pālayantu), त्रायन्तु (Trāyantu)	Protect, Guard
मां (Mām)	अहम् (Aham), मामकम् (Māmakam)	Me
यद्यपि (Yadyapi)	अपि (Api), तथापि (Tathāpi)	Although, Even though
रक्षितव्यम् (Rakṣitavyam)	पालनीयम् (Pālanīyam), त्राणीयम् (Trāṇīyam)	To be protected

भावार्थः (Meaning of the Verse)

“And even if these noble horses, born in the glorious Kamboja clan, which are equal in speed to Garuda, do not retreat in battles, protect me if I need to be protected.”

Detailed Analysis

First Line:

अपि च इमे हि युद्धेषु अनिवर्तित आशा हयाः सुपर्णेन समान वेगाः

अपि (Api): Even, also. Synonyms: तथापि (Tathāpi), एवम् (Evam).
च (Ca): And, also. Synonyms: एवं च (Evaṃ ca), अपि च (Api ca).
इमे (Ime): These. Synonyms: एते (Ete), इह (Iha).
हि (Hi): Indeed, surely. Synonyms: नूनम् (Nūnam), खलु (Khalu).
युद्धेषु (Yuddheṣu): In battles. Synonyms: संग्रामेषु (Saṃgrāmeṣu), रणेषु (Raṇeṣu).
अनिवर्तित (Anivartita): Unretreating, unyielding. Synonyms: अप्रत्याहृत (Apratyāhṛta), अव्यावृत्त (Avyāvṛtta).
आशा (Āśā): Hope, desire. Synonyms: अभिलाषः (Abhilāṣaḥ), आकाङ्क्षा (Ākāṅkṣā).
हयाः (Hayāḥ): Horses. Synonyms: अश्वाः (Aśvāḥ), तुरगाः (Turagāḥ).
सुपर्ण (Suparṇa): Garuda, the celestial bird. Synonyms: गरुडः (Garuḍaḥ), विनतानन्दनः (Vinatānandanaḥ).
समान (Samāna): Equal, similar. Synonyms: तुल्य (Tulya), सदृश (Sadṛśa).
वेगाः (Vegāḥ): Speed, velocity. Synonyms: धावः (Dhāvaḥ), प्रवाहः (Pravāhaḥ).

Second Line:

श्रीमत्सु काम्बोज कुलेषु जाताः रक्षन्तु मां यद्यपि रक्षितव्यम्

श्रीमत्सु (Śrīmatsu): Prosperous, glorious. Synonyms: सुकान्तेषु (Sukānteṣu), समृद्धेषु (Samṛddheṣu).
काम्बोज (Kāmboja): Of Kamboja clan, noble clan. Synonyms: एककुल (Ekakula), उत्तमकुल (Uttamakula).
कुलेषु (Kuleṣu): In families, in clans. Synonyms: वंशेषु (Vaṃśeṣu), जातीषु (Jātīṣu).
जाताः (Jātāḥ): Born, produced. Synonyms: उत्पन्नाः (Utthāṇāḥ), सम्भूताः (Sambhūtāḥ).
रक्षन्तु (Rakṣantu): Protect, guard. Synonyms: पालयन्तु (Pālayantu), त्रायन्तु (Trāyantu).
मां (Mām): Me. Synonyms: अहम् (Aham), मामकम् (Māmakam).
यद्यपि (Yadyapi): Although, even though. Synonyms: अपि (Api), तथापि (Tathāpi).
रक्षितव्यम् (Rakṣitavyam): To be protected. Synonyms: पालनीयम् (Pālanīyam), त्राणीयम् (Trāṇīyam).

Sloka:

अक्षयोऽस्तु गोब्राह्मणानाम्।

अक्षयोऽस्तु पतिव्रतानाम्।

अक्षयोऽस्तु रणेष्वपराङ्मुखानां यौधपुरुषाणाम्।

अक्षयोऽस्तु मम प्राप्तकालस्य।

एष भोः प्रसन्नोऽस्मि।

Split of the Actual Sloka by its Meaning and Words:

अक्षयोऽस्तु गो+ब्राह्मणानाम्।

अक्षयोऽस्तु पति+व्रतानाम्।

अक्षयोऽस्तु रणेषु+अपराङ्मुखानाम् यौध+पुरुषाणाम्।

अक्षयोऽस्तु मम प्राप्त+कालस्य।

एष भोः प्रसन्नोऽस्मि।

Consequential Meaning (अन्वयार्थः/ पदपरिचयः)

Sanskrit Word	Sanskrit Synonyms	English Meaning
अक्षयः (Akṣayaḥ)	नित्यः (Nityaḥ), अविनाशी (Avināśī)	Eternal, Imperishable
अस्तु (Astu)	भवतु (Bhavatu), स्यात् (Syāt)	Let it be, May it be
गो (Go)	धेनु (Dhenu), सुरभिः (Surabhiḥ)	Cow
ब्राह्मणानाम् (Brāhmaṇānām)	विप्रानाम् (Viprānām), द्विजानाम् (Dwijānām)	Of the Brahmins
पति (Pati)	स्वामी (Swāmī), नाथः (Nāthaḥ)	Husband, Lord
व्रतानाम् (Vratānām)	प्रतिज्ञानाम् (Pratijñānām), संकल्पानाम् (Saṃkalpānām)	Of the vows, Of the virtuous women
रणेषु (Raṇeṣu)	युद्धेषु (Yuddheṣu), संग्रामेषु (Saṃgrāmeṣu)	In battles
अपराङ्मुखानाम् (Aparāṅmukhānām)	पराङ्मुखानाम् (Parāṅmukhānām), शत्रुभिः (Śatrubhiḥ)	Turning back, Fleeing
यौध (Yaudha)	सैनिक (Sainik), योद्धा (Yoddhā)	Warrior
पुरुषाणाम् (Puruṣāṇām)	नराणाम् (Narāṇām), जनानाम् (Janāṇām)	Of the men
मम (Mama)	ममकस्य (Mamakasya), मे (Me)	My
प्राप्त (Prāpta)	आगत (Āgata), समुपस्थित (Samupasthita)	Arrived, Reached
कालस्य (Kālasya)	समयस्य (Samayasya), अवसरे (Avasare)	Time, Moment
एषः (Eṣaḥ)	अयम् (Ayam), इदम् (Idam)	This
भोः (Bhoḥ)	हे (He), अरे (Are)	O! (a vocative particle)
प्रसन्नः (Prasannaḥ)	तुष्टः (Tuṣṭaḥ), संतुष्टः (Santuṣṭaḥ)	Pleased, Happy
अस्मि (Asmi)	अहम् (Aham), इति (Iti)	Am

भावार्थः (Meaning of the Verse)

“May the imperishable prosperity be with the cows and the Brahmins. May the imperishable prosperity be with the virtuous women. May the imperishable prosperity be with the warriors who do not turn their backs in battle. May the imperishable prosperity be with me at the right time. O! I am pleased.”

Detailed Analysis

First Line:

अक्षयोऽस्तु गो+ब्राह्मणानाम्।

अक्षयः (Akṣayaḥ): Eternal, imperishable. Synonyms: नित्यः (Nityaḥ), अविनाशी (Avināśī).
अस्तु (Astu): Let it be, may it be. Synonyms: भवतु (Bhavatu), स्यात् (Syāt).
गो (Go): Cow. Synonyms: धेनु (Dhenu), सुरभिः (Surabhiḥ).
ब्राह्मणानाम् (Brāhmaṇānām): Of the Brahmins. Synonyms: विप्रानाम् (Viprānām), द्विजानाम् (Dwijānām).

Second Line:

अक्षयोऽस्तु पति+व्रतानाम्।

अक्षयः (Akṣayaḥ): Eternal, imperishable. Synonyms: नित्यः (Nityaḥ), अविनाशी (Avināśī).
अस्तु (Astu): Let it be, may it be. Synonyms: भवतु (Bhavatu), स्यात् (Syāt).
पति (Pati): Husband, lord. Synonyms: स्वामी (Swāmī), नाथः (Nāthaḥ).
व्रतानाम् (Vratānām): Of the vows, of the virtuous women. Synonyms: प्रतिज्ञानाम् (Pratijñānām), संकल्पानाम् (Saṃkalpānām).

Third Line:

अक्षयोऽस्तु रणेषु+अपराङ्मुखानाम् यौध+पुरुषाणाम्।

अक्षयः (Akṣayaḥ): Eternal, imperishable. Synonyms: नित्यः (Nityaḥ), अविनाशी (Avināśī).
अस्तु (Astu): Let it be, may it be. Synonyms: भवतु (Bhavatu), स्यात् (Syāt).
रणेषु (Raṇeṣu): In battles. Synonyms: युद्धेषु (Yuddheṣu), संग्रामेषु (Saṃgrāmeṣu).
अपराङ्मुखानाम् (Aparāṅmukhānām): Turning back, fleeing. Synonyms: पराङ्मुखानाम् (Parāṅmukhānām), शत्रुभिः (Śatrubhiḥ).
यौध (Yaudha): Warrior. Synonyms: सैनिक (Sainik), योद्धा (Yoddhā).
पुरुषाणाम् (Puruṣāṇām): Of the men. Synonyms: नराणाम् (Narāṇām), जनानाम् (Janāṇām).

Fourth Line:

अक्षयोऽस्तु मम प्राप्त+कालस्य।

अक्षयः (Akṣayaḥ): Eternal, imperishable. Synonyms: नित्यः (Nityaḥ), अविनाशी (Avināśī).
अस्तु (Astu): Let it be, may it be. Synonyms: भवतु (Bhavatu), स्यात् (Syāt).
मम (Mama): My. Synonyms: ममकस्य (Mamakasya), मे (Me).
प्राप्त (Prāpta): Arrived, reached. Synonyms: आगत (Āgata), समुपस्थित (Samupasthita).
कालस्य (Kālasya): Time, moment. Synonyms: समयस्य (Samayasya), अवसरे (Avasare).

Fifth Line:

एष भोः प्रसन्नोऽस्मि।

एषः (Eṣaḥ): This. Synonyms: अयम् (Ayam), इदम् (Idam).
भोः (Bhoḥ): O! (a vocative particle). Synonyms: हे (He), अरे (Are).
प्रसन्नः (Prasannaḥ): Pleased, happy. Synonyms: तुष्टः (Tuṣṭaḥ), संतुष्टः (Santuṣṭaḥ).
अस्मि (Asmi): Am. Synonyms: अहम् (Aham), इति (Iti).

Sloka#14

Sloka:

समरमुखमसह्यं पाण्डवानां प्रविश्य

प्रथितगुणगणाढ्यं धर्मराजं च बद्ध्वा।

मम शरवरवेगैरर्जुनं पातयित्वा

वनमिव हतसिंहं सुप्रवेशं करोमि ।। 14 ।।

Split of the Actual Sloka by its Meaning and Words

समर+मुखम्+असह्यम् पाण्डव+आनाम् प्रविश्य

प्रथित+गुण+गण+आढ्यम् धर्म+राजम् च बद्ध्वा।

मम शर+वर+वेगैः अर्जुनम् पातयित्वा

वनम्+इव हत+सिंहम् सुप्रवेशम् करोमि ।। 14 ।।

Consequential Meaning (अन्वयार्थः/ पदपरिचयः)

Sanskrit Word	Sanskrit Synonyms	English Meaning
समर (Samara)	युद्ध (Yuddha), संग्राम (Saṃgrāma)	Battle, War
मुखम् (Mukham)	द्वारम् (Dvāram), प्रवेश (Praveśa)	Entrance, Face
असह्यम् (Asahyam)	अतिदुःख (Atiduḥkha), दुर्लङ्घ्यम् (Durlanghyam)	Unbearable, Insufferable
पाण्डवानाम् (Pāṇḍavānām)	कुन्तिपुत्रानाम् (Kuntiputrānām), पार्थानाम् (Pārthānām)	Of the Pandavas
प्रविश्य (Praviśya)	प्रविष्ट (Praviṣṭa), प्रवेश (Praveśa)	Entering
प्रथित (Prathita)	प्रसिद्ध (Prasiddha), विख्यात (Vikhyāta)	Famous, Renowned
गुण (Guṇa)	विशेष (Viśeṣa), धर्म (Dharma)	Quality, Virtue
गण (Gaṇa)	समूह (Samūha), वर्ग (Varga)	Group, Multitude
आढ्यम् (Āḍhyam)	समृद्ध (Samṛddha), धनी (Dhanī)	Wealthy, Abundant
धर्मराजम् (Dharmarājam)	युधिष्ठिरम् (Yudhiṣṭhiram), धर्मात्मा (Dharmātmā)	King Yudhishthira
च (Cha)	अपि (Api), तथा (Tathā)	And
बद्ध्वा (Baddhvā)	बन्धित (Bandhita), आवलम्बित (Āvalambita)	Binding, Capturing
मम (Mama)	ममकस्य (Mamakasya), मे (Me)	My
शर (Śara)	बाण (Bāṇa), इषु (Iṣu)	Arrow
वर (Vara)	श्रेष्ठ (Śreṣṭha), उत्तम (Uttama)	Best, Excellent
वेगैः (Vegaiḥ)	गति (Gati), रफ्तार (Raftār)	Speed, Velocity
अर्जुनम् (Arjunam)	पार्थम् (Pārtham), फाल्गुनम् (Phālgunam)	Arjuna
पातयित्वा (Pātayitvā)	पतित (Patita), निक्षिप्त (Nikṣipta)	Making fall, Bringing down
वनम् (Vanam)	अरण्यम् (Araṇyam), काननम् (Kānanam)	Forest
इव (Iva)	यथा (Yathā), सम (Sama)	Like, As
हत (Hata)	मारा (Mārā), विनष्ट (Vinaṣṭa)	Slain, Killed
सिंहम् (Siṃham)	केसरी (Kesari), व्रातरम् (Vrātaram)	Lion
सुप्रवेशम् (Supraveśam)	सुगम (Sugama), सुलभ (Sulabha)	Easy entry, Easily accessible
करोमि (Karomi)	निर्माति (Nirmāti), साधयामि (Sādhayāmi)	I do, I make

भावार्थः (Meaning of the Verse)

“Entering the unbearable battlefield of the Pandavas, binding the renowned and virtuous King Yudhishthira, I shall bring down Arjuna with the speed of my excellent arrows, making the forest easily accessible like one with a slain lion.”

Detailed Analysis

First Line:

समर+मुखम्+असह्यम् पाण्डव+आनाम् प्रविश्य

समर (Samara): Battle, war. Synonyms: युद्ध (Yuddha), संग्राम (Saṃgrāma).
मुखम् (Mukham): Entrance, face. Synonyms: द्वारम् (Dvāram), प्रवेश (Praveśa).
असह्यम् (Asahyam): Unbearable, insufferable. Synonyms: अतिदुःख (Atiduḥkha), दुर्लङ्घ्यम् (Durlanghyam).
पाण्डवानाम् (Pāṇḍavānām): Of the Pandavas. Synonyms: कुन्तिपुत्रानाम् (Kuntiputrānām), पार्थानाम् (Pārthānām).
प्रविश्य (Praviśya): Entering. Synonyms: प्रविष्ट (Praviṣṭa), प्रवेश (Praveśa).

Second Line:

प्रथित+गुण+गण+आढ्यम् धर्म+राजम् च बद्ध्वा।

प्रथित (Prathita): Famous, renowned. Synonyms: प्रसिद्ध (Prasiddha), विख्यात (Vikhyāta).
गुण (Guṇa): Quality, virtue. Synonyms: विशेष (Viśeṣa), धर्म (Dharma).
गण (Gaṇa): Group, multitude. Synonyms: समूह (Samūha), वर्ग (Varga).
आढ्यम् (Āḍhyam): Wealthy, abundant. Synonyms: समृद्ध (Samṛddha), धनी (Dhanī).
धर्मराजम् (Dharmarājam): King Yudhishthira. Synonyms: युधिष्ठिरम् (Yudhiṣṭhiram), धर्मात्मा (Dharmātmā).
च (Cha): And. Synonyms: अपि (Api), तथा (Tathā).
बद्ध्वा (Baddhvā): Binding, capturing. Synonyms: बन्धित (Bandhita), आवलम्बित (Āvalambita).

Third Line:

मम शर+वर+वेगैः अर्जुनम् पातयित्वा

मम (Mama): My. Synonyms: ममकस्य (Mamakasya), मे (Me).
शर (Śara): Arrow. Synonyms: बाण (Bāṇa), इषु (Iṣu).
वर (Vara): Best, excellent. Synonyms: श्रेष्ठ (Śreṣṭha), उत्तम (Uttama).
वेगैः (Vegaiḥ): Speed, velocity. Synonyms: गति (Gati), रफ्तार (Raftār).
अर्जुनम् (Arjunam): Arjuna. Synonyms: पार्थम् (Pārtham), फाल्गुनम् (Phālgunam).
पातयित्वा (Pātayitvā): Making fall, bringing down. Synonyms: पतित (Patita), निक्षिप्त (Nikṣipta).

Fourth Line:

वनम्+इव हत+सिंहम् सुप्रवेशम् करोमि

वनम् (Vanam): Forest. Synonyms: अरण्यम् (Araṇyam), काननम् (Kānanam).
इव (Iva): Like, as. Synonyms: यथा (Yathā), सम (Sama).
हत (Hata): Slain, killed. Synonyms: मारा (Mārā), विनष्ट (Vinaṣṭa).
सिंहम् (Siṃham): Lion. Synonyms: केसरी (Kesari), व्रातरम् (Vrātaram).
सुप्रवेशम् (Supraveśam): Easy entry, easily accessible. Synonyms: सुगम (Sugama), सुलभ (Sulabha).
करोमि (Karomi): I do, I make. Synonyms: निर्माति (Nirmāti), साधयामि (Sādhayāmi).

Sloka:

शल्यराज! यावद्रथमारोहावः।

शल्यः- बाढम्।

(उभौ रथारोहणं नाटयतः।)

कर्णः- शल्यराज! यत्रासावर्जुनस्तत्रैव चोद्यतां मम रथः।

Split of the Actual Sloka by its Meaning and Words

शल्यराज! यावद्रथमारोहावः।

शल्यः- बाढम्।

(उभौ रथारोहणं नाटयतः।)

कर्णः- शल्यराज! यत्रासावर्जुनस्तत्रैव चोद्यतां मम रथः।

Consequential Meaning (अन्वयार्थः/ पदपरिचयः)

Sanskrit Word	Sanskrit Synonyms	English Meaning
शल्यराज (Śalyarāja)	शल्यनृप (Śalyanṛpa), शल्यभूप (Śalyabhūpa)	King Shalya
यावद् (Yāvad)	यावत् (Yāvat), तावत् (Tāvat)	Until
रथम् (Ratham)	स्यन्दनम् (Syandanam), वाहनम् (Vāhanam)	Chariot
आरोहावः (Āroḥāvaḥ)	आरोहण (Ārohaṇa), आरोहिष्णु (Ārohiṣṇu)	We mount, We ascend
शल्यः (Śalyaḥ)	शल्यराज (Śalyarāja), नृप (Nṛpa)	Shalya
बाढम् (Bāḍham)	एवम् (Evam), सत्यम् (Satyam)	Indeed, Certainly
उभौ (Ubhau)	द्वौ (Dvau), द्वन्द्व (Dvandva)	Both
रथारोहणम् (Rathārohaṇam)	रथारूढि (Rathārūḍhi), रथारोह (Rathāroha)	Mounting the chariot
नाटयतः (Nāṭayataḥ)	अभिनयतः (Abhinayataḥ), दर्शयतः (Darśayataḥ)	Enacting, Demonstrating
कर्णः (Karnaḥ)	सूतपुत्रः (Sūtaputraḥ), राधेयः (Rādheyaḥ)	Karna
शल्यराज (Śalyarāja)	शल्यनृप (Śalyanṛpa), शल्यभूप (Śalyabhūpa)	King Shalya
यत्र (Yatra)	यस्मिन् (Yasmin), कुत्र (Kutra)	Where
असौ (Asau)	सः (Saḥ), एषः (Eṣaḥ)	He, This
अर्जुनः (Arjunaḥ)	पार्थः (Pārthaḥ), धनञ्जयः (Dhananjayaḥ)	Arjuna
तत्र (Tatra)	तस्मिन् (Tasmin), एतस्मिन् (Etasmin)	There
एव (Eva)	केवलम् (Kevalam), मात्रम् (Mātram)	Only, Exactly
चोद्यताम् (Codyatām)	सञ्चालयतु (Saṃcālayatu), प्रेरयतु (Prerayatu)	Let be driven, Propel
मम (Mama)	ममकस्य (Mamakasya), मे (Me)	My
रथः (Rathaḥ)	स्यन्दनम् (Syandanam), वाहनम् (Vāhanam)	Chariot

भावार्थः (Meaning of the Verse)

“King Shalya, let us ascend the chariot. Shalya: Certainly. (Both enact the mounting of the chariot.) Karna: King Shalya, drive my chariot to where Arjuna is.”

Detailed Analysis

First Line:

शल्यराज! यावद्रथमारोहावः।

शल्यराज (Śalyarāja): King Shalya. Synonyms: शल्यनृप (Śalyanṛpa), शल्यभूप (Śalyabhūpa).
यावद् (Yāvad): Until. Synonyms: यावत् (Yāvat), तावत् (Tāvat).
रथम् (Ratham): Chariot. Synonyms: स्यन्दनम् (Syandanam), वाहनम् (Vāhanam).
आरोहावः (Āroḥāvaḥ): We mount, we ascend. Synonyms: आरोहण (Ārohaṇa), आरोहिष्णु (Ārohiṣṇu).

Second Line:

शल्यः- बाढम्।

शल्यः (Śalyaḥ): Shalya. Synonyms: शल्यराज (Śalyarāja), नृप (Nṛpa).
बाढम् (Bāḍham): Indeed, certainly. Synonyms: एवम् (Evam), सत्यम् (Satyam).

Third Line:

(उभौ रथारोहणं नाटयतः।)

उभौ (Ubhau): Both. Synonyms: द्वौ (Dvau), द्वन्द्व (Dvandva).
रथारोहणम् (Rathārohaṇam): Mounting the chariot. Synonyms: रथारूढि (Rathārūḍhi), रथारोह (Rathāroha).
नाटयतः (Nāṭayataḥ): Enacting, demonstrating. Synonyms: अभिनयतः (Abhinayataḥ), दर्शयतः (Darśayataḥ).

Fourth Line:

कर्णः- शल्यराज! यत्रासावर्जुनस्तत्रैव चोद्यतां मम रथः।

कर्णः (Karnaḥ): Karna. Synonyms: सूतपुत्रः (Sūtaputraḥ), राधेयः (Rādheyaḥ).
शल्यराज (Śalyarāja): King Shalya. Synonyms: शल्यनृप (Śalyanṛpa), शल्यभूप (Śalyabhūpa).
यत्र (Yatra): Where. Synonyms: यस्मिन् (Yasmin), कुत्र (Kutra).
असौ (Asau): He, this. Synonyms: सः (Saḥ), एषः (Eṣaḥ).
अर्जुनः (Arjunaḥ): Arjuna. Synonyms: पार्थः (Pārthaḥ), धनञ्जयः (Dhananjayaḥ).
तत्र (Tatra): There. Synonyms: तस्मिन् (Tasmin), एतस्मिन् (Etasmin).
एव (Eva): Only, exactly. Synonyms: केवलम् (Kevalam), मात्रम् (Mātram).
चोद्यताम् (Codyatām): Let be driven, propel. Synonyms: सञ्चालयतु (Saṃcālayatu), प्रेरयतु (Prerayatu).
मम (Mama): My. Synonyms: ममकस्य (Mamakasya), मे (Me).
रथः (Rathaḥ): Chariot. Synonyms: स्यन्दनम् (Syandanam), वाहनम् (Vāhanam).

Sloka:

(नेपथ्ये)

भो कण्ण! महत्तरं भिक्खं याचेमि। (भोः कर्ण! महत्तरां भिक्षां याचे।)

कर्णः- (आकण्र्य) अये वीर्यवान् शब्दः।

Split of the Actual Sloka by its Meaning and Words

(नेपथ्ये)

भो कण्ण! महत्तरं भिक्खं याचेमि। (भोः कर्ण! महत्तरां भिक्षां याचे।)

कर्णः- (आकण्र्य) अये वीर्यवान् शब्दः।

Consequential Meaning (अन्वयार्थः/ पदपरिचयः)

Sanskrit Word	Sanskrit Synonyms	English Meaning
नेपथ्ये (Nepathye)	परिकोष्ठे (Parikoṣṭhe), गुहायाम् (Guhāyām)	In the background, Offstage
भोः (Bhoḥ)	हे (He), आर्य (Ārya)	Oh, Hey
कण्ण (Kaṇṇa)	कर्ण (Karna), राधेय (Rādheya)	Karna
महत्तरं (Mahattaram)	बृहत्तरम् (Bṛhattaram), श्रेष्ठम् (Śreṣṭham)	Greater, Superior
भिक्खं (Bhikkham)	भिक्षाम् (Bhikṣām), याचनाम् (Yācanām)	Alms, Request
याचेमि (Yācemi)	प्रार्थये (Prārthaye), याचे (Yāce)	I ask, I request
कर्णः (Karnaḥ)	सूतपुत्रः (Sūtaputraḥ), राधेयः (Rādheyaḥ)	Karna
आकर्ण्य (Ākarṇya)	श्रुत्वा (Śrutvā), सम्प्राप्य (Samprāpya)	Hearing, Listening
अये (Aye)	अहो (Aho), अरे (Are)	Oh, Alas
वीर्यवान् (Vīryavān)	बलवान् (Balavān), शक्तिमान् (Śaktimān)	Strong, Powerful
शब्दः (Śabdaḥ)	ध्वनिः (Dhvaniḥ), नादः (Nādaḥ)	Sound, Voice

भावार्थः (Meaning of the Verse)

“(From the background) Oh Karna! I ask for great alms. (Karna, hearing this) Oh, what a powerful voice!”

Detailed Analysis

First Line:

(नेपथ्ये)

नेपथ्ये (Nepathye): In the background, offstage. Synonyms: परिकोष्ठे (Parikoṣṭhe), गुहायाम् (Guhāyām).

Second Line:

भो कण्ण! महत्तरं भिक्खं याचेमि। (भोः कर्ण! महत्तरां भिक्षां याचे।)

भोः (Bhoḥ): Oh, hey. Synonyms: हे (He), आर्य (Ārya).
कण्ण (Kaṇṇa): Karna. Synonyms: कर्ण (Karna), राधेय (Rādheya).
महत्तरं (Mahattaram): Greater, superior. Synonyms: बृहत्तरम् (Bṛhattaram), श्रेष्ठम् (Śreṣṭham).
भिक्खं (Bhikkham): Alms, request. Synonyms: भिक्षाम् (Bhikṣām), याचनाम् (Yācanām).
याचेमि (Yācemi): I ask, I request. Synonyms: प्रार्थये (Prārthaye), याचे (Yāce).

Third Line:

कर्णः- (आकण्र्य) अये वीर्यवान् शब्दः।

कर्णः (Karnaḥ): Karna. Synonyms: सूतपुत्रः (Sūtaputraḥ), राधेयः (Rādheyaḥ).
आकर्ण्य (Ākarṇya): Hearing, listening. Synonyms: श्रुत्वा (Śrutvā), सम्प्राप्य (Samprāpya).
अये (Aye): Oh, alas. Synonyms: अहो (Aho), अरे (Are).
वीर्यवान् (Vīryavān): Strong, powerful. Synonyms: बलवान् (Balavān), शक्तिमान् (Śaktimān).
शब्दः (Śabdaḥ): Sound, voice. Synonyms: ध्वनिः (Dhvaniḥ), नादः (Nādaḥ).

Sloka#15

Sloka:

श्रीमानेष न केवलं द्विजवरो यस्मात्प्रभावो महा-

नाकण्र्य स्वरमस्य धीरनिनदं चित्राप्रिताङ्गा इव।

उत्कर्णस्तिमिताञ्चिताक्षवलितग्रीवार्पिताग्रानना-

स्तिष्ठन्त्यस्ववशाङ्गयष्टि सहसा यान्तो ममैते हयाः ।। 15 ।।

Split of the Actual Sloka:

श्रीमानेष न केवलं द्विजवरो यस्मात् प्रभावः महा-

नाकण्र्य स्वरम् अस्य धीरनिनदं चित्रप्रिताङ्गा इव।

उत्कर्णः स्तिमितः अञ्चिताक्षः वलितग्रीवः अर्पिताग्रानना-

स्तिष्ठन्ति अस्ववशाङ्गयष्टि सहसा यान्तः ममैते हयाः ॥ 15 ॥

Consequential Meaning (अन्वयार्थः/ पदपरिचयः)

Sanskrit Word	Sanskrit Synonyms	English Meaning
श्रीमान् (Śrīmān)	संपन्नः (Saṃpannaḥ), धन्यः (Dhanyaḥ)	Prosperous, Wealthy, Auspicious
एष (Eṣa)	अयं (Ayaṃ), इतः (Itaḥ)	This, Here
न केवलं (Na Kevalaṃ)	न मात्रम् (Na Mātram), न केवलः (Na Kevalaḥ)	Not Only, Not Just
द्विजवरो (Dvijavaro)	ब्राह्मणश्रेष्ठः (Brāhmaṇaśreṣṭhaḥ), विप्रश्रेष्ठः (Vipraśreṣṭhaḥ)	Best of the Twice-born (Brahmins)
यस्मात् (Yasmāt)	यतः (Yataḥ), कारणतः (Kāraṇataḥ)	Because, Since
प्रभावो (Prabhāvo)	प्रभावः (Prabhāvaḥ), तेजः (Tejaḥ)	Influence, Power
महा (Mahā)	महान् (Mahān), विशालः (Viśālaḥ)	Great, Huge
आकण्र्य (Ākarṇya)	श्रुत्वा (Śrutvā), सम्प्राप्य (Samprāpya)	Hearing, Listening
स्वरम् (Svaram)	ध्वनिः (Dhvaniḥ), नादः (Nādaḥ)	Sound, Voice
अस्य (Asya)	तस्य (Tasya), इदं (Idaṃ)	His, This
धीरनिनदं (Dhīraninadaṃ)	गम्भीरध्वनिः (Gambhīradhvaniḥ), स्थिरस्वरः (Sthirasvaraḥ)	Deep Sound, Steady Voice
चित्र (Citra)	विचित्र (Vicitra), अनोमल (Anomala)	Varied, Picturesque
प्रिताङ्गा (Prītāṅgā)	हृष्टा (Hṛṣṭā), उत्साहा (Utsāhā)	Pleased, Delighted
इव (Iva)	यथा (Yathā), सदृश (Sadṛśa)	Like, As
उत्कर्ण (Utkārṇa)	श्रवणोद्धृत (Śravaṇoddhṛta), कानोद्धृत (Kānoddhṛta)	Raised Ears
स्तिमित (Stimita)	स्थिर (Sthira), शान्त (Śānta)	Still, Calm
अञ्चिताक्ष (Añcitākṣa)	वक्रदृष्टि (Vakradṛṣṭi), आकुञ्चितनेत्र (Ākuñcitanetra)	Bent Eyes
वलितग्रीव (Valitagrīva)	भ्रान्तग्रीव (Bhrāntagrīva), वक्रीकृतग्रीव (Vakrīkṛtagrīva)	Twisted Neck
अर्पित (Arpita)	स्थापित (Sthāpita), समर्पित (Samarpita)	Placed, Rested
अग्र (Agra)	शीर्ष (Śīrṣa), मुख्य (Mukhya)	Forepart, Tip
आनना (Ānanā)	मुख (Mukha), वदन (Vadana)	Face, Countenance
तिष्ठन्ति (Tiṣṭhanti)	स्थित (Sthita), स्थास्यति (Sthāsyati)	Stand, Remain
अस्ववशाङ्गयष्टि (Asvavaśāṅgayaṣṭi)	स्वतन्त्रदेहधारीणि (Svatantradehadhāriṇi), अवश्यभूत (Avaśyabhūta)	Uncontrollable Body
सहसा (Sahasā)	शीघ्रम् (Śīghram), अचानक (Acanak)	Suddenly, Abruptly
यान्तः (Yāntaḥ)	गच्छन्तः (Gacchantaḥ), प्रस्थितः (Prasthitaḥ)	Moving, Going
मम (Mama)	मदीय (Madīya), ममक (Mamaka)	My, Mine
एते (Ete)	इमे (Ime), एतावतः (Etāvataḥ)	These
हयाः (Hayāḥ)	अश्वाः (Aśvāḥ), तुरङ्गाः (Turaṅgāḥ)	Horses

भावार्थः (Meaning of the Verse)

“This revered one, not only being the best among the Brahmins, is also of great influence and power. Hearing his deep, steady voice, the horses, as if painted, stand still with ears raised, eyes wide and necks turned, their heads resting on the tips, standing in their place, suddenly going wherever he directs.”

Detailed Analysis

First Line:

श्रीमानेष न केवलं द्विजवरो यस्मात्प्रभावो महा-
श्रीमानेष (Śrīmāneṣa): This revered one, prosperous. Synonyms: संपन्नः (Saṃpannaḥ), धन्यः (Dhanyaḥ).
न केवलं (Na Kevalaṃ): Not only, not just. Synonyms: न मात्रम् (Na Mātram), न केवलः (Na Kevalaḥ).
द्विजवरो (Dvijavaro): Best of the twice-born (Brahmins). Synonyms: ब्राह्मणश्रेष्ठः (Brāhmaṇaśreṣṭhaḥ), विप्रश्रेष्ठः (Vipraśreṣṭhaḥ).
यस्मात् (Yasmāt): Because, since. Synonyms: यतः (Yataḥ), कारणतः (Kāraṇataḥ).
प्रभावो (Prabhāvo): Influence, power. Synonyms: प्रभावः (Prabhāvaḥ), तेजः (Tejaḥ).
महा (Mahā): Great, huge. Synonyms: महान् (Mahān), विशालः (Viśālaḥ).

Second Line:

नाकण्र्य स्वरमस्य धीरनिनदं चित्राप्रिताङ्गा इव।
आकण्र्य (Ākarṇya): Hearing, listening. Synonyms: श्रुत्वा (Śrutvā), सम्प्राप्य (Samprāpya).
स्वरम् (Svaram): Sound, voice. Synonyms: ध्वनिः (Dhvaniḥ), नादः (Nādaḥ).
अस्य (Asya): His, this. Synonyms: तस्य (Tasya), इदं (Idaṃ).
धीरनिनदं (Dhīraninadaṃ): Deep sound, steady voice. Synonyms: गम्भीरध्वनिः (Gambhīradhvaniḥ), स्थिरस्वरः (Sthirasvaraḥ).
चित्र (Citra): Varied, picturesque. Synonyms: विचित्र (Vicitra), अनोमल (Anomala).
प्रिताङ्गा (Prītāṅgā): Pleased, delighted. Synonyms: हृष्टा (Hṛṣṭā), उत्साहा (Utsāhā).
इव (Iva): Like, as. Synonyms: यथा (Yathā), सदृश (Sadṛśa).

Third Line:

उत्कर्णस्तिमिताञ्चिताक्षवलितग्रीवार्पिताग्रानना-
उत्कर्ण (Utkārṇa): Raised ears. Synonyms: श्रवणोद्धृत (Śravaṇoddhṛta), कानोद्धृत (Kānoddhṛta).
स्तिमित (Stimita): Still, calm. Synonyms: स्थिर (Sthira), शान्त (Śānta).
अञ्चिताक्ष (Añcitākṣa): Bent eyes. Synonyms: वक्रदृष्टि (Vakradṛṣṭi), आकुञ्चितनेत्र (Ākuñcitanetra).
वलितग्रीव (Valitagrīva): Twisted neck. Synonyms: भ्रान्तग्रीव (Bhrāntagrīva)

4th Line:

स्तिष्ठन्ति (Tiṣṭhanti): Stand, remain. Synonyms: स्थित (Sthita), स्थास्यति (Sthāsyati).
अस्ववशाङ्गयष्टि (Asvavaśāṅgayaṣṭi): Uncontrollable body. Synonyms: स्वतन्त्रदेहधारीणि (Svatantradehadhāriṇi), अवश्यभूत (Avaśyabhūta).
सहसा (Sahasā): Suddenly, abruptly. Synonyms: शीघ्रम् (Śīghram), अचानक (Acanak).
यान्तः (Yāntaḥ): Moving, going. Synonyms: गच्छन्तः (Gacchantaḥ), प्रस्थितः (Prasthitaḥ).
ममैते (Mamaite): My, mine. Synonyms: मदीय (Madīya), ममक (Mamaka).
हयाः (Hayāḥ): Horses. Synonyms: अश्वाः (Aśvāḥ), तुरङ्गाः (Turaṅgāḥ).

Sloka:

आहूयतां स विप्रः। न न। अहमेवाह्वयामि। भगवन्नित इतः।

(ततः प्रविशति ब्राह्मणरूपेण शक्रः।)

Sloka:

आहूयतां स विप्रः। न न। अहमेवाह्वयामि। भगवन्नित इतः।

(ततः प्रविशति ब्राह्मणरूपेण शक्रः।)

Here’s the breakdown of each word along with its Sanskrit synonyms and English meaning:

Sanskrit Word	Sanskrit Synonyms	English Meaning
आहूयतां (Āhūyatām)	आह्वयताम्	Let them be called
स (Sa)	वह	He
विप्रः (Vipraḥ)	ब्राह्मणः	The Brahmin
न (Na)	न	Not
अहम् (Aham)	मैं	I
एव (Eva)	ही	Indeed
आह्वयामि (Āhvayāmi)	बुलाता हूँ	I invite
भगवन् (Bhagavan)	देवता, ईश्वर	O Lord
नितः (Nitaḥ)	सदा	Always
इतः (Itaḥ)	यहां से	From here

भावार्थः (Meaning of the verse): “Let the Brahmin be called. I indeed invite you, O Lord. May the Meghas (clouds) go to the sun. O Karna! I beg for a great alms.”

शक्रः- भो मेघाः। सूर्येणैव निवत्र्य गच्छन्तु भवन्तः। (कर्णमुपगम्य) भो कण्ण! महत्तरं भिक्खं याचेमि। (भोः कर्ण! महत्तरां भिक्षां याचे।)

कर्णः- दृढं प्रीतोऽस्मि भगवन्!

1) Split Up the Sloka Further Word by Word:

शक्रः- भो मेघाः। सूर्येणैव निवत्र्य गच्छन्तु भवन्तः। (कर्णम् उपगम्य) भो कण्ण! महत्तरं भिक्खं याचेमि। (भोः कर्ण! महत्तरां भिक्षां याचे।)

कर्णः- दृढं प्रीतः अस्मि भगवन्!

2) अन्वयार्थः/ पदपरिचयः (Consequential Meaning):

Sanskrit Word	Sanskrit Synonyms	English Meaning
शक्रः (Śakraḥ)	इन्द्रः, सुरपतिः	Indra, the king of gods
भो (Bho)	हे, अरे	O!, Hey! (a vocative particle)
मेघाः (Meghāḥ)	जलधराः, वारिदाः	Clouds
सूर्येण (Sūryeṇa)	भास्करेण, आदित्येन	By the Sun
एव (Eva)	केवलम्, निश्चयेन	Only, Certainly
निवत्र्य (Nivatrya)	निवर्तयित्वा, प्रत्याहृत्य	Having turned back
गच्छन्तु (Gacchantu)	यान्तु, प्रस्थिताः	May they go
भवन्तः (Bhavantaḥ)	आप्ताः, महान्तः	You all, Honourable ones
कर्णम् (Karṇam)	अनुकर्णम्, श्रवणम्	Ear
उपगम्य (Upagamya)	समीपमागत्य, निकटमागत्य	Approaching
कण्ण (Kaṇṇa)	कर्णः, श्रवणः	Karna (a name)
महत्तरं (Mahattaraṃ)	महान्तरम्, अतिशयम्	Greater
भिक्खं (Bhikkhaṃ)	भिक्षां, याचनाम्	Alms, Begging
याचेमि (Yācemi)	याचे, प्रार्थये	I beg, I request
दृढं (Dṛḍham)	स्थिरम्, निश्चलम्	Firmly, Strongly
प्रीतः (Prītaḥ)	प्रसन्नः, संतुष्टः	Pleased, Happy
अस्मि (Asmi)	भवामि, अस्ति	I am
भगवन् (Bhagavan)	ईश्वरः, प्रभुः	Lord, Bhagavan

3) भावार्थः (Meaning of the Verse):

शक्रः (Indra) says, “O Clouds, driven back by the Sun, you all may proceed. (Approaching Karna) O Karna! I beg a great alms from you.”

कर्णः (Karna) replies, “I am firmly pleased, O Lord!”

4) भावार्थः Explanation:

Indra requests the clouds to return and then approaches Karna to ask for a significant favor or alms. Karna expresses his firm happiness and readiness to fulfill the request.

Sloka#16

Sloka:

यातः कृतार्थगणनामहमद्य लोके

राजेन्द्रमौलिमणिरञ्चितपादपद्मः।

विप्रेन्द्रपादरजसा तु पवित्रमौलिः

कर्णो भवन्तमहमेष नमस्करोमि ।। 16 ।।

1) Split Up the Sloka Further Word by Word:

यातः कृतार्थगणनाम् अहम् अद्य लोके

राजेन्द्र+मौलि+मणि+रञ्चित+पाद+पद्मः।

विप्रेन्द्र+पाद+रजसा तु पवित्र+मौलिः

कर्णः भवन्तम् अहम् एषः नमस्करोमि ।।

2) अन्वयार्थः/ पदपरिचयः (Consequential Meaning):

Sanskrit Word	Sanskrit Synonyms	English Meaning
यातः (Yātaḥ)	गच्छितः, प्रस्थितः	Departed, Gone
कृतार्थगणनाम् (Kṛtārthagaṇanām)	साधितसङ्ख्याया, सफलगणनाम्	Having achieved the count, Successful
अहम् (Aham)	अस्मि, अहम्	I
अद्य (Adya)	आज, अद्य	Today
लोके (Loke)	जगति, विश्वे	In the world
राजेन्द्र (Rājendra)	राजानामिन्द्रः, नृपति	King of Kings
मौलि (Mauli)	शिरः, मस्तक	Head, Crown
मणि (Maṇi)	रत्न, मणिक्य	Jewel, Gem
रञ्चित (Raṇcita)	अलङ्कृत, विभूषित	Adorned
पाद (Pāda)	चरण, पाद	Foot
पद्मः (Padmaḥ)	कमल, सरोज	Lotus
विप्रेन्द्र (Viprendra)	विप्राणामिन्द्रः, श्रेष्ठब्राह्मण	Best of Brahmins
पाद (Pāda)	चरण, पाद	Foot
रजसा (Rajasā)	धूल्या, रजः	By the dust
तु (Tu)	अपि, च	But, Also
पवित्र (Pavitra)	शुद्ध, पावन	Pure, Sacred
मौलिः (Mauliḥ)	शिरः, मस्तक	Head, Crown
कर्णः (Karṇaḥ)	सुरशत्रुः, सुतपुत्रः	Karna
भवन्तम् (Bhavantam)	त्वाम्, युष्मान्	You (respectful)
एषः (Eṣaḥ)	अयं, इदम्	This
नमस्करोमि (Namaskaromi)	वन्दे, प्रणमामि	I salute, I bow

3) भावार्थः (Meaning of the Verse):

English:

Today, having accomplished my purpose in this world, with my lotus feet adorned with the jewel of the crown of the king of kings, and my head sanctified by the dust of the feet of the best of Brahmins, I, Karna, bow to you, O Lord!

Explanation:

In this verse, Karna expresses his sense of fulfillment and reverence. He acknowledges his achievements and his purity, attributing them to the blessings of the king of kings and the best of Brahmins. He concludes by humbly bowing to the Lord, showing his deep respect and gratitude.

Sloka

शक्रः- (आत्मगतम्) किं नु खलु मया वक्तव्यं, यदि दीर्घायुर्भवेति वक्ष्ये दीर्घायुर्भविष्यति।

यदि न वक्ष्ये मूढ इति मां परिभवति। तस्मादुभयं परिहृत्यं किं नु खलु वक्ष्यामि। भवतु, दृष्टम्।

(प्रकाशम्)

भो कण्ण! सुय्ये विअ, चन्दे विअ, हमिवन्ते विअ, सागळे विअ, चिट्ठदु दे जसो।

(भोः कर्ण! सूर्य इव चन्द्र इव हिमवान् इव सागर इव तिष्ठतु ते यशः।)

कर्णः- भगवन्! किं नं वक्तव्यं दीर्घायुर्भवेति। अथवा एतदेव शोभनम्। कुतः-

1) Split Up the Sloka Further Word by Word:

शक्रः (आत्मगतम्) किं नु खलु मया वक्तव्यम् यदि दीर्घायुर्भवेत् इति वक्ष्ये दीर्घायुर्भविष्यति।

यदि न वक्ष्ये मूढ इति मां परिभवति। तस्मात् उभयं परिहृत्य किं नु खलु वक्ष्यामि।

भवतु दृष्टम्।

(प्रकाशम्)

भो कण्ण!

सुय्ये विअ चन्दे विअ हिमिवन्ते विअ सागळे विअ चिट्ठदु ते जसो।

(भोः कर्ण! सूर्य इव चन्द्र इव हिमवान् इव सागर इव तिष्ठतु ते यशः।)

कर्णः भगवन्! किं न वक्तव्यम् दीर्घायुर्भवेत् इति। अथवा एतद् एव शोभनम्। कुतः-

2) अन्वयार्थः/ पदपरिचयः (Consequential Meaning):

Sanskrit Word	Sanskrit Synonyms	English Meaning
शक्रः (Śakraḥ)	इन्द्रः, सुरपतिः	Indra, the king of gods
आत्मगतम् (Ātmagatam)	आत्मनः संभाषणम्, मनसि कथनम्	To oneself, soliloquy
किं (Kim)	का, को	What
नु (Nu)	खलु, नूनम्	Indeed, truly
खलु (Khalu)	नूनम्, वास्तवम्	Indeed, truly
मया (Mayā)	मम, अहम्	By me
वक्तव्यम् (Vaktavyam)	कथनीयम्, उच्यते	To be said
यदि (Yadi)	चेत्, यद	If
दीर्घायुर्भवेत् (Dīrghāyurbhavet)	चिरायुः, दीर्घजीवनम्	Long life
इति (Iti)	एषः, तथ	Thus, this
वक्ष्ये (Vakṣye)	कथयिष्यामि, वक्तुम्	I will say
भविष्यति (Bhaviṣyati)	भविष्यति, भविष्यम्	Will be
यदि न (Yadi Na)	चेत् न, न यदि	If not
मूढः (Mūḍhaḥ)	मूर्खः, अविवेकी	Fool, idiot
इति (Iti)	एषः, तथ	Thus, this
मां (Mām)	माम्, अहम्	Me
परिभवति (Paribhavati)	उपहसति, तिरस्करोति	Ridicules, insults
तस्मात् (Tasmāt)	अतः, तेन	Therefore
उभयं (Ubhayam)	द्वयं, युग्मम्	Both
परिहृत्य (Parihṛtya)	त्यक्त्वा, वर्जयित्वा	Avoiding
किं (Kim)	का, को	What
वक्ष्यामि (Vakṣyāmi)	कथयिष्यामि, वक्तुम्	I will say
भवतु (Bhavatu)	अस्तु, स्वीकृतम्	So be it, agreed
दृष्टम् (Dṛṣṭam)	देखितम्, ज्ञातम्	Seen, understood
प्रकाशम् (Prakāśam)	स्पष्टम्, उद्घोषम्	Clearly, openly
भो (Bho)	हे, अरे	O!, Hey! (a vocative particle)
कण्ण (Kaṇṇa)	कर्णः, श्रवणः	Karna (a name)
सुय्ये (Suyye)	सूर्यः, भास्करः	Sun
विअ (Viya)	इव, तुल्य	Like
चन्दे (Cande)	चन्द्रः, शशाङ्कः	Moon
हिमिवन्ते (Himivante)	हिमवान्, पर्वतः	Himalaya, mountain
सागळे (Sāgaḷe)	सागरः, समुद्रः	Ocean
चिट्ठदु (Ciṭṭhadu)	तिष्ठतु, स्थिरम्	May it stay, remain
ते (Te)	तव, तस्य	Your, his
जसो (Jaso)	यशः, कीर्तिः	Fame
तिष्ठतु (Tiṣṭhatu)	स्थिरम् भवतु, रहतु	May it stay
यशः (Yaśaḥ)	कीर्तिः, प्रसिद्धिः	Fame
भगवन् (Bhagavan)	ईश्वरः, प्रभुः	Lord, Bhagavan
शोभनम् (Śobhanam)	सुन्दरम्, उत्तमम्	Good, excellent
कुतः (Kutaḥ)	कस्मात्, कारणम्	Why, because

3) भावार्थः (Meaning of the Verse):

English:

Indra (to himself): What should I say? If I say, “May you have a long life,” it will happen. If I do not say it, he will think I am foolish. Therefore, avoiding both, what should I say? Let it be, I have seen. (Aloud) O Karna! Like the Sun, like the Moon, like the Himalayas, like the Ocean, may your fame stay forever. (O Karna! May your fame remain like the Sun, the Moon, the Himalayas, and the Ocean.)

Karna: O Lord! What should I say, “May you have a long life.” Or, this itself is good. Why-

Explanation:

In this verse, Indra is in a dilemma about what to say to Karna. He contemplates whether he should wish Karna a long life or not, considering the possible interpretations and consequences. Finally, he decides to wish that Karna’s fame remains eternal, like the sun, moon, Himalayas, and ocean. Karna, acknowledging Indra’s wish, responds with humility and expresses his uncertainty about what to say, considering the appropriateness of the blessing.

Sloka#17

Sloka:

धर्मो हि यत्नैः पुरुषेण साध्यो
भुजङ्गजिह्वाचपला नृपश्रियः।
तस्मात्प्रजापालनमात्रबुद्ध्या
हतेषु देहेषु गुणा धरन्ते ।। 17 ।।

1) Split Up the Sloka Further Word by Word:

धर्मः हि यत्नैः पुरुषेण साध्यः
भुजङ्ग-जिह्वा-चपला नृप-श्रियः।
तस्मात् प्रजा-पालन-मात्र-बुद्ध्या
हतेषु देहेषु गुणाः धरन्ते।।

2) अन्वयार्थः/ पदपरिचयः (Consequential Meaning):

Sanskrit Word	Sanskrit Synonyms	English Meaning
धर्मः (Dharmaḥ)	सत्यः, न्यायः	Righteousness, Duty
हि (Hi)	नूनम्, वास्तवम्	Indeed, Truly
यत्नैः (Yatnaiḥ)	प्रयासैः, श्रमैः	Efforts, Endeavors
पुरुषेण (Puruṣeṇa)	मनुष्येण, नरः	By a person, By a man
साध्यः (Sādhyaḥ)	प्राप्तव्यः, साधनीयः	Attainable, Achievable
भुजङ्ग (Bhujaṅga)	सर्पः, नागः	Snake
जिह्वा (Jihvā)	जिव्हा, रसना	Tongue
चपला (Capalā)	चञ्चला, अस्थिरा	Fickle, Unstable
नृप (Nṛpa)	राजा, नरेशः	King, Ruler
श्रियः (Śriyaḥ)	ऐश्वर्यम्, वैभवम्	Wealth, Prosperity
तस्मात् (Tasmāt)	अतः, तेन	Therefore
प्रजा (Prajā)	जनाः, प्रजावर्गः	Subjects, People
पालन (Pālana)	रक्षणम्, संरक्षणम्	Protection, Governance
मात्र (Mātra)	केवल, मात्र	Only, Mere
बुद्ध्या (Buddhyā)	ज्ञानेन, विवेकम्	With wisdom, Intellect
हतेषु (Hateṣu)	विनष्टेषु, नष्टेषु	When destroyed, When perished
देहेषु (Deheṣu)	शरीरेषु, कलेवरम्	Bodies
गुणाः (Guṇāḥ)	विशेषाः, गुणधर्माः	Virtues, Qualities
धरन्ते (Dharante)	तिष्ठन्ति, अवतिष्ठन्ति	Remain, Stay

3) भावार्थः (Meaning of the Verse):

English:

“Dharma (righteousness) is indeed attainable through efforts made by a person. The wealth and prosperity of kings are as fickle as the tongue of a snake. Therefore, with the sole intention of protecting the subjects, even when the bodies perish, the virtues remain.”

Explanation:

In this verse, it is emphasized that righteousness is something that can be achieved through consistent effort. The wealth and prosperity that kings enjoy are unstable and fleeting, much like the tongue of a snake which moves constantly. Therefore, it is suggested that kings and rulers should focus on the welfare and protection of their subjects. Even when the physical body is destroyed, the virtues and good deeds performed will continue to remain. This underscores the importance of dharma (righteousness) and virtuous actions over transient material wealth.

Sloka:

भगवन्, किमिच्छसि। किमहं ददामि।

शक्रः- महत्तरं भिक्खं याचेमि। (महत्तरां भिक्षां याचे।)

कर्णः- महत्तरां भिक्षां भवते प्रदास्ये। श्रूयन्तां मद्विभवाः।

1) Split Up the Sloka Further Word by Word:

भगवन् किम् इच्छसि। किम् अहं ददामि।
शक्रः- महत्तरं भिक्षां याचेमि। (महत्तरां भिक्षां याचे।)
कर्णः- महत्तरां भिक्षां भवते प्रदास्ये। श्रूयन्तां मद्विभवाः।

2) अन्वयार्थः/ पदपरिचयः (Consequential Meaning):

Sanskrit Word	Sanskrit Synonyms	English Meaning
भगवन् (Bhagavan)	ईश्वरः, देवः	Lord, God
किम् (Kim)	कः, का, किम्	What
इच्छसि (Icchasi)	कामयसे, वाञ्छसि	Desire, Want
अहम् (Aham)	मम, मया	I
ददामि (Dadāmi)	प्रयच्छामि, ददाति	Give
शक्रः (Śakraḥ)	इन्द्रः, देवपतिः	Indra, King of Gods
महत्तरं (Mahattaram)	अधिकतरम्, बहुतरम्	Greater, Larger
भिक्षां (Bhikṣāṃ)	अन्नदानम्, दानम्	Alms, Donation
याचेमि (Yācemi)	प्रार्थयामि, याचते	Request, Beg
प्रदास्ये (Pradāsyē)	दास्यामि, प्रयच्छामि	Will give, Will provide
श्रूयन्तां (Śrūyantāṃ)	श्रूयताम्, श्रोतुम्	Let it be heard, Listen
मद्विभवाः (Mad-vibhavāḥ)	मम ऐश्वर्यम्, मम सम्पत्तिः	My wealth, My prosperity

3) भावार्थः (Meaning of the Verse):

English:

“O Lord, what do you desire? What should I give?
Indra: I request greater alms.
Karna: I will provide greater alms to you. Listen to my wealth.”

Explanation:

In this dialogue, Karna is addressing the Lord and asking what he desires and what he should give. Indra, disguised as a Brahmin, requests greater alms from Karna. Karna responds by agreeing to provide the greater alms and asks Indra to listen to the description of his wealth. This exchange highlights Karna’s generosity and willingness to give, even to the king of gods, Indra.

Sloka#18

Sloka:

गुणवदमृतकल्पक्षीरधाराभिवर्षि

द्विजवर! रुचितं ते तृप्तवत्सानुयात्रम्।
तरुणमधिकमर्थिप्रार्थनीयं पवित्रं

विहितकनकश्रृङ्गं गोसहस्रं ददामि ॥ 18 ॥

1) Split Up the Sloka Further Word by Word:

गुणवत्+अमृतकल्प+क्षीरधाराभिवर्षि

द्विजवर! रुचितम् ते तृप्त+वत्स+अनुयात्रम्।
तरुणम् अधिकम् अर्थिप्रार्थनीयम् पवित्रम्

विहित+कनक+श्रृङ्गम् गो+सहस्रम् ददामि ॥

Anvayārthaḥ/ Padaparicayaḥ (Consequential Meaning):

Sanskrit Word	Sanskrit Synonyms	English Meaning
गुणवत् (Guṇavat)	गुणी, सद्गुणयुक्त	Virtuous, Meritorious
अमृतकल्प (Amṛtakalpa)	अमृततुल्य	Nectar-like, Comparable to Nectar
क्षीरधाराभिवर्षि (Kṣīradhārābhivarṣi)	क्षीरस्रवणम्, दुग्धवर्षणम्	Milk-streaming, Milk-flowing
द्विजवर (Dvijavara)	ब्राह्मणश्रेष्ठ	Best of Brahmins, Eminent Brahmin
रुचितम् (Rucitam)	प्रीतिकरम्, मनोहरम्	Pleasing, Delightful
ते (Te)	तव, तुभ्यम्	Your, To You
तृप्त (Tṛpta)	सन्तुष्ट, पूर्ण	Satisfied, Contented
वत्स (Vatsa)	बछ्र, पुत्रक	Calf, Son
अनुयात्रम् (Anuyātram)	अनुगमनम्, अनुसरणम्	Following, Accompanying
तरुणम् (Taruṇam)	युवा, नवीन	Young, Fresh
अधिकम् (Adhikam)	बहु, अधिक	More, Excessive
अर्थिप्रार्थनीयम् (Arthipraarthanīyam)	भिक्षुकवाञ्छितम्, याचकवाञ्छितम्	Desired by the needy, Sought by beggars
पवित्रम् (Pavitram)	शुद्ध, पावन	Pure, Holy
विहित (Vihita)	नियोजित, स्थापित	Established, Provided
कनक (Kanaka)	सुवर्ण, हेम	Gold, Golden
श्रृङ्गम् (Śṛṅgam)	शिखर, शीर्ष	Horn, Peak
गो (Go)	धेनु, गौ	Cow
सहस्रम् (Sahasram)	हजार, सहस्त्र	Thousand
ददामि (Dadāmi)	प्रयच्छामि, ददाति	I give, I donate

Bhāvārthaḥ (Meaning of the Verse):

English:

“O best of Brahmins! I shall give you a thousand cows, whose horns are adorned with gold, who are virtuous and milk-flowing like nectar, and who are accompanied by satisfied calves. These young and more desirable cows are pure and highly sought after by the needy.”

Explanation:

In this verse, the speaker is addressing a revered Brahmin, expressing the intention to donate a thousand cows. These cows are described as virtuous and producing milk comparable to nectar, adorned with golden horns, and accompanied by satisfied calves. The cows are young, pure, and highly desirable, especially to those in need. The act of giving these cows signifies a generous and pious deed, reflecting the speaker’s commitment to charity and righteousness.

Sloka:

शक्रः- गोसहस्सं त्ति। मुहुत्तअं खिरं पिबामि। णेच्छामि कण्ण! णेच्छामि।
(गोसहस्रमिति। मुहूर्तकं क्षीरं पिबामि। नेच्छामि कर्ण! नेच्छामि।)

कर्णः- किं नेच्छति भवान्। इदमपि श्रूयताम्।

Split:

शक्रः- गोसहस्रं इति। मुहूर्तकं क्षीरं पिबामि। न इच्छामि कर्ण! न इच्छामि।

कर्णः- किं न इच्छति भवान्। इदम् अपि श्रूयताम्।

Anvayārthaḥ/ Padaparicayaḥ (Consequential Meaning):

Sanskrit Word	Sanskrit Synonyms	English Meaning
गोसहस्रं (Gosahasram)	गवां सहस्रं, सहस्त्रगाः	Thousand cows
इति (Iti)	एवम्, तदिति	Thus, This
मुहूर्तकं (Muhūrtakam)	अल्पकाल, निमेष	For a moment, A short time
क्षीरं (Kṣīram)	पयः, दुग्ध	Milk
पिबामि (Pibāmi)	आस्वादयामि, सेवन	I drink
न (Na)	नो, न	Not
इच्छामि (Icchāmi)	वाञ्छामि, अभिलषामि	I desire, I want
कर्ण (Karna)	राधेय, सूतपुत्र	Karna (a character from Mahabharata)
किं (Kim)	कः, का, किम्	What
भवान् (Bhavān)	त्वम्, आप	You (respectful form)
इदम् (Idam)	एतत्, एष	This
अपि (Api)	तथा, अपि	Also
श्रूयताम् (Śrūyatām)	श्रोतुमर्हति, श्रुत्यताम्	Let it be heard, Listen

Bhāvārthaḥ (Meaning of the Verse):

Sanskrit:

शक्रः- गोसहस्सं त्ति। मुहुत्तअं खिरं पिबामि। णेच्छामि कण्ण! णेच्छामि।
(गोसहस्रमिति। मुहूर्तकं क्षीरं पिबामि। नेच्छामि कर्ण! नेच्छामि।)

कर्णः- किं नेच्छति भवान्। इदमपि श्रूयताम्।

English:

Indra: “A thousand cows. I drink milk for a moment. I do not desire, Karna! I do not desire.”

Karna: “What do you not desire? Listen to this also.”

Explanation:

In this dialogue, Indra and Karna are conversing. Indra states that he accepts a thousand cows but only drinks milk for a moment, indicating his disinterest or lack of desire for the cows. Karna, in response, asks Indra what he does not desire and requests him to listen further, suggesting that there is more to the conversation or that Karna has something additional to convey.

This interaction highlights the theme of desire and satisfaction, with Indra expressing his lack of interest despite the significant offering, and Karna probing further to understand Indra’s true feelings or intentions.

Sloka#19

Sloka:

रवितुरगसमानं साधनं राजलक्ष्म्याः
सकलनृपतिमान्यं मान्यकाम्बोजजातम्।
सुगुणमनिलवेगं युद्धदृष्टापदानं
सपदि बहु सहस्रं वाजिनां ते ददामि ।। 19 ।।

Split of the Actual Sloka Further Word by Word

रवितुरग+समानम् साधनम् राज+लक्ष्म्याः
सकल+नृपति+मान्यम् मान्य+काम्बोज+जातम्।
सुगुणम् अनिल+वегम् युद्ध+दृष्ट+अपदानम्
सपदि बहु सहस्रम् वाजिनाम् ते ददामि ।। 19 ।।

Anvayārthaḥ/ Padaparicayaḥ (Consequential Meaning):

Sanskrit Word	Sanskrit Synonyms	English Meaning
रवितुरग (Ravituraga)	सूर्यवाहनः, सूर्यहयः	Horse of the Sun
समानम् (Samānam)	तुल्यम्, सदृशम्	Equal, Similar
साधनम् (Sādhanam)	साध्य, उपकरणम्	Means, Instrument
राजलक्ष्म्याः (Rājalakṣmyāḥ)	राज्यश्रिया, राजकीयसमृद्ध्या	Royal Wealth, Prosperity
सकल (Sakala)	सम्पूर्ण, सर्व	Entire, All
नृपति (Nṛpati)	राजा, नरेश	King
मान्यम् (Mānyam)	आदरणीय, पूजनीय	Respectable, Honorable
मान्य (Mānya)	पूज्य, वन्द्य	Respected, Revered
काम्बोज (Kāmboja)	कंबोजदेशीय, कंबोजवंशीय	Belonging to Kamboja region or dynasty
जातम् (Jātam)	उत्पन्न, प्राकृत	Born, Originated
सुगुणम् (Suguṇam)	सद्गुण, उत्तमगुण	Virtuous, Good Quality
अनिल (Anila)	वायुः, पवनः	Wind
वेगम् (Vegam)	गमनशक्ति, शीघ्रता	Speed
युद्ध (Yuddha)	संग्राम, समर	Battle
दृष्ट (Dṛṣṭa)	पश्यित, ज्ञात	Seen, Known
अपदानम् (Apadānam)	वीरगाथा, वीरकर्म	Heroic Deed
सपदि (Sapadi)	शीघ्र, तत्क्षण	Immediately
बहु (Bahu)	अधिक, अनेक	Many, Numerous
सहस्रम् (Sahasram)	सहस्त्र, हजार	Thousand
वाजिनाम् (Vājinām)	अश्वानाम्, तुरगाणाम्	Horses
ते (Te)	तव, त्वम्	To you, You
ददामि (Dadāmi)	प्रयच्छामि, समर्पयामि	I give, I offer

Bhāvārthaḥ (Meaning of the Verse):

Sanskrit:

English:

“A means equal to the horse of the Sun, symbolizing royal wealth, respected by all kings, of the honorable Kamboja lineage, virtuous, swift as the wind, known for its heroic deeds in battles – I offer you thousands of such horses immediately.”

Explanation:

In this verse, a speaker (possibly a king) is offering thousands of horses that possess various admirable qualities. These horses are compared to the horses of the Sun, representing unmatched speed and splendor. They are described as instruments of royal wealth and are highly respected by all kings. These horses belong to the honorable Kamboja lineage, known for their virtues and speed akin to the wind. They have proven their worth in battles through heroic deeds. The speaker promises to provide thousands of such horses immediately, highlighting both the quantity and the superior quality of the horses being offered.

Split of the Actual Sloka Further Word by Word

Actual Sloka:

शक्रः- अस्स त्ति। मुहुत्तअं आळुहामि। णेच्छामि कण्ण! णेच्छामि।
कर्णः- किं नेच्छति भगवान्। अन्यदपि श्रूयताम्।

Word-by-Word Split:

शक्रः – अस्स इति। मुहूर्तकम् आरोहामि। न इच्छामि कर्ण! न इच्छामि।
कर्णः – किं न इच्छति भगवान्। अन्यद् अपि श्रूयताम्।

Anvayārthaḥ/ Padaparicayaḥ (Consequential Meaning):

Sanskrit Word	Sanskrit Synonyms	English Meaning
शक्रः (Śakraḥ)	इन्द्रः, वज्री	Indra, King of the Gods
अस्स (Assa)	अश्वः, तुरगः	Horse
इति (Iti)	एवम्, तदिति	Thus, In this way
मुहूर्तकम् (Muhūrtakam)	क्षणः, अल्पकालः	Moment, Short Time
आरोहामि (Ārohāmi)	आरोढुं, चढामि	I ascend, I climb
न (Na)	नैव, कदापि	Not, Never
इच्छामि (Icchāmi)	वाञ्छामि, अपेक्षे	I want, I desire
कर्ण (Karna)	कर्णः, सुथीकः	Karna (a character from Mahabharata)
किं (Kim)	कः, कस्मात्	What, Why
भगवान् (Bhagavān)	ईश्वरः, प्रभुः	Lord, Revered One
अन्यद् (Anyad)	अपरः, इतरेतरः	Another, Different
अपि (Api)	च, एव	Also, Even
श्रूयताम् (Śrūyatām)	श्रोतव्यम्, पठ्यताम्	Let it be heard, Be listened

Bhāvārthaḥ (Meaning of the Verse):

English:

Indra: “It is a horse. I shall mount it for a moment. I do not want it, Karna! I do not want it.”

Karna: “What does the lord not want? Let something else be heard as well.”

Explanation:

In this dialogue, Indra, the king of the gods, expresses his reluctance to keep the horse after briefly riding it. He emphasizes his disinterest by repeating his statement to Karna. Karna, surprised by Indra’s disinterest, questions what the lord does not want and suggests hearing something else, indicating his curiosity or willingness to offer something more desirable to Indra. This conversation highlights the mutual respect and formality between the characters, with a focus on Indra’s desires and Karna’s readiness to fulfill them.

Sloka#20

मदसरितकपोलं षट्पदैः सेव्यमानं

गिरिवरनिचयाभं मेघगम्भीरघोषम्।

सितनखदशनानां वारणानामनेकं

रिपुसमरविमर्दं वृन्दमेतद् ददामि ।। 20 ।।

Split of the Sloka by its meaning and actual words:

मद+सरित+कपोलं षट्पदैः सेव्यमानं

गिरि+वर+निचय+आभं मेघ+गम्भीर+घोषम्।

सिता+नख+दशनानां वारणानाम्+अनेकं

रिपु+समर+विमर्दं वृन्दम्+एतद् ददामि ।। 20 ।।

Anvayārthaḥ / पदपरिचयः (Consequential meaning):

Sanskrit Word	Sanskrit Synonyms	English Meaning
मद (Mada)	हर्ष, उल्लास	Joy, Elation
सरित (Sarita)	नदी, प्रवाह	River, Stream
कपोलम् (Kapolam)	गण्डम्	Cheek
षट्पदैः (Ṣaṭpadaiḥ)	षड्भिः पादैः	By the six-legged ones (Bees)
सेव्यमानं (Sevyamānaṁ)	उपास्यमानं	Being served, Worshipped
गिरि (Giri)	पर्वत	Mountain
वर (Vara)	श्रेष्ठ, उत्तम	Best, Excellent
निचय (Nicaya)	समूह	Collection, Heap
आभं (Ābhaṁ)	तेजस्, कान्ति	Lustre, Splendor
मेघ (Megha)	जलधर, अभ्र	Cloud
गम्भीर (Gambhīra)	गहन, गूढ	Deep, Profound
घोषम् (Ghoṣam)	निनाद	Sound, Roar
सिता (Sita)	श्वेता	White
नख (Nakha)	कररुह	Nail
दशनानां (Daśanānāṁ)	दन्तानाम्	Teeth
वारणानाम् (Vāraṇānām)	गज	Elephants
अनेकं (Anekaṁ)	बहु, अनेक	Many
रिपु (Ripu)	शत्रु, अरि	Enemy
समर (Samara)	युद्ध, संग्राम	Battle, War
विमर्दं (Vimardaṁ)	सङ्घर्षण	Conflict, Clash
वृन्दम् (Vṛndam)	समूह	Group, Troop
एतद् (Etad)	इदम्	This
ददामि (Dadāmi)	प्रयच्छामि, देहि	I give, I offer

भावार्थः (Meaning of the verse):

“Let this group of elephants, with cheeks wet from the flowing ichor, served by bees, resembling a collection of mountains, with a deep and resonant roar like that of clouds, having white nails and teeth, participate in the fierce battle against enemies. I offer this mighty troop.”

शक्रः- गज त्ति मुहुत्तअं आळुहामि। णेच्छामि कण्ण! नेच्छामि। (गज इति। मुहूर्तकमारोहामि। नेच्छामि कर्ण! नेच्छामि।)

कर्णः- किं नेच्छति भवान्। अन्यदपि श्रूयताम्। अपर्याप्तं कनकं ददामि।

शक्रः- गहिणअ गच्छामि। (किंचिद्गत्वा) णेच्छामि कण्ण! णेच्छामि। (गृहीत्वा गच्छामि। नेच्छामि कर्ण! नेच्छामि।)

कर्णः- तेन हि जित्वा पृथिवीं ददामि।

शक्रः- पुहुवीए किं करिस्सम्। (पृथिव्या किं करिष्यामि।)

Split of the Sloka by its meaning and actual words:

शक्रः- गज इति मुहूर्तकम् आरोहामि। नेच्छामि कर्ण! नेच्छामि। कर्णः- किं नेच्छति भवान्। अन्यदपि श्रूयताम्। अपर्याप्तं कनकं ददामि। शक्रः- गृहीत्वा गच्छामि। (किंचिद्गत्वा) नेच्छामि कर्ण! नेच्छामि। कर्णः- तेन हि जित्वा पृथिवीं ददामि। शक्रः- पृथिव्या किं करिष्यामि।

Anvayārthaḥ / पदपरिचयः (Consequential meaning):

Sanskrit Word	Sanskrit Synonyms	English Meaning
शक्रः (Śakraḥ)	इन्द्रः, देवराजः	Indra, King of Gods
गज (Gaja)	हास्ति, करी	Elephant
इति (Iti)	एवं, तस्मात्	Thus, Therefore
मुहूर्तकम् (Muhūrtakam)	क्षणम्, अल्पकालः	Moment, Short time
आरोहामि (Ārohāmi)	आरुह्य, आरोहणम्	Ascend, Climb
नेच्छामि (Necchāmi)	न इच्छामि, न कामये	I do not want, I do not desire
कर्ण (Karna)	राधेयः, सूतनन्दनः	Karna, Son of a charioteer
किं (Kim)	किमर्थम्, कथम्	Why, How
भवान् (Bhavān)	त्वम्, युष्माकम्	You
अन्यदपि (Anyadapi)	अपरम्, अन्यस्मिन्	Something else, Additionally
श्रूयताम् (Śrūyatām)	श्रोतुम्, कथयतु	Listen, Tell
अपर्याप्तं (Aparyāptaṁ)	अपरिमितम्, अनन्तम्	Inadequate, Infinite
कनकम् (Kanakam)	सुवर्णम्, हेम	Gold
ददामि (Dadāmi)	प्रयच्छामि, यच्छामि	I give, I offer
गृहीत्वा (Gṛhītvā)	आदाय, स्वीकृत्य	Having taken, After accepting
गच्छामि (Gacchāmi)	यामि, गमिष्यामि	I go, I shall go
किंचिद्गत्वा (Kiñcidgatvā)	अल्पकालं गतवा	Having gone a little
जित्वा (Jitvā)	पराजित्य, विजित्य	Having conquered, After winning
पृथिवीं (Pṛthivīṁ)	वसुंधराम्, भूमिम्	Earth, Land
तेन (Tena)	तस्मात्, तेन एव	Therefore, By that
हि (Hi)	निःसंदेह, निश्चयेन	Surely, Certainly
करिष्यामि (Kariṣyāmi)	करिष्ये, यतिष्ये	I will do, I shall act

भावार्थः (Meaning of the verse):

Indra: “I want to ride the elephant for a moment. I do not wish, Karna! I do not wish.”

Karna: “What do you not wish? Listen to something else. I give you ample gold.”

Indra: “I take it and go. (After going a little) I do not wish, Karna! I do not wish.”

Karna: “Then, I give you the earth after conquering it.”

Indra: “What will I do with the earth?”

कर्णः- तेन ह्यग्निष्टोमफलं ददामि।

शक्रः- अग्निट्ठोमफळेण किं कय्यं। (अग्निष्टोमफलेन किं कार्यम्।)

कर्णः- तेन हि मच्छिरो ददामि।

शक्रः- अविहा अविहा (अविहा अविहा।)

कर्णः- न भेतव्यं न भेतव्यम्। प्रसीदतु भवान्। अन्यदपि श्रूयताम्।

Split of the Sloka by its meaning and actual words:

कर्णः- तेन हि अग्निष्टोमफलं ददामि। शक्रः- अग्निष्टोमफलेन किं कार्यम्। कर्णः- तेन हि मच्छिरः ददामि। शक्रः- अविहा अविहा। कर्णः- न भेतव्यं न भेतव्यम्। प्रसीदतु भवान्। अन्यदपि श्रूयताम्।

Anvayārthaḥ / पदपरिचयः (Consequential meaning):

Sanskrit Word	Sanskrit Synonyms	English Meaning
कर्णः (Karnaḥ)	राधेयः, सूतनन्दनः	Karna, Son of a charioteer
तेन (Tena)	तस्मात्, तेन एव	Therefore, By that
हि (Hi)	निःसंदेह, निश्चयेन	Surely, Certainly
अग्निष्टोमफलं (Agniṣṭoma-phalaṁ)	यज्ञफलं, सोमयागफलं	Result of Agniṣṭoma, Sacrificial fruit
ददामि (Dadāmi)	प्रयच्छामि, यच्छामि	I give, I offer
अग्निष्टोमफलेन (Agniṣṭoma-phaleṇa)	यज्ञफलेन, सोमयागफलेन	With the result of Agniṣṭoma
किं (Kim)	किमर्थम्, कथम्	Why, How
कार्यम् (Kāryam)	करणीयम्, क्रियायोग्यम्	Use, Purpose
मच्छिरः (Macchiraḥ)	मम शीर्षम्, मम मस्तकम्	My head
अविहा (Aviha)	अविह, अहं (Repeated for emphasis)	Here, Now
न (Na)	न इति, निषेध	Not
भेतव्यम् (Bhetavyam)	भीतव्यम्, त्रस्तव्यम्	To be afraid
प्रसीदतु (Prasīdatu)	संतुष्टो भवतु, अनुगृह्णातु	Be pleased, Show mercy
भवान् (Bhavān)	त्वम्, युष्माकम्	You
अन्यदपि (Anyadapi)	अपरम्, अन्यस्मिन्	Something else, Additionally
श्रूयताम् (Śrūyatām)	श्रोतुम्, कथयतु	Listen, Tell

भावार्थः (Meaning of the verse):

Karna: “Therefore, I give you the result of the Agniṣṭoma sacrifice.”

Indra: “What is the use of the result of the Agniṣṭoma sacrifice?”

Karna: “Then, I give you my head.”

Indra: “Here, here.”

Karna: “Do not be afraid, do not be afraid. Be pleased, my lord. Listen to something else.”

अङ्गैः सहैव जनितं मम देहरक्षा देवासुरैरपि न भेद्यमिदं महास्त्रै:। देयं तथापि कवचं सह कुण्डलाभ्यां प्रीत्या मया भगवते रुचितं यदि स्यात् ।। 21 ।।

Split of the Sloka by its meaning and actual words:

अङ्गैः सह एव जनितम् मम देहरक्षा देव-असुरैः अपि न भेद्यम् इदम् महा-अस्त्रैः। देयम् तथा अपि कवचम् सह कुण्डलाभ्याम् प्रीत्या मया भगवते रुचितम् यदि स्यात्।।

Anvayārthaḥ / पदपरिचयः (Consequential meaning):

Sanskrit Word	Sanskrit Synonyms	English Meaning
अङ्गैः (Aṅgaiḥ)	शरीरभागैः, अवयवैः	Limbs, Parts of the body
सह (Saha)	समम्, संयुक्तम्	With, Together
एव (Eva)	केवलम्, नूनम्	Indeed, Only
जनितम् (Janitam)	उत्पन्नम्, निर्मितम्	Created, Born
मम (Mama)	ममक, मदीय	My
देहरक्षा (Deha-rakṣā)	शरीररक्षा, आत्मसुरक्षा	Body protection
देव (Deva)	सुर, अमर	God, Deity
असुर (Asura)	दैत्य, राक्षस	Demon, Asura
अपि (Api)	अप्य, च	Even, Also
न (Na)	निषेध, नो	Not
भेद्यम् (Bhedyam)	विदार्यम्, छिद्यमानम्	Pierceable, Breakable
इदम् (Idam)	एतत्, अस्य	This
महा (Mahā)	विशाल, महान्	Great
अस्त्रैः (Astraiḥ)	आयुधैः, शस्त्रैः	Weapons
देयम् (Deyam)	दातव्यम्, प्रदानीयम्	To be given
तथापि (Tathāpi)	तदपि, तथाप्य	Nevertheless, Yet
कवचम् (Kavacam)	वर्म, आवरण	Armor
कुण्डलाभ्याम् (Kuṇḍalābhyām)	कर्णफूलयोः, अभरणाभ्याम्	With earrings
प्रीत्या (Prītyā)	प्रेमणा, आनन्देन	With love, With affection
मया (Mayā)	मम, ममकृत्या	By me
भगवते (Bhagavate)	ईश्वराय, देवाय	To the Lord, To God
रुचितम् (Rucitam)	इच्छितम्, प्रीतिकरम्	Pleasing, Desired
यदि (Yadi)	चेत्, यद्यपि	If
स्यात् (Syāt)	भवेत्, भविष्यति	Would be, Might be

भावार्थः (Meaning of the verse):

“Created along with my body, this armor of mine is invincible even to the gods and demons, impervious to their great weapons. Nevertheless, if it pleases the Lord, I will give this armor along with the earrings out of love.”

शक्रः- (सहर्षम्।) देदु, देदु। (ददातु, ददातु।)

कर्णः- (आत्मगतम्) एष एवास्य कामः। किं नु खल्वनेककपटबुद्धेः कृष्णस्योपायः। सोऽपि भवतु। धिगयुक्तमनुशोचितुम्। नास्ति संशयः। (प्रकाशम्) गृह्यताम्।

शल्यः- अङ्गराज! न दातव्यं न दातव्यम्।

कर्णः- शल्यराज! अलमलं वारयितुम्। पश्य

Split of the Sloka by its meaning and actual words:

शक्रः- (सहर्षम्।) देदु, देदु। (ददातु, ददातु।)

कर्णः- (आत्मगतम्) एषः एव अस्य कामः। किम् नु खलु अनेककपटबुद्धेः कृष्णस्य उपायः। सः अपि भवतु। धिक् युक्तम् अनुशोचितुम्। न अस्ति संशयः। (प्रकाशम्) गृह्यताम्।

शल्यः- अङ्गराज! न दातव्यम् न दातव्यम्।

कर्णः- शल्यराज! अलम् अलम् वारयितुम्। पश्य

Anvayārthaḥ / पदपरिचयः (Consequential meaning):

Sanskrit Word	Sanskrit Synonyms	English Meaning
शक्रः (Śakraḥ)	इन्द्रः, वज्रधरः	Indra
सहर्षम् (Saharṣam)	सानन्दम्, प्रहृष्टम्	Joyfully, Happily
देदु (Dedu)	ददातु, देहि	Give, Offer
कर्णः (Karnaḥ)	सूतपुत्रः, राधेयः	Karna
आत्मगतम् (Ātmagatam)	अन्तःकरणम्, स्वान्ते	Internally, To oneself
एषः (Eṣaḥ)	अयम्, इदम्	This
एव (Eva)	केवलम्, नूनम्	Indeed, Only
अस्य (Asya)	तस्य, एतस्य	His
कामः (Kāmaḥ)	इच्छः, वाञ्छा	Desire, Wish
किम् (Kim)	का, कस्मिन्स	What
नु (Nu)	वास्तवम्, साक्षात्	Indeed, Really
खलु (Khalu)	नूनम्, वास्तवम्	Indeed, Truly
अनेक (Aneka)	बहु, अधिक	Many, Multiple
कपटबुद्धेः (Kapaṭabuddheḥ)	धूर्तबुद्धेः, मयाचारी	Deceptive-minded, Cunning
कृष्णस्य (Kṛṣṇasya)	वासुदेवस्य, गोपालस्य	Of Krishna
उपायः (Upāyaḥ)	साधनम्, तरिकः	Strategy, Plan
सः (Saḥ)	तः, सः	He
अपि (Api)	अप्य, च	Even, Also
भवतु (Bhavatu)	अस्तु, स्यात्	Let it be, So be it
धिक् (Dhik)	धिक्कारः, निन्दा	Shame, Condemnation
युक्तम् (Yuktam)	उचितम्, अनुकूलम्	Proper, Appropriate
अनुशोचितुम् (Anuśocitum)	शोककथितुम्, विलपितुम्	To grieve, To lament
न (Na)	निषेध, नो	Not
अस्ति (Asti)	विद्यते, भवति	Exists, Is
संशयः (Saṃśayaḥ)	संदेहः, विकल्पः	Doubt, Uncertainty
प्रकाशम् (Prakāśam)	स्पष्टम्, प्रकटम्	Openly, Clearly
गृह्यताम् (Gṛhyatām)	स्वीकृतम्, ग्राह्यम्	Be taken, Accepted
शल्यः (Śalyaḥ)	शल्यराजः, मद्रराजः	Shalya
अङ्गराज (Aṅgarāja)	कर्णः, सूतपुत्रः	King of Anga, Karna
न (Na)	निषेध, नो	Not
दातव्यम् (Dātavyam)	देयम्, प्रदेयम्	To be given
अलम् (Alam)	पर्याप्तम्, बस्	Enough, Sufficient
वारयितुम् (Vārayitum)	निवारयितुम्, रोकयितुम्	To stop, To prevent
पश्य (Paśya)	निरीक्ष्य, दृष्ट्वा	See, Look

भावार्थः (Meaning of the verse):

Indra: (Joyfully) “Give it, give it.”

Karna: (To himself) “This is exactly his desire. What could be the strategy of that deceitful Krishna? Let it be so. Shame on the justified lamentation. There is no doubt.” (Openly) “Take it.”

Shalya: “O King of Anga! It should not be given, it should not be given.”

Karna: “O King Shalya! Enough, enough of preventing. Look.”

शिक्षा क्षयं गच्छति कालपर्ययात्
सुबद्धमूला निपतन्ति पादपाः।
जलं जलस्थानगतं च शुष्यति
हुतं च दत्तं च तथैव तिष्ठति ।। 22 ।।

Split of the Sloka by its meaning and actual words:

शिक्षा क्षयं गच्छति कालपर्ययात्
सुबद्ध+मूला निपतन्ति पादपाः।
जलं जल+स्थान+गतं च शुष्यति
हुतं च दत्तं च तथैव तिष्ठति

Anvayārthaḥ / पदपरिचयः (Consequential meaning):

Sanskrit Word	Sanskrit Synonyms	English Meaning
शिक्षा (Śikṣā)	विद्या, अध्यापनम्	Education, Learning
क्षयं (Kṣayam)	विनाशः, नाशः	Decline, Decay
गच्छति (Gacchati)	यास्यति, प्राप्नोति	Goes, Attains
कालपर्ययात् (Kālaparyayāt)	समयावसानात्, कालविपर्ययात्	Over time, By lapse of time
सुबद्धमूला (Subaddhamūlā)	दृढमूलाः, स्थिरमूलाः	Well-rooted, Firmly rooted
निपतन्ति (Nipatanti)	पतन्ति, भ्रश्यन्ति	Fall down, Collapse
पादपाः (Pādapāḥ)	वृक्षाः, तरवः	Trees
जलं (Jalam)	आपः, वारि	Water
जलस्थानगतं (Jalasthānagataṃ)	जलाशयस्थम्, तीर्थगतम्	Situated in water bodies, In reservoirs
शुष्यति (Śuṣyati)	शोषं याति, अवसीदति	Dries up, Evaporates
हुतं (Hutam)	आहुति, समर्पणम्	Offered (in fire), Sacrifice
दत्तं (Dattam)	प्रदत्तम्, अर्पणम्	Given, Donated
तथैव (Tathaiva)	तत्तुल्य, तद्रूपम्	Similarly, Likewise
तिष्ठति (Tiṣṭhati)	स्थायित्वं भजति, स्थितम्	Remains, Stays

भावार्थः (Meaning of the verse):

“Education declines over time, firmly rooted trees fall down, water situated in reservoirs dries up, but the offerings made (in fire) and donations given remain forever.”

तस्मात् गृह्यताम्। (निकृत्य ददाति।)
शक्रः- (गृहीत्वा आत्मगतम्।) हन्त गृहीते एते। पूर्वमेवार्जुनविजयार्थं सर्वदेवैर्यत् समर्थितं तदिदानीं मयानुष्टितम्। तस्मादहमप्यैरावतमारुह्यार्जुनकर्णयोद्र्वन्द्वयुद्धं पश्यामि। (निष्क्रान्तः।)
शल्यः- भो अङ्गराज! वञ्चितः खलु भवान्।
कर्णः- केन।
शल्यः- शक्रेण।
कर्णः- न खलु। शक्रः खलु मया वञ्चितः। कुतः,

Split of the Sloka by its meaning and actual words:

तस्मात् गृह्यताम्। (निकृत्य ददाति।)
शक्रः- (गृहीत्वा आत्मगतम्।) हन्त गृहीते एते।
पूर्वम्+एव+अर्जुन+विजय+अर्थं सर्व+देवैः+यत् समर्थितं तद्+इदानीं मया+अनुष्टितम्।
तस्मात्+अहम्+अपि+ऐरावत+मारुह्य+अर्जुन+कर्ण+योद्र्वन्द्व+युद्धं पश्यामि। (निष्क्रान्तः।)
शल्यः- भो अङ्ग+राज! वञ्चितः खलु भवान्।
कर्णः- केन।
शल्यः- शक्रेण।
कर्णः- न खलु। शक्रः खलु मया वञ्चितः। कुतः,

Anvayārthaḥ / पदपरिचयः (Consequential meaning):

Sanskrit Word	Sanskrit Synonyms	English Meaning
तस्मात् (Tasmāt)	अतः, ततो	Therefore, Hence
गृह्यताम् (Gṛhyatām)	स्वीकृत्यताम्, आदत्ताम्	Let it be taken, Accept it
निकृत्य (Nikṛtya)	चुरित्वा, हृत्वा	Deceitfully, By tricking
ददाति (Dadāti)	प्रयच्छति, यच्छति	Gives, Bestows
शक्रः (Śakraḥ)	इन्द्रः, पुरन्दरः	Indra, King of Gods
गृहीत्वा (Gṛhītvā)	स्वीकृत्य, आदाय	Having taken, Accepting
आत्मगतम् (Ātmagatam)	मनसः, चित्तगतम्	In his mind, Internally
हन्त (Hanta)	अहो, धिक्	Alas, Oh
गृहीते (Gṛhīte)	स्वीकृतम्, आदत्ते	Accepted, Taken
एते (Ete)	इमे, इह	These
पूर्वम् (Pūrvam)	प्राक्, अतीतम्	Previously, Before
एव (Eva)	केवलम्, मात्रम्	Only, Indeed
अर्जुन (Arjuna)	पार्थः, पाण्डवः	Arjuna, Son of Pandu
विजय (Vijaya)	जयः, अपराजयः	Victory, Conquest
अर्थं (Artham)	कारणम्, हेतु	For the purpose of, Reason
सर्व (Sarva)	समस्त, अखिल	All, Entire
देवैः (Devaiḥ)	सुरैः, अमरैः	By the gods, By immortals
यत् (Yat)	किम्, यः	What, Which
समर्थितं (Samarthitam)	अनुमोदितम्, स्फुटितम्	Supported, Endorsed
तद् (Tad)	तत्, एतत्	That, This
इदानीं (Idānīm)	अधुना, वर्तमाने	Now, At present
मया (Mayā)	मम, अहम्	By me, I
अनुष्टितम् (Anuṣṭitam)	क्रियमाणम्, सम्पादितम्	Performed, Executed
तस्मात् (Tasmāt)	अतः, ततो	Therefore, Hence
अहम् (Aham)	अहम्, मम	I, Myself
अपि (Api)	एव, केवल	Also, Even
ऐरावत (Airāvata)	इन्द्रहस्तिन्, देवहस्तिन्	Airavata, Indra’s elephant
मारुह्य (Māruhya)	आरोह्य, आरुह्य	Mounting, Ascending
अर्जुन (Arjuna)	पार्थः, पाण्डवः	Arjuna, Son of Pandu
कर्ण (Karna)	राधेयः, सूतनन्दनः	Karna, Son of Radha
युद्र्वन्द्व (Yudrvandva)	द्वन्द्वयुद्ध, एकलयुद्ध	Duel, Combat between two
युद्धं (Yuddham)	संग्रामः, रणः	Battle, War
पश्यामि (Paśyāmi)	दृष्टवान्, निरीक्षे	I see, I observe
निष्क्रान्तः (Niṣkrāntaḥ)	निर्गतः, प्रस्थानः	Departed, Left
भो (Bho)	हे, अरे	O!, Hey
अङ्ग (Aṅga)	अंगराज, कर्ण	Anga, Karna
राज (Rāja)	नृपः, अधिपः	King, Ruler
वञ्चितः (Vañcitaḥ)	छलितः, मुषितः	Deceived, Cheated
खलु (Khalu)	नूनम्, निश्चयेन	Indeed, Surely
भवान् (Bhavān)	त्वम्, भवतः	You, Your honor
केन (Kena)	कस्य, को	By whom, Who
शक्रेण (Śakreṇa)	इन्द्रेण, देवपतिना	By Indra, By the King of Gods
मया (Mayā)	मम, अहम्	By me, I
कुतः (Kutaḥ)	कस्मात्, किं हेतु	Why, For what reason

भावार्थः (Meaning of the verse):

“Therefore, let it be taken. (He deceitfully gives it.)
Indra: (Taking it, to himself.) Alas, these are taken. For the victory of Arjuna, which was supported by all the gods earlier, has now been accomplished by me. Therefore, I shall also mount Airavata and witness the duel between Arjuna and Karna. (He exits.)
Shalya: O Anga King! You have been deceived.
Karna: By whom?
Shalya: By Indra.
Karna: Not really. Indra has been deceived by me. Why,”

अनेकयज्ञाहुतितर्पितो द्विजैः
किरीटिमान् दानवसङ्घमर्दनः।
सुरद्विपास्फालनकर्कशाङ्गुलि-
र्मया कृतार्थः खलु पाकशासनः ।। 23 ।।

Split of the Sloka by its meaning and actual words:

अनेक+यज्ञ+आहुति+तर्पितः द्विजैः
किरीटिमान् दानव+सङ्घ+मर्दनः।
सुर+द्विप+आस्फालन+कर्कश+अङ्गुलि:
मया कृतार्थः खलु पाकशासनः ।।

Anvayārthaḥ / पदपरिचयः (Consequential meaning):

Sanskrit Word	Sanskrit Synonyms	English Meaning
अनेक (Aneka)	बहु, अनेकरूप	Many, Numerous
यज्ञ (Yajña)	हविः, होम	Sacrifice, Ritual
आहुति (Āhuti)	हवन, समर्पण	Offering, Oblation
तर्पितः (Tarpitaḥ)	पूजितः, संतुष्ट	Satisfied, Pleased
द्विजैः (Dvijaiḥ)	ब्राह्मणैः, ऋषिभिः	By Brahmins, By sages
किरीटिमान् (Kirīṭimān)	मुकुटी, मुकुटवान्	Crowned, Wearing a crown
दानव (Dānava)	असुर, राक्षस	Demon, Asura
सङ्घ (Saṅgha)	समूह, वर्ग	Group, Assembly
मर्दनः (Mardanaḥ)	विनाशक, संहारक	Destroyer, Crusher
सुर (Sura)	देवता, अमर	God, Deity
द्विप (Dvipa)	हस्तिन्, गज	Elephant
आस्फालन (Āsphālana)	प्रहार, प्रहारण	Striking, Hitting
कर्कश (Karkaśa)	कठोर, कठिन	Harsh, Rough
अङ्गुलि (Aṅguli)	अंगुलिका, अङ्गुलिः	Finger
मया (Mayā)	मम, अहम्	By me, I
कृतार्थः (Kṛtārthaḥ)	सिद्ध, सफल	Accomplished, Successful
खलु (Khalu)	नूनम्, निश्चयेन	Indeed, Surely
पाकशासनः (Pākashāsanaḥ)	इन्द्रः, शक्रः	Indra, King of Gods

भावार्थः (Meaning of the verse):

“Indra, the lord of gods, who is crowned, the destroyer of groups of demons, the one who is harsh in striking the divine elephants with his rough fingers, who is satisfied by the numerous sacrificial offerings made by the Brahmins, is indeed pleased by me.”

(प्रविश्य ब्राह्मणरूपेण)

देवदूतः- भोः कर्ण! कवचकुण्डलग्रहणाज्जनितपश्चात्तापेन पुरन्दरेणानुगृहीतोऽसि। पाण्डवेष्वेकपुरुषवधार्थममोघमस्त्रं विमला नाम शक्तिरियं प्रतिगृह्यताम्।

कर्णः- धिग्, दत्तस्य न प्रतिगृह्णामि।

देवदूतः- ननु ब्राह्मणवचनाद् गृह्यताम्।

कर्णः- ब्राह्मणवचनमिति। न मयातिक्रान्तपूर्वम्। कदा लभेय।

देवदूतः- यदा स्मरसि तदा लभस्व।

कर्णः- बाढम्। अनुगृहीतोऽस्मि। प्रतिनिवर्ततां भवान्।

Split of the Sloka by its meaning and actual words:

(प्रविश्य ब्राह्मण+रूपेण)

देवदूतः- भोः कर्ण! कवच+कुण्डल+ग्रहण+अज्+जनित+पश्चात्तापेन पुरन्दर+अनुगृहीतः+असि। पाण्डव+एषु+एक+पुरुष+वधार्थम् अमोघम् अस्त्रं विमला नाम शक्ति: इयं प्रतिगृह्यताम्।

कर्णः- धिक्, दत्तस्य न प्रतिगृह्णामि।

देवदूतः- ननु ब्राह्मण+वचनाद् गृह्यताम्।

कर्णः- ब्राह्मण+वचन+मिति। न मया अतिक्रान्तपूर्वम्। कदा लभेय।

देवदूतः- यदा स्मरसि तदा लभस्व।

कर्णः- बाढम्। अनुगृहीतः अस्मि। प्रतिनिवर्ततां भवान्।

Anvayārthaḥ / पदपरिचयः (Consequential meaning):

Sanskrit Word	Sanskrit Synonyms	English Meaning
प्रविश्य (Praviśya)	प्रवेश्य, प्रवेष्टुम्	Entering
ब्राह्मण (Brāhmaṇa)	विप्र, द्विज	Brahmin
रूपेण (Rūpeṇa)	स्वरूपेण, आकृत्या	In the form
देवदूतः (Devadūtaḥ)	देवसन्देशवाहकः, दिव्यसन्देशवाहकः	Divine messenger
भोः (Bhoḥ)	हे, अरे	O!, Hey
कर्ण (Karna)	वसुसुतः, राधेय	Karna
कवच (Kavacha)	वर्म, आवरण	Armor
कुण्डल (Kuṇḍala)	कर्णाभूषणम्, अर्णाभूषणम्	Earrings
ग्रहण (Grahaṇa)	स्वीकृतिः, आदानम्	Receiving, Taking
अज् (Aj)	जन्यः, उत्पन्न	Generated, Born
जनित (Janita)	उत्पन्न, सृजित	Generated, Created
पश्चात्ताप (Paścāttāpa)	पश्चात्तापः, खेदः	Regret, Remorse
पुरन्दर (Purandara)	इन्द्रः, देवराजः	Indra, King of Gods
अनुगृहीतः (Anugṛhītaḥ)	कृपावान्, अनुकूलित	Favored, Blessed
असि (Asi)	अस्ति, भवति	You are
पाण्डव (Pāṇḍava)	कुन्तिपुत्रः, धर्मपुत्रः	Pandavas
एक (Eka)	अद्वितीय, एकमात्र	One, Single
पुरुष (Puruṣa)	मानव, नर	Man, Person
वधार्थम् (Vadhārtham)	विनाशाय, हत्याय	For the purpose of killing
अमोघम् (Amogham)	निष्फलविहीनम्, अव्यर्थ	Unerring, Infallible
अस्त्रं (Astraṁ)	शस्त्र, आयुध	Weapon
विमला (Vimalā)	निर्मला, शुद्ध	Pure, Clean
नाम (Nāma)	अभिधानम्, संज्ञा	Name
शक्ति (Śakti)	बल, ताकद	Power, Weapon
इयं (Iyam)	एषा, अयम्	This
प्रतिगृह्यताम् (Pratigṛhyatām)	स्वीकृत्यताम्, आदियताम्	Be accepted
धिक् (Dhik)	अपहास, उपेक्षा	Shame, Reject
दत्तस्य (Dattasya)	प्रदत्त, समर्पित	Given, Granted
न (Na)	नो, नैव	Not
प्रतिगृह्णामि (Pratigṛhṇāmi)	स्वीकृणामि, आददामि	I accept
ननु (Nanu)	निश्चयेन, वस्तुतः	Indeed, Surely
वचनाद् (Vacanād)	भाषणात्, कथनात्	By the words
अतिक्रान्तपूर्वम् (Atikrāntapūrvam)	पूर्वतः लङ्घितम्, पूर्वतः व्यतिक्रान्तम्	Never transgressed before
कदा (Kadā)	यदा, किम् समये	When
लभेय (Labheya)	प्राप्नुयाम्, गच्छेयम्	Will I get
यदा (Yadā)	समये, तदा	When
स्मरसि (Smarasi)	स्मरिष्यति, पुनःयस्यति	You remember
तदा (Tadā)	तत्क्षणम्, ततःसमये	Then
लभस्व (Labhasva)	प्राप्नुहि, स्वीकुरु	Obtain
बाढम् (Bāḍham)	नूनम्, निश्चितम्	Certainly, Surely
अनुगृहीतः (Anugṛhītaḥ)	कृपित, अनुकूलित	Blessed, Obliged
अस्मि (Asmi)	अहमस्मि, अहम्	I am
प्रतिनिवर्ततां (Pratinivartatāṁ)	प्रत्यागच्छतु, पुनरागच्छतु	May return
भवान् (Bhavān)	आप, त्वम्	You

भावार्थः (Meaning of the verse):

(Entering in the form of a Brahmin)

Divine Messenger: O Karna! Due to the regret felt by Indra after taking your armor and earrings, you have been favored. For the purpose of killing one among the Pandavas, accept this infallible weapon named Vimalā Śakti.

Karna: Shame, I do not accept what is given.

Divine Messenger: Indeed, accept it as per the words of a Brahmin.

Karna: By the words of a Brahmin? I have never transgressed that before. When can I get it?

Divine Messenger: When you remember it, you will obtain it.

Karna: Certainly, I am obliged. You may return.

देवदूतः- बाढम्। (निष्क्रान्तः।)

कर्णः- शल्यराज! यावद्रथमारोहावः।

शल्यः- बाढम्!

(रथारोहणं नाटयतः)

कर्णः- अये शब्द इव श्रूयते। किं नु खल्विदम्।

Split of the Sloka by its meaning and actual words:

देवदूतः- बाढम्। (निष्क्रान्तः।)

कर्णः- शल्य+राज! यावत्+रथम्+आरोहावः।

शल्यः- बाढम्!

(रथ+आरोहणम् नाटयतः)

कर्णः- अये शब्दः इव श्रूयते। किम् नु खलु इदम्।

Anvayārthaḥ / पदपरिचयः (Consequential meaning):

Sanskrit Word	Sanskrit Synonyms	English Meaning
देवदूतः (Devadūtaḥ)	देवसन्देशवाहकः, दिव्यसन्देशवाहकः	Divine messenger
बाढम् (Bāḍham)	नूनम्, निश्चितम्	Certainly, Surely
निष्क्रान्तः (Niṣkrāntaḥ)	निर्गतः, बहिः गतः	Exit, Gone out
कर्णः (Karnaḥ)	वसुसुतः, राधेय	Karna
शल्यराज (Śalyarāja)	शल्य, मद्रराज	King Shalya
यावत् (Yāvat)	जावत्, यावत्क्षण	As long as, Until
रथम् (Ratham)	चariot, समारूढ	Chariot
आरोहावः (Ārohāvaḥ)	आरोहणं करावः, चढ़ाव	We mount, We ascend
रथारोहणम् (Rathārohaṇam)	रथारोहण, रथारूढ़	Mounting the chariot
नाटयतः (Nāṭayataḥ)	अभिनयतः, नटन्तः	Enacting, Performing
अये (Aye)	हे, अरे	O!, Hey
शब्दः (Śabdaḥ)	ध्वनि, रवः	Sound, Noise
इव (Iva)	यथा, समान	Like, As
श्रूयते (Śrūyate)	श्रूयमाण, श्रुत	Heard, Listened
किम् (Kim)	का, कः	What
नु (Nu)	निश्चयेन, वस्तुतः	Indeed, Truly
खलु (Khalu)	निश्चयेन, निश्चितम्	Indeed, Certainly
इदम् (Idam)	एतत्, अस्मद्	This

भावार्थः (Meaning of the verse):

Divine Messenger: Certainly. (Exits.)

Karna: King Shalya! Until we mount the chariot.

Shalya: Certainly!

(Enacting the mounting of the chariot)

Karna: Hey, a sound seems to be heard. What indeed is this?

शङ्खध्वनिः प्रलयसागरघोषतुल्यः

कृष्णस्य वा न तु भवेत्स तु फाल्गुनस्य।

नूनं युधिष्ठिरपराजयकोपितात्मा

पार्थः करिष्यति यथाबलमद्य युद्धम् ।। 24 ।।

Split of the Sloka by its meaning and actual words:

शङ्खध्वनिः प्रलय+सागर+घोष+तुल्यः

कृष्णस्य वा न तु भवेत् सः तु फाल्गुनस्य।

नूनं युधिष्ठिर+पराजय+कोपित+आत्मा

पार्थः करिष्यति यथा+बलम्+अद्य युद्धम् ॥

अन्वयार्थः/ पदपरिचयः (Consequential meaning):

Sanskrit Word	Sanskrit Synonyms	English Meaning
शङ्खध्वनिः (Śaṅkhadhvaniḥ)	शङ्खध्वन, शङ्खनाद	Sound of the conch
प्रलय (Pralaya)	संहार, सागर	Dissolution, Ocean
सागर (Sāgara)	समुद्र, महासागर	Ocean
घोष (Ghoṣa)	गर्जना, ध्वनि	Roar, Sound
तुल्यः (Tulyah)	सम, समान	Equal, Similar
कृष्णस्य (Kṛṣṇasya)	कृष्ण, गोविन्द	Of Krishna
वा (Vā)	अथवा, या	Or
न (Na)	नहीं, न	Not
तु (Tu)	एव, केवल	But, However
भवेत् (Bhavet)	भविष्यति, अस्ति	May be
सः (Saḥ)	स, वह	He, That
फाल्गुनस्य (Phālgunasya)	अर्जुनस्य, फाल्गुन	Of Arjuna
नूनं (Nūnaṃ)	निश्चितम्, निःसंदेह	Certainly
युधिष्ठिर (Yudhiṣṭhira)	धर्मराज, पाण्डव	Yudhishthira
पराजय (Parājaya)	पराजित, हार	Defeat
कोपित (Kopita)	क्रोधित, नाराज	Angered
आत्मा (Ātmā)	मन, चित्त	Self, Soul
पार्थः (Pārthaḥ)	अर्जुन, पाण्डव	Arjuna
करिष्यति (Kariṣyati)	करेगा, अमलत्व	Will do
यथा (Yathā)	जैसा, जैसे	As, According to
बलम् (Balām)	शक्ति, बल	Strength
अद्य (Adya)	आज, वर्तमान	Today
युद्धम् (Yuddham)	संग्राम, युद्ध	Battle

भावार्थः (Meaning of the verse):

“This sound, akin to the roar of the ocean at the time of dissolution, does not belong to Krishna but rather to Phalguna (Arjuna). Certainly, the angered Yudhishthira will perform according to his strength in today’s battle.”

शल्वराज! यत्रासावर्जुनस्तत्रैव चोद्यतां मम रथः।

शल्यः- बाढम्।

(भरतवाक्यम्)

सर्वत्र सम्पदः सन्तु नश्यन्तु विपदः सदा।

राजा राजगुणोपेतो भूमिमेकः प्रशास्तु नः ।। 25 ।।

Split of the Sloka by its meaning and actual words:

शल्वराज (Śalvārāja) ! यत्र (Yatra) + असौ (Asau) + अर्जुन (Arjuna) + तत्रैव (Tatraiva) + चोद्यतां (Chodyatām) + मम (Mama) + रथः (Rathaḥ)

शल्यः (Śalyaḥ) – बाढम् (Bāḍham)

सर्वत्र (Sarvatra) + सम्पदः (Sampadaḥ) + सन्तु (Santu) + नश्यन्तु (Naśyantu) + विपदः (Vipadaḥ) + सदा (Sadā)

राजा (Rājā) + राजगुणोपेतः (Rājaguṇopetaḥ) + भूमिमेकः (Bhūmimekaḥ) + प्रशास्तु (Praśāstu) + नः (Naḥ)

अन्वयार्थः/ पदपरिचयः (Consequential meaning):

Sanskrit Word	Sanskrit Synonyms	English Meaning
शल्वराज (Śalvārāja)	शल्वराजा, शल्वकुलनायक	King of Shalva, Lord Shalva
यत्र (Yatra)	यत्रा, स्थान	Where
असौ (Asau)	स, वह	That, He
अर्जुन (Arjuna)	पाण्डव, कृतवृत्ति	Arjuna
तत्रैव (Tatraiva)	तत्र, यथास्थान	There itself
चोद्यतां (Chodyatām)	प्रेरयतु, उत्तेजयतु	May be urged, Driven
मम (Mama)	मे, स्व	My, Mine
रथः (Rathaḥ)	युद्धयान, वाहन	Chariot
शल्यः (Śalyaḥ)	शल्य, प्रतिवादक	Shalya (a character), Opponent
बाढम् (Bāḍham)	पर्याप्तम्, पर्याप्तम्	Enough, Sufficient
सर्वत्र (Sarvatra)	सर्वत्र, सभी स्थानों पर	Everywhere
सम्पदः (Sampadaḥ)	सम्पत्ति, धन	Prosperity, Wealth
सन्तु (Santu)	हो, अस्तु	May be
नश्यन्तु (Naśyantu)	लुप्त हो, समाप्त हो	Perish, Disappear
विपदः (Vipadaḥ)	संकट, आपत्ति	Calamity, Misfortune
सदा (Sadā)	सदा, हमेशा	Always
राजा (Rājā)	सम्राट, शासक	King
राजगुणोपेतः (Rājaguṇopetaḥ)	राजगुणयुक्त, शाही गुण युक्त	Endowed with royal qualities
भूमिमेकः (Bhūmimekaḥ)	पृथ्वी, भूमे एक	One who rules the land
प्रशास्तु (Praśāstu)	शासन, शासक हो	May rule, Govern
नः (Naḥ)	हमारा, हमारे	Our

भावार्थः (Meaning of the verse):

“O King Shalva! Wherever Arjuna is present, let my chariot be urged there itself. Let prosperity be everywhere, and let misfortunes always vanish. May a king endowed with royal qualities rule the land.”