Bhoja’s ChampuRamayanam – Balakandam_Sloka#1
लक्ष्मीं तनोतु नितरामितरानपेक्षमङ्घ्रिद्वयं निगमशाखिशिखाप्रवालम् ।
हैरम्बमम्बुरुहडम्बरचौर्यनिघ्नं विघ्नाद्रिभेदशतधारधुरन्धरं नः ॥ १ ॥
Split of the Sloka:
लक्ष्मीम् तनोतु नितराम् इतर+अनपेक्षम् अङ्घ्रि+द्वयम् निगम+शाखि+शिखा+प्रवालम् |
हैरम्बम् अम्बुरुह+डम्बर+चौर्य+निघ्नम् विघ्न+अद्रि+भेद+शतधार+धुरन्धरम् नः ||
Word-by-Word Breakdown:
| Sanskrit Word | Sanskrit Synonyms | English Meaning |
|---|---|---|
| लक्ष्मीं (Lakṣmīm) | अभिलषितार्थसम्पत्तिम्, ऐश्वर्यम् | Prosperity, Wealth, Goddess Lakshmi |
| तनोतु (Tanotu) | विस्तारयतु, सम्पादयतु | To Give, Stretch out, Expand |
| नितराम् (Nitarām) | अतिशयेन, सर्वदा | Completely, Always, Eternally |
| इतरान् (Itarān) | अन्यान् | Others |
| अपेक्षम् (Apekṣam) | आशा, इच्छा | Expectation, Hope, Desire |
| इतरानपेक्षम् (Itarānapekṣam) | भजनीयान्तरनिरपेक्षम् | Independent of the worshipper |
| अङ्घ्रिद्वयम् (Aṅghridvayam) | पादयुगलम् | Pair of Feet |
| निगम (Nigama) | वेद | The Vedas |
| शाखि (Śākhi) | वृक्ष | Tree, Branch |
| शिखा (Śikhā) | शीर्ष, शिरोभाग | Tip, Crest |
| प्रवालम् (Pravālam) | नवपल्लवम् | Coral, Sprout |
| हैरम्बम् (Hairambam) | गणेशस्य इदम् | Of Lord Ganesha |
| अम्बुरुह (Amburuha) | कमलम् | Lotus |
| डम्बर (Ḍambara) | सौभाग्यम् | Splendor, Fortune |
| चौर्य (Caurya) | चोरी, अपहरणम् | Theft, Stealing |
| निघ्नम् (Nighnam) | नाशक | Destroyer |
| विघ्न (Vighna) | प्रत्यूह | Obstacle |
| अद्रि (Adri) | पर्वत | Mountain |
| भेद (Bheda) | विदारणम् | Tearing, Breaking |
| शतधार (Śatadhāra) | शतवज्र | Hundred-edged |
| धुरन्धरम् (Dhuraṃdharam) | श्रेष्ठम् | Superior |
Consequential Meaning (अन्वयार्थः):
लक्ष्मीम् (Lakṣmīm) = Prosperity, Wealth
तनोतु (Tanotu) = Bestow, Spread
नितराम् (Nitarām) = Completely, Always
इतरानपेक्षम् (Itarānapekṣam) = Independent of others
अङ्घ्रिद्वयम् (Aṅghridvayam) = Pair of Feet
निगमशाखिशिखाप्रवालम् (Nigamaśākhiśikhāpravālam) = The sprouts of the branches of the Vedas
हैरम्बम् (Hairambam) = Of Lord Ganesha
अम्बुरुहडम्बरचौर्यनिघ्नम् (Amburuhaḍambaracauryanighnam) = That destroys the pride of the beauty of the lotus
विघ्नाद्रिभेदशतधारधुरन्धरम् (Vighnādri bhedaśatadhāradhurandharam) = The thunderbolt that destroys the mountain of obstacles
नः (Naḥ) = Our
Word Analysis (पदपरिचयः):
- तनोतु = तन् “तनुँ विस्तारे” (८-उभय), आशीरर्थे लोट्. (‘आशिषि लिङ्लोटौ’ ३.३.१७३), प्र.पु., ए.व.
- इतरानपेक्षम् = इतर-अनपेक्षम्; अनपेक्षम् = अविद्यमाना अपेक्षा यस्य तद्; इतरानपेक्षम् = इतरस्य अनपेक्षम्
- निगमशाखिशिखाप्रवालम् = निगम-शाखि-शिखा-प्रवालम्; निगमशाखिनः = निगमाः एव शाखिनः; निगमशाखिशिखा = निगमशाखिनां शिखा; निगमशाखिशिखाप्रवालम् = निगमशाखिशिखानां प्रवालम्
- अम्बुरुहडम्बरचौर्यनिघ्नम् = अम्बुरुह-डम्बर-चौर्य-निघ्नम्; अम्बुरुहम् = अम्बुनि रोहति इति; अम्बुरुहडम्बरः = अम्बुरुहस्य डम्बरः; अम्बुरुहडम्बरचौर्यम् = अम्बुरुहडम्बरस्य चौर्यम्; अम्बुरुहडम्बरचौर्यनिघ्नम् = अम्बुरुहडम्बरचौर्यस्य निघ्नम्
- विघ्नाद्रिभेदशतधारधुरन्धरम् = विघ्न-अद्रि-भेद-शतधार-धुरन्धरम्; विघ्नाद्रयः = विघ्नाः एव अद्रयः; विघ्नाद्रिभेदः = विघ्नाद्रिणां भेदः; शतधारधुरन्धरः = शतधारः च असौ धुरन्धरः; विघ्नाद्रिभेदशतधारधुरन्धरम् = विघ्नाद्रिभेदस्य शतधारधुरन्धरः, तम्
Special Subjects (विशेषविषयाः):
- ‘आशीर्नमस्क्रिया वस्तुनिर्देशो वापि तन्मुखम्’ – आशिर्वादरूपं मङ्गलम्
- ‘लक्ष्मीः’ इति प्रथमं पदमपि मङ्गलद्योतकम्
Literary Devices (अलङ्काराः):
- आशीरलङ्कारः – ‘आशीर्नामाभिलषितवस्तुनः शासनं मतम्’
- शब्दालङ्कारः वृत्त्यनुप्रासः – ‘एकद्विप्रभृतीनां तु व्यञ्जनानां यदा भवेत् । आवृत्तिर्यत्र सन्दर्भे वृत्त्यनुप्रास इष्यते’
Metre (छन्दः):
- वसन्ततिलकावृत्तम् – ‘उक्ता वसन्ततिलका तभजा जगौ गः’
Word-Meaning:
- लक्ष्मीम् = Wealth
- तनोतु = Bestow
- नितराम् = immense
- इतरानपेक्षम् = that which has no dependency (अनपेक्ष) on others (इतरान्)
- अङ्घ्रिद्वयम् = pair (द्वयम्) of feet (अङ्घ्रि)
- निगमशाखिशिखाप्रवालम् = The sprouts (प्रवालम्) of the branches (i.e., Vedanta) (शिखा) of the Veda (निगम) tree (शाखि) i.e., those that are understood and praised by the Upanishads
- हैरम्बम् = That which is Vinayaka’s
- अम्बुरुहडम्बरचौर्यनिघ्नम् = That which has the intention (निघ्न) of stealing (चौर्य) the lustre (डम्बर) of the lotus (अम्बुरुह)
- विघ्नाद्रिभेदशतधारधुरन्धरम् = That which is the superior (धुरन्धर ) thunder-bolt (शतधार) (that which has hundred edges) which destroys (भेद) the mountain (अद्रि) of obstacles (विघ्न)
- नः = our
Meaning of the Verse:
“Let the lotus feet of Lord Ganesha, which are pervaded with the branches of the Vedas, which destroys the pride of the beauty of the lotus, and which are capable like the thunderbolt of Lord Indra in breaking the mountain of obstacles, increase our prosperity.”
आकाङ्क्षा :
- तनोतु (Tanotu): Bestow
- किं (kim) [कर्मपदम्] तनोतु ? (What should bestow?): लक्ष्मीम् (Lakṣmīm) – Prosperity
- कथं (katham) तनोतु? (How to bestow?): नितराम् (Nitarām) – Immensely
- कस्य (kasya) तनोतु? (To whom to bestow?): नः (Naḥ) – Us
Bhoja’s ChampuRamayanam – Balakandam_Sloka#2
Sloka:
उच्चैर्गतिर्जगति सिद्ध्यति धर्मतश्चेत् तस्य प्रमा च वचनैः कृतकेतरैश्चेत् |
तेषां प्रकाशनदशा च महीसुरैश्चेत् तानन्तरेण निपतेत् क्व नु मत्प्रणामः || २ ||
Sloka:
उच्चैर्गतिर्जगति सिद्ध्यति धर्मतश्चेत् तस्य प्रमा च वचनैः कृतकेतरैश्चेत् |
तेषां प्रकाशनदशा च महीसुरैश्चेत् तानन्तरेण निपतेत् क्व नु मत्प्रणामः || २ ||
Word Split:
उच्चैः-गतिः-जगति-सिद्ध्यति-धर्मतः-चेत् | तस्य-प्रमा-च-वचनैः-क्रित-कृतकेतरैः-चेत् |
तेषां-प्रकाशन-दशा-च-महीसुरैः-चेत् | तानन्तरेण-निपतेत्- क्व-नु-मत्प्रणामः ||
Sanskrit Synonyms & English Meaning:
उच्चैः-गतिः (Ucchaiḥ-gatiḥ):
- उच्चैः: High, elevated, Higher.
- गतिḥ: Path, progress, journey, state.
- Meaning: The high path or journey.
जगति-सिद्ध्यति (Jagati-siddhyati):
- जगति: In the world, in existence.
- सिद्ध्यति: Achieves, attains, is achieved.
- Meaning: Achieves success in the world.
धर्मतः-चेत् (Dharmataḥ-cet):
- धर्मतः: According to Dharma, righteousness, By Dharma.
- चेत्: If, when, if it be so.
- Meaning: If according to righteousness.
तस्य-प्रमा-च (Tasya-pramā-ca):
- तस्य: His, of that (contextual referent), its (Dharma).
- प्रमा: Measure, proof, knowledge.
- च: And.
- Meaning: His proof and.
वचनैः-क्रित-केतरैः-चेत् (Vacanaiḥ-kṛta-kṛtake-taraiḥ-cet):
- वचनैः: By statements, By the words.
- क्रित: Done, performed.
- केतरैः: Various, different.
- कृतकेतरैः = by the Vedas, which arise naturally and hence are other than (इतर) the created ones (कृतक)
- चेत्: If, if it be so.
- Meaning: If performed by various statements.
तेषां-प्रकाशन-दशा-च (Teṣāṁ-prakāśana-daśā-ca):
- तेषां: Their (Vedas).
- प्रकाशन: Manifestation, revelation, exposition, the state (दशा) of becoming evident (प्रकाशन).
- दशा: State, condition.
- च: And.
- Meaning: Their state of revelation.
महीसुरैः-चेत् (Mahīsuraḥ-cet):
- महीसुरैः: By great beings, the mighty, By the Brahmins, who are the devas (सुर) in the earth (मही).
- चेत्: If, if it be so.
- Meaning: If by the Brahmins.
तानन्तरेण-निपतेत् (Tānantarena-nipatet):
- तान् = them (the Brahmins)
- अन्तरेण = expect for them
- तानन्तरेण: After them, subsequently.
- निपतेत्: Falls, declines, ought to fall (i.e., be placed).
- Meaning: Falls after them.
क्व-नु-मत्प्रणामः (Kva-nu-mat-praṇāmaḥ):
- क्व: Where, where indeed, where else.
- नु: Indeed, verily.
- मत्प्रणामः: My reverence, salutations, our salutations.
- Meaning: Where indeed is my reverence?
Analysis:
आकाङ्क्षा (Desire):
- तस्य (Tasya): Whose? (Referring to the one being honored or whose actions are being evaluated).
- क्व (Kva): Where?
- नु (Nu): Indeed.
- मत्प्रणामः (Mat-praṇāmaḥ): My reverence.
अन्वयार्थः (Consequential Meaning):
- If one follows the high path and achieves success in the world by righteousness, and if various statements affirm this, and if their state of revelation is by mighty beings, where indeed is my reverence in such a case?
पदपरिचयः (Word Introduction):
- उच्चैः-गतिः: The high journey.
- जगति-सिद्ध्यति: Attainment in the world.
- धर्मतः-चेत्: If according to righteousness.
- तस्य-प्रमा-च: His proof and.
- वचनैः-क्रित-केतरैः-चेत्: By various statements.
- तेषां-प्रकाशन-दशा-च: Their state of revelation.
- महीसुरैः-चेत्: By mighty beings.
- तानन्तरेण-निपतेत्: Falls after them.
- क्व-नु-मत्प्रणामः: Where indeed is my reverence?
विशेषविषयाः (Special Subjects):
- धर्मतश्चेत्: Actions done in accordance with Dharma.
- प्रकाशनदशा: The condition of revelation or manifestation.
- महीसुरैः: By great or mighty beings.
अलङ्काराः (Figures of Speech):
- प्रश्नालङ्कारः (Rhetorical Question): The sloka poses a question about the position of the speaker’s reverence in a scenario of high achievement and righteousness.
छन्दः (Meter):
- The sloka is in Vasantatilaka Vritta, a classical meter used in Sanskrit poetry.
Word-Meaning:
- उच्चैः-गतिः: High path.
- जगति-सिद्ध्यति: Achieves success in the world.
- धर्मतः-चेत्: If according to righteousness.
- तस्य-प्रमा-च: His proof and.
- वचनैः-क्रित-केतरैः-चेत्: By various statements.
- तेषां-प्रकाशन-दशा-च: Their state of revelation.
- महीसुरैः-चेत्: If by mighty beings.
- तानन्तरेण-निपतेत्: Falls after them.
- क्व-नु-मत्प्रणामः: Where is my reverence?
Meaning of the Verse:
- If a person, following the high path and achieving success in the world by adhering to righteousness, is affirmed by various statements and their state of revelation is by mighty beings, then where indeed is my reverence in such a scenario?
Bhoja’s ChampuRamayanam – Balakandam_Sloka#3
Sloka:
“गद्यानुबन्धरसमिश्रितपद्यसूक्तिः हृद्या हि वाद्यकलया कलितेव गीतिः ।
तस्माद्दधातु कविमार्गजुषां सुखाय चम्पूप्रबन्धरचनां रसना मदीया ॥ ३ ॥”
Split:
“गद्यानुबन्ध + रस + मिश्रित + पद्य + सूक्तिः हृद्या हि वाद्य + कलया कलिता इव गीतिः | तस्मात् दधातु कवि + मार्ग + जुषाम् सुखाय चम्पू + प्रबन्ध + रचनाम् रसना मदीया ||”
Anvayartha (Consequential Meaning):
गद्यानुबन्धः = Prose linkage, गद्यस्य अनुबन्धः
रस = Essence, juice, sentiment, भावः, रसः
मिश्रित = Mixed, संयुक्तः
पद्य = Verse, कविता,
सूक्तिः = Well-said, good saying, सुवचनम्
हृद्या = Pleasing, (To be placed with Sanskrit synonyms), हृदयस्पर्शी
हि = if (To be placed with Sanskrit synonyms)
वाद्य = Musical, वादनम्
कलया = By art, कला द्वारा
कलिता = Adorned, joined, embellished, (To be placed with Sanskrit synonyms)
इव = Like, (To be placed with Sanskrit synonyms)
गीतिः = Song, गायन
तस्मात् = Therefore, (To be placed with Sanskrit synonyms)
दधातु = Let it give, (To be placed with Sanskrit synonyms)
कवि = Poet, कवि
मार्ग = Path, मार्ग
जुषाम् = Those who enjoy, (To be placed with Sanskrit synonyms)
सुखाय = For happiness, (To be placed with Sanskrit synonyms)
चम्पू = A form of literature, चम्पू (a mixture of prose and poetry)
प्रबन्ध = Composition, प्रबंध
रचनाम् = Creation, रचना
रसना = Tongue, रसना (also refers to speech or expression)
मदीया = Mine, (To be placed with Sanskrit synonyms)
Detailed Split of Each Word with Sanskrit Synonyms and English Meanings:
गद्यानुबन्धः = गद्यस्य अनुबन्धः = गद्यसंयुक्तः (Prose linkage, prose-combined)
- Sanskrit Synonyms: गद्यांशः, गद्यकथनम्
- English Meaning: Prose linkage, prose passage
रसः = भावः, स्वादः (Essence, sentiment)
- Sanskrit Synonyms: भावः, स्वादः, सारः
- English Meaning: Essence, sentiment
मिश्रितः = संयुक्तः (Mixed)
- Sanskrit Synonyms: संयुक्तः, मिश्रः, सम्मिश्रः
- English Meaning: Mixed, combined
पद्यम् = कविता, श्लोकः (Verse)
- Sanskrit Synonyms: कविता, श्लोकः, काव्यम्
- English Meaning: Verse, poetry
सूक्तिः = सुवचनम् (Well-said, good saying)
- Sanskrit Synonyms: सुवचनम्, सुक्ति, सुभाषितम्
- English Meaning: Good saying, maxim
हृद्या = हृदयस्पर्शी (Pleasing)
- Sanskrit Synonyms: हृदयस्पर्शी, मञ्जुला, रम्या
- English Meaning: Pleasing, delightful
हि = if , सत्यं (Indeed, surely)
- Sanskrit Synonyms: सत्यं, नूनम्, निश्चितम्
- English Meaning: Indeed, surely
वाद्यः = वादनम् (Musical)
- Sanskrit Synonyms: वादनम्, संगीतम्
- English Meaning: Musical, instrument
कलया = कला द्वारा (By art)
- Sanskrit Synonyms: कला द्वारा, चित्रशिल्पेण
- English Meaning: By art, through skill
कलिता = सजाया हुआ (Adorned, joined, embellished)
- Sanskrit Synonyms: सजाया हुआ, अलङ्कृतः, संयुक्तः
- English Meaning: Adorned, joined, embellished
इव = जैसा (Like)
- Sanskrit Synonyms: जैसा, यथा, सदृशम्
- English Meaning: Like, as
गीतिः = गायन (Song)
- Sanskrit Synonyms: गायन, संगीत, गानम्
- English Meaning: Song, melody
तस्मात् = इसलिये (Therefore)
- Sanskrit Synonyms: इसलिये, अतः, ततो
- English Meaning: Therefore, hence
दधातु = दे (Let it give)
- Sanskrit Synonyms: दे, प्रददातु, समर्पयतु
- English Meaning: Let it give, bestow
कविः = कवि (Poet)
- Sanskrit Synonyms: कवि, शायरः, काव्यकारः
- English Meaning: Poet
मार्गः = मार्ग (Path)
- Sanskrit Synonyms: मार्ग, पन्थाः, पथः
- English Meaning: Path, way
जुषाम् = इच्छुक (Those who enjoy)
- Sanskrit Synonyms: इच्छुक, सेवनकर्तृ, अनुरागी
- English Meaning: Those who enjoy, connoisseurs
सुखाय = आनंद के लिये (For happiness)
- Sanskrit Synonyms: आनंद के लिये, सुख हेतु, हर्षाय
- English Meaning: For happiness, for pleasure
चम्पू = चम्पू (A form of literature)
- Sanskrit Synonyms: चम्पू, मिश्रकाव्यम्
- English Meaning: A form of literature (mixture of prose and poetry)
प्रबन्धः = प्रबंध (Composition)
- Sanskrit Synonyms: प्रबंध, कथा, आख्यान
- English Meaning: Composition, narrative
रचना = रचना (Creation)
- Sanskrit Synonyms: रचना, सृजन, निर्माण
- English Meaning: Creation, composition
रसना = रसना (Tongue)
- Sanskrit Synonyms: रसना, जिह्वा, वाणी
- English Meaning: Tongue, speech, expression
मदीया = मेरी (Mine)
- Sanskrit Synonyms: मेरी, मम, स्वकीया
- English Meaning: Mine, my own
भावार्थः (Consequential Meaning):
Prose linkage mixed with sentiment, verse, and good sayings, is indeed pleasing, like music combined with art. Therefore, let my tongue create the Champu composition for the pleasure of poets and those who enjoy this path.
Padaparichaya (Word Introduction):
- गद्यानुबन्धः – Prose linkage
- रसः – Sentiment
- मिश्रितः – Mixed
- पद्यम् – Verse
- सूक्तिः – Good saying
- हृद्या – Pleasing
- हि – Indeed
- वाद्यः – Musical
- कलया – By art
- कलिता – Adorned
- इव – Like
- गीतिः – Song
- तस्मात् – Therefore
- दधातु – Let it give
- कविः – Poet
- मार्गः – Path
- जुषाम् – Those who enjoy
- सुखाय – For happiness
- चम्पू – A form of literature
- प्रबन्धः – Composition
- रचना – Creation
- रसना – Tongue
- मदीया – Mine
Vishesha Vishayaha (Special Topics):
- गद्यानुबन्धः – This term signifies the connection or linkage of prose, indicating that the composition is a blend of prose and poetry.
- रसः – Represents the essence or sentiment, crucial in poetry and prose.
- चम्पू – A specific form of classical literature that blends prose and verse.
Alankara (Figures of Speech):
- अनुप्रासः (Alliteration) – The repetition of consonant sounds, as seen in “गद्यानुबन्धरसमिश्रितपद्यसूक्तिः”.
- रूपक अलंकारः (Metaphor) – “वाद्यकलया कलितेव गीतिः” likening poetry to music combined with art.
Chandas (Meter):
- The sloka follows the वसन्ततिलकावृत्तम् meter, which is characterized by the structure: “उक्ता वसन्तत
Bhoja’s ChampuRamayanam – Balakandam_Sloka#4
प्रस्तावना
वाल्मीकेः सर्वोत्कृष्टे रामायणे वर्तमाने नूतनरामायणप्रबन्धः कुतः ?
मूलपाठः
वाल्मीकिगीतरघुपुङ्गवकीर्तिलेशैः तृप्तिं करोमि कथमप्यधुना बुधानाम् ।
गङ्गाजलैर्भुवि भगीरथयत्नलब्धैः किं तर्पणं न विदधाति नरः पितॄणाम् ॥ ४ ॥
Actual Sloka:
वाल्मीकिगीतरघुपुङ्गवकीर्तिलेशैः तृप्तिं करोमि कथमप्यधुना बुधानाम् ।
गङ्गाजलैर्भुवि भगीरथयत्नलब्धैः किं तर्पणं न विदधाति नरः पितॄणाम् ॥ ४ ॥
Detailed Split:
अन्वयार्थः/ Consequential meaning:
वाल्मीकिः गीतः रघु+पुङ्गव+कीर्ति+लेशैः तृप्तिं करोमि कथम् अपि अधुना बुधानाम् |
गङ्गा+जलैः भुवि भगीरथ+यत्न+लब्धैः किं तर्पणं न विदधाति नरः पितॄणाम् ||
Word by word:
- वाल्मीकिः = वाल्मीकि (Valmiki)
- गीतः = Sung, Praised (गीतम्)
- रघुपुङ्गव = The best of the Raghu lineage (रघु – Raghu dynasty, पुङ्गव – Best)
- कीर्ति = Fame, Glory (यशः)
- लेशैः = By traces, Small amounts (अल्पः)
- तृप्तिं = Satisfaction (सन्तोषः)
- करोमि = I do, I make (कृ)
- कथम् अपि = Somehow (कैःचिदपि)
- अधुना = Now, At present (इदानीम्)
- बुधानाम् = Of the wise people, Scholars (ज्ञानीनाम्)
- गङ्गा = Ganges (river) (गङ्गा नदी)
- जलैः = With waters (जलम्)
- भुवि = On earth (पृथिव्यां)
- भगीरथ = Bhagiratha (a king who brought Ganges to earth) (भगीरथः)
- यत्न = Effort (प्रयत्नः)
- लब्धैः = Obtained, Gained (प्राप्तः)
- किं = What (कः)
- तर्पणं = Offering, Satisfaction (तर्पणम्)
- न = Not (न)
- विदधाति = Does not perform, Does not offer (विधाति)
- नरः = Man (पुरुषः)
- पितॄणाम् = Of the ancestors, Forefathers (पितरः)
Meaning of the Verse:
Literal Translation:
How can I (somehow) now satisfy the wise people with the mere traces of the glory of the best of the Raghu lineage, sung by Valmiki? Just as on earth, can a man not offer satisfaction to his ancestors with the waters of the Ganges, which were obtained by the efforts of Bhagiratha?
आकाङ्क्षा / Desire:
- किं करोमि? तृप्तिं करोमि
- अधुना कस्य तृप्तिं करोमि? बुधानाम् तृप्तिं करोमि
- कथं तृप्तिं करोमि? वाल्मीकिः गीतेन रघुपुङ्गवकीर्तिलेशैः तृप्तिं करोमि
विशेषविषयाः (Special Subjects):
- Comparative Anology: The verse draws a parallel between the humble efforts of the poet to praise the glory of the Raghu lineage and the act of offering the Ganges water to ancestors.
- Context: The verse reflects on the modesty of the poet in expressing his efforts in praising the great lineage.
अलङ्काराः (Figures of Speech):
- अनुप्रास (Anuprāsa – Alliteration): The repetition of consonant sounds in “गङ्गाजलैर्भुवि भगीरथयत्नलब्धैः”.
- उपमा (Upamā – Simile): Comparison between the poet’s efforts and the act of performing rituals with Ganges water.
छन्दः (Meter):
- The verse is written in वसन्ततिलकावृत्तम् (Vasantatilakā Vrittam).
Bhoja’s ChampuRamayanam – Balakandam_Sloka#5
कथारम्भः । वाल्मीकिमहर्षिः नारदोक्तां रामकथां श्रुत्वा ततः माध्याह्निकार्थं तमसानदीं गच्छति ।
मूलपाठः
वाचं निशम्य भगवान् स तु नारदस्य प्राचेतसः प्रवचसां प्रथमः कवीनाम् ।
माध्यन्दिनाय नियमाय महर्षिसेव्यां पुण्यामवाप तमसां तमसां निहन्त्रीम् ॥ ५ ॥
Verse
वाचं निशम्य भगवान् स तु नारदस्य प्राचेतसः प्रवचसां प्रथमः कवीनाम् ।
माध्यन्दिनाय नियमाय महर्षिसेव्यां पुण्यामवाप तमसां तमसां निहन्त्रीम् ॥ ५ ॥
Split of the Verse
वाचम्, निशम्य, भगवान्, सः, तु, नारदस्य, प्राचेतसः, प्रवचसाम्, प्रथमः, कवीनाम् ।
माध्यन्दिनाय, नियमाय, महर्षि+सेव्याम्, पुण्याम्, अवाप, तमसाम्, तमसाम्, निहन्त्रीम्
Anvayārthaḥ (Consequential Meaning)
वाचम् = अभिव्यक्तिः, शब्दः, शब्दमात्रं, Speech, Word, Expression
निशम्य = श्रुत्वा, Having heard
भगवान् = पूज्यः, The revered
सः = तु, He
नारदस्य = नारदस्य, Of Narada
प्राचेतसः = प्रचेतसः अपत्यं, वाल्मीकिः, Son of Prachetas, Valmiki
प्रवचसाम् = प्रकृष्टगिरां, Of great speech, Eminent in expression
प्रथमः = आद्यः, First, Foremost
कवीनाम् = काव्यकर्तॄणाम्, Among poets
माध्यन्दिनाय = माध्याह्निकक्रियां कर्तुम्, For the midday rituals
नियमाय = अनुष्ठानार्थम्, For the practice
महर्षि+सेव्याम् = महर्षिभिः सेव्या, Approached by great rishis
पुण्याम् = पावनीम्, Holy, Pure
अवाप = प्राप्तवान्, Reached
तमसाम् = तमसानदीम्, The river Tamasa
तमसाम् = अज्ञानानाम्, Of ignorance
निहन्त्रीम् = विनाशिनीम्, Destroyer
Anvayaḥ (Prose Order)
प्रवचसां कवीनां प्रथमः सः भगवान् प्राचेतसः नारदस्य वाचं निशम्य माध्यन्दिनाय नियमाय महर्षिसेव्यां पुण्यां तमसां निहन्त्रीं तमसाम् अवाप।
Ākāṅkṣā (Presence of Words in the Sentence)
अवाप
किम् अवाप? = तमसाम्
कीदृशीं तमसाम्? = निहन्त्रीम्
कस्य निहन्त्रीम्? = तमसाम्
पुनः कीदृशीं तमसाम्? = पुण्याम्
पुनः कीदृशीं तमसाम्? = महर्षिसेव्याम्
किमर्थम् अवाप? = नियमाय
कीदृशाय नियमाय? = माध्यन्दिनाय
किं कृत्वा अवाप? = निशम्य
किं निशम्य? = वाचम्
कस्य वाचम्? = नारदस्य
कीदृशस्य नारदस्य? = प्राचेतसः
कः अवाप? = सः
कः सः? = भगवान्
कीदृशः सः? = प्रथमः
केषां प्रथमः? = कवीनाम्
कीदृशां कवीनाम्? = प्रवचसाम्
Tātparyam (Summary)
आदिकविः पूज्यः वाल्मीकिः नारदमुखात् रामकथां श्रुत्वा माध्याह्निकक्रियां कर्तुम् ऋषिप्रवराश्रितां पावनीम् अज्ञानविनाशिनीं तमसानदीं गतः।
Pada-vivaraṇam (Word Analysis)
अवाप = अव + आप् “आपॢँ व्याप्तौ” (५, परस्मै), लिट्, प्र.पु., ए.व.
निशम्य = ‘शमु उपशमे’ (४, परस्मै), ल्यबन्ताव्ययम्
वाचम् = चकारान्तः, स्त्रीलिङ्गः, द्वि.वि., ए.व.
भगवान् = तकारान्तः, पुंलिङ्गः, प्र.वि., ए.व. । भगः अस्य अस्तीति भगवान् । भग+मतुप् (तद्धितः)
प्राचेतसः = प्रचेतसः अपत्यं पुमान् । प्रचेतस् + अण् (तद्धितः)
प्रवचसाम् = प्रकृष्टानि वचांसि येषां ते । सकारान्तः, पुं., तृ.वि., ब.व.
माध्यन्दिनः = मध्ये भवः । मध्य+अञ् (तद्धितः)
तमसाम् = आकारान्तः, स्त्री, द्वि.वि., ए.व. । अपि च सकारान्तः, नपुं., तृ.वि., ब.व.
निहन्त्रीम् = नि + हन् “हन हिंसागत्योः” + तृच् (कृत्) + ङीप् (स्त्री) । ईकारान्तः, स्त्री., द्वि.वि., ए.व.
Please ignore below
Ramayana Prasaṅgaḥ (Context of Ramayana)
तपःस्वाध्यायनिरतं तपस्वी वाग्विदां वरम्।
नारदं परिपप्रच्छ वाल्मीकिर्मुनिपुङ्गवम्॥ (बाल १.१)
को न्वस्मिन् साम्प्रतं लोके गुणवान् कश्च वीर्यवान्।
धर्मज्ञश्च कृतज्ञश्च सत्यवाक्यो दृढव्रत:॥ (बाल १.२)
मुने वक्ष्याम्यहं बुद्ध्वा तैर्युक्तः श्रूयतां नरः।
इक्ष्वाकुवंशप्रभवो रामो नाम जनैः श्रुतः॥ (बाल १.७)
स मुहूर्तं गते तस्मिन् देवलोकं मुनिस्तदा।
जगाम तमसातीरं जाह्नव्या अविदूरतः॥ (बाल २.३)
अकर्दममिदं तीर्थं भरद्वाज निशामय।
रमणीयं प्रसन्नाम्बु सन्मनुष्यमनो यथा॥ (बाल २.५)
Until this point—————————–
Word-Meaning
वाचम् = the words
निशम्य = having heard
भगवान् = the revered person
सः = he
तु = verily
नारदस्य = of Sage Narada
प्राचेतसः = of the intelligent
प्रवचसाम् = among those who possess great speech
प्रथमः = foremost
कवीनाम् = among those poets
माध्यन्दिनाय = for those that are related to the afternoon
नियमाय = for the practices
महर्षिसेव्याम् = one who is approached (सेव्य) by the great rishis (महर्षि)
पुण्याम् = the purifier
अवाप = reached
तमसाम् = the river Tamasa
तमसाम् = of the darkness
निहन्त्रीम् = the destroyer
Meaning of the Verse
Having heard the words of Sage Narada, the revered first poet among the eminent speakers, the son of Prachetas (Valmiki), for the practice of midday rituals, reached the holy, rishi-approached, purifying river Tamasa, which destroys ignorance.
Bhoja’s ChampuRamayanam – Balakandam_Sloka#5a_गद्मम्
प्रस्तावना
क्रौञ्चघानतनं व्याधं प्रनत वाल्मीकेः शापः ।
मूलपाठः
तत्र कञ्चन क्रौञ्चमिथुनादेकं पञ्चशरविद्धमपि व्याधेनानुविद्धं निध्यायतो बद्धानुकम्पस्य भगवतो वाल्मीकेर्वदनारविन्दाच्छन्दोमयी काचिदेवं निःससार सरस्वती
Sloka:
तत्र कञ्चन क्रौञ्चमिथुनादेकं पञ्चशरविद्धमपि व्याधेनानुविद्धं निध्यायतो बद्धानुकम्पस्य भगवतो वाल्मीकेर्वदनारविन्दाच्छन्दोमयी काचिदेवं निःससार सरस्वती
पदच्छेदः (Word Separation/Split of the Sloka:):
तत्र, कञ्चन, क्रौञ्च-मिथुनात्, एकम्, पञ्च-शर-विद्धम्, अपि, व्याधेन, अनुविद्धम्, निध्यायतः, बद्ध-आनुकम्पस्य, भगवतः, वाल्मीकेः, वदन-अरविन्दात्, छन्दोमयी, काचित्, एवं, निःससार, सरस्वती
तत्र पञ्च-शर-विद्धं व्याधेन अपि अनुविद्धं कञ्चन क्रौञ्च-मिथुनात् एकं निध्यायतः बद्ध-आनुकम्पस्य भगवतः वाल्मीकेः वदन-अरविन्दात् छन्दोमयी काचित् सरस्वती एवं निःससार।
Word-Meaning (English):
| Sanskrit | English Meaning |
|---|---|
| तत्र | There, on the shores of the river Tamasā |
| कञ्चन | Some specific |
| क्रौञ्च-मिथुनात् | Among the pair (मिथुन) of heron birds (क्रौञ्च), a type of water birds like ducks |
| एकम् | One |
| पञ्च-शर-विद्धम् | One that is attacked (विद्ध) by Manmatha, the possessor of the five (पञ्च) arrows (शर) |
| अपि | Also |
| व्याधेन | निषादेन By the hunter |
| अनुविद्धम् | Again attacked |
| निध्यायतः | By one who has seen |
| बद्ध-आनुकम्पस्य | Of one who was struck (बद्ध) by compassion (अनुकम्पा) |
| भगवतः | Of the revered one |
| वाल्मीकेः | Of Sage Valmiki |
| वदन-अरविन्दात् | From the lotus (अरविन्द) face (वदन) |
| छन्दोमयी | One that is set to (literally, filled with) Chandas (छन्दस्), a poetic meter |
| काचित् | Something |
| एवं | In this way |
| निःससार | Spontaneously oozed out |
| सरस्वती | The words, Sarasvati |
अन्वयार्थः (Consequential Meaning):
- तत्र = तमसातीरे (On the bank of the Tamasā river)
- कञ्चन = काचित् (Some, a certain)
- क्रौञ्च-मिथुनात् = From a pair of herons
- एकम् = पुमांसम् (One male)
- पञ्च-शर-विद्धम् = मन्मथाहतम् (Pierced by five arrows, struck by Cupid)
- व्याधेन = निषादेन (By the hunter)
- अनुविद्धम् = पुनः प्रहृतम् (Hit again)
- निध्यायतः = पश्यतः (Meditating, contemplating)
- बद्ध-आनुकम्पस्य = उत्पन्न-करुणस्य (Full of compassion)
- भगवतः = महतेः (Venerable)
- वाल्मीकेः = प्राचेतसस्य (Of Valmiki, the son of Prachetas)
- वदन-अरविन्दात् = मुख-कमलात् (From the lotus face)
- छन्दोमयी = अनुष्टुप-छन्दसः निबद्धा (Versed in Anushtubh meter)
- काचित् = अपूर्वा (A certain)
- एवं = वक्ष्यमाणरीत्या (Thus, in this way)
- निःससार = निर्गता (Emanated, came forth)
- सरस्वती = वाक् (Speech, Sarasvati, Goddess of learning and speech)
आकाङ्क्षा (Desire of words):
- निःससार:
- कथं निःससार? एवम् (How did it emanate? Thus)
- का निःससार? सरस्वती (What emanated? Sarasvati)
- कीदृशी सरस्वती? काचित् (What kind of Sarasvati? Something)
- पुनः कीदृशी सरस्वती? छन्दोमयी (What kind of Sarasvati again? Versed in poetic meter)
- कुतः निःससार? वदनारविन्दात् (From where did it emanate? From the lotus face)
- कस्य वदनारविन्दात्? वाल्मीकेः (From whose lotus face? Valmiki’s)
- कीदृशस्य वाल्मीकेः? भगवतः (What kind of Valmiki? The revered one)
- पुनः कीदृशस्य वाल्मीकेः? बद्ध-आनुकम्पस्य (What kind of Valmiki again? Full of compassion)
- पुनः कीदृशस्य वाल्मीकेः? निध्यायतः (What kind of Valmiki again? Contemplating)
- कं निध्यायतः? एकम् (Contemplating what? One)
- कं एकम्? क्रौञ्च-मिथुनात् (One from where? From a pair of herons)
- कीदृशं एकम्? कञ्चन (What kind of one? Some specific)
- पुनः कीदृशं एकम्? पञ्च-शर-विद्धम् (What kind of one again? Attacked by five arrows)
- पुनः कीदृशं एकम्? अनुविद्धम् (What kind of one again? Attacked again)
- कं एकम्? क्रौञ्च-मिथुनात् (One from where? From a pair of herons)
- केन अनुविद्धम्? व्याधेन अपि (By whom attacked again? By the hunter also)
- कं निध्यायतः? एकम् (Contemplating what? One)
- कस्य वदनारविन्दात्? वाल्मीकेः (From whose lotus face? Valmiki’s)
- निःससार? तत्र (Emanated? There)
तात्पर्यम् (Summary):
On the shores of the river Tamasā, observing the distress of a heron struck by a hunter, the compassionate sage Valmiki, from his lotus-like face, spontaneously composed poetic verses filled with profound emotion.
रामायणप्रसङ्गः (Context from the Ramayana):
- ऋषेर्धयमायतमनस्तस्य कारुण्यं समपद्यत ॥ (बाल २.१३)
- “The sage’s heart was filled with compassion.”
- ततः करुणवेद्रदतवाद् अधमोऽयशमनत द्रद्वजः ॥ (बाल २.१४)
- “From his words of compassion, a verse of great fame was born.”
- शोकातयस्य प्रवृिो मे श्लोको भवतु नान्यथा ॥ (बाल २.१८)
- “From the sage’s sorrow emerged a shloka, let it be nothing else.”
- शोकः श्लोकतवम् आगतः ॥ (बाल २.४०)
- “From sorrow, the shloka was born.”
Summary in English:
There, on the bank of the Tamasā river, a certain heron, even though pierced by five arrows, was again struck by the hunter. Observing this, the compassionate sage Valmiki, with a lotus-like face, from which poetic speech (Sarasvati) spontaneously emanated, thus spoke.
Updated Breakdown and Meaning:
Word-by-Word Analysis:
| Sanskrit | Synonyms/Sanskrit Words | English Meaning/Synonyms |
|---|---|---|
| तत्र | अत्र, यत्र | There, In that place |
| कञ्चन | काचित्, कोऽपि | Some, Any |
| क्रौञ्च | पक्षी, जलपक्षी | Heron, A type of bird |
| मिथुनात् | युग्मात्, युगलात् | From the pair |
| एकम् | एकम्, एक | One, Single |
| पञ्च | पञ्चकम्, पञ्चभिः | Five |
| शर | बाणः, पत्रिणः | Arrow |
| विद्धम् | आहतम्, बीभत्स | Pierced, Struck |
| अपि | यथा, तथापि | Also, Even |
| व्याधेन | निषादेन | By the hunter |
| अनुविद्धम् | पुनः प्रहृतम्, | Again struck |
| निध्यायतः | चिन्तयतः, पश्यतः | Contemplating, Meditating |
| बद्ध | आसीन, युक्त | Bound, Affixed |
| आनुकम्पस्य | करुणार्द्र, सहानुभूति | Compassionate, Full of compassion |
| भगवतः | पूज्य , महतः | Revered, Venerable |
| वाल्मीकेः | प्राचेतस: , मुनिकुलस्य | Of Valmiki, Of the sage |
| वदन | मुखम् , आननम् | Face, Mouth |
| अरविन्द | कमलम् , पङ्कज | Lotus |
| छन्दोमयी | छन्दःयुक्तः , पद्यरूपः | Filled with poetic meter, Versed in meter |
| काचित् | अपूर्वा | Something, A certain |
| एवं | तथा, इति | Thus, In this way |
| निःससार | निर्गता, बहिर्याता | Emanated, Came out |
| सरस्वती | वाक्, सरस्वती | Speech, Sarasvati (Goddess of learning) |
Bhoja’s ChampuRamayanam – Balakandam_Sloka#6
Sloka:
मा निषाद प्रतिष्ठाम् त्वमगमः शाश्वतीः समाः।
यत्क्रौञ्चमिथुनादेकमवधीः काममोहितम् ॥६॥
Split of the Sloka:
मा निषाद प्रतिष्ठाम् त्वम् अगमः शाश्वतीः समाः |
यत् क्रौञ्च मिथुनात् एकम् अवधीः काम मोहितम् ||
Detailed Breakdown:
पदच्छेदः (Word Separation):
आकाङ्क्षा / The presence of the words in the above sentence:
- मा = Not
- निषाद = Hunter
- प्रतिष्ठाम् = Respect, Position, Establishment
- त्वम् = You
- अगमः = Attain
- शाश्वतीः = Eternal, Perpetual
- समाः = Years, Time
- यत् = Because
- क्रौञ्च = A type of bird, Heron
- मिथुनात् = Among a Pair
- एकम् = One
- अवधीः = Killed, Destroyed
- काम = Lust, Desire
- मोहितम् = Deluded, Infatuated
अन्वयार्थः (Consequential Meaning):
| Sanskrit | English Meaning |
|---|---|
| मा | Not |
| निषाद | O Hunter |
| प्रतिष्ठाम् | Position, Respect |
| त्वम् | You |
| अगमः | Attain |
| शाश्वतीः | Eternal |
| समाः | Years |
| यत् | Because |
| क्रौञ्च | Heron |
| मिथुनात् | Among a Pair |
| एकम् | One |
| अवधीः | Killed |
| काम | Lust |
| मोहितम् | Infatuated |
Consequential Meaning (अन्वयार्थः):
| Sanskrit Phrase | English Translation |
|---|---|
| मा निषाद प्रतिष्ठाम् त्वम् अगमः शाश्वतीः समाः | May you not obtain eternal rest, O hunter |
| यत् क्रौञ्च मिथुनात् एकम् अवधीः काम मोहितम् | Because you killed one of the pair of herons who were infatuated with lust |
पदपरिचयः (Word Analysis):
| Sanskrit | Synonyms/Sanskrit Words | English Meaning/Synonyms |
|---|---|---|
| मा | न, नकार | Not |
| निषाद | आखेटक, व्याध | Hunter |
| प्रतिष्ठाम् | सम्मान, पद | Respect, Position, Establishment |
| त्वम् | त्वं, भवान, भवती | You |
| अगमः | प्राप्त, प्राप्नुयात् | Attain |
| शाश्वतीः | अनन्त, निरन्तरम् | Eternal, Perpetual |
| समाः | काल, वर्ष | Years, Time |
| यत् | कारण, हेतु | Because, Since |
| क्रौञ्च | जलपक्षी | Heron, A type of bird |
| मिथुनात् | युग्म, द्वन्द्व | Among a Pair |
| एकम् | एकम् | One, Single |
| अवधीः | हत: , मारित: | Killed, Destroyed |
| काम | रति, कामम् | Lust, Desire |
| मोहितम् | प्रमत्त | Deluded, Infatuated |
विशेषविषयाः (Special Subjects):
- Syntax and Grammar: Understanding the grammatical structure and the correct usage of words.
- Contextual Meaning: Interpretation based on the context within which the sloka is set.
अलङ्काराः (Figures of Speech):
- श्लेष अलङ्कारः (Pun): The sloka uses a pun with the word “निषाद” referring to both the hunter and the concept of a person being denied eternal rest.
छन्दः (Meter):
- अनुष्टुप् (Anushtubh): The sloka follows the Anushtubh meter, consisting of 32 syllables.
Word-Meaning:
| Sanskrit | English Meaning |
|---|---|
| मा | Not |
| निषाद | Hunter |
| प्रतिष्ठाम् | Respect, Position |
| त्वम् | You |
| अगमः | Attain |
| शाश्वतीः | Eternal |
| समाः | Years |
| यत् | Because |
| क्रौञ्च | Heron |
| मिथुनात् | Pair |
| एकम् | One |
| अवधीः | Killed |
| काम | Lust |
| मोहितम् | Infatuated |
Meaning of the Verse:
O hunter, may you not obtain eternal rest because you killed one of the pair of herons that were infatuated with lust.
आकाङ्क्षा :
- मा निषाद = Not (do) hunter
- निषाद प्रतिष्ठाम् = Hunter, respect
- प्रतिष्ठाम् त्वम् = Respect, you
- त्वम् अगमः = You attain
- अगमः शाश्वतीः = Attain eternal
- शाश्वतीः समाः = Eternal years
- समाः यत् = Years because
- यत् क्रौञ्च = Because heron
- क्रौञ्च मिथुनात् = Heron pair
- मिथुनात् एकम् = Pair one
- एकम् अवधीः = One killed
- अवधीः काम = Killed lust
- काम मोहितम् = Lust infatuated
Bhoja’s ChampuRamayanam – Balakandam_Sloka#6_a - गद्यम्
Sloka:
“तदनु समयोचितकृत्यं विर्वर्त्य स्वाश्रमं प्रति गतवति भगवति वाल्मीकौ”
Split of the Sloka:
“तदनु समय-उचित-कृत्यं विर्वर्त्य स्व-आश्रमं प्रति गतवति भगवति वाल्मीकौ”
Detailed Breakdown:
आकाङ्क्षा / The presence of the words in the above sentence:
| Sanskrit | English Meaning | Synonyms (Sanskrit) | Synonyms (English) |
|---|---|---|---|
| तदनु | Then | तत्पश्चात् | After that |
| समय-उचित | Appropriate to the time | कालनुरूप | Timely |
| कृत्यं | Duties | कार्यम् | Actions |
| विर्वर्त्य | Completing | समाप्त्य | Finishing |
| स्व-आश्रमं | One’s own hermitage | निजाश्रमम् | One’s own abode |
| प्रति | Towards | अभिमुखम् | In the direction of |
| गतवति | Having gone | गच्छति | Went |
| भगवति | Revered | पूज्ये | Venerated |
| वाल्मीकौ | Valmiki | वाल्मीकिः | Sage Valmiki |
Anvayārtha (Consequential Meaning):
| Sanskrit | English |
|---|---|
| तदनु | Then |
| समयोचितकृत्यं | having completed the duties appropriate to the time |
| विर्वर्त्य | completing |
| स्वाश्रमं प्रति | towards his own hermitage |
| गतवति | having gone |
| भगवति | the revered |
| वाल्मीकौ | Valmiki |
Anvaya (Prose Order and Interpretation):
- तदनु (Then) समय-उचित-कृत्यं (the duties appropriate to the time) विर्वर्त्य (having completed) स्व-आश्रमं प्रति (towards his own hermitage) गतवति (having gone) भगवति (the revered) वाल्मीकौ (Valmiki).
Padartha (Word Meanings):
- तदनु:
- तत्पश्चात् (Tatpashchāt) = After that, then.
- समय-उचित:
- समय: (Samayaḥ) = Time.
- उचितम् (Uchitam) = Appropriate, suitable.
- कृत्यं:
- कार्यम् (Kāryam) = Duty, task.
- विर्वर्त्य:
- समाप्त्य (Samāpty) = Completing, finishing.
- स्व-आश्रमं:
- स्व (Sva) = Own.
- आश्रमम् (Āśramam) = Hermitage, abode.
- प्रति:
- अभिमुखम् (Abhimukham) = Towards, in the direction of.
- गतवति:
- गच्छति (Gacchati) = Went, having gone.
- भगवति:
- पूज्ये (Pūjye) = Revered, venerated.
- वाल्मीकौ:
- वाल्मीकिः (Vālmīkiḥ) = Sage Valmiki.
पदपरिचयः (Detailed Word Split and Sanskrit Synonyms with English Meanings):
- तदनु:
- तत्पश्चात् = After that, then.
- अनु = Following, next.
- समय-उचित:
- समय = Time, period.
- उचित = Appropriate, fitting.
- कृत्यं:
- कार्यम् = Duty, action.
- कर्तव्य = Task, obligation.
- विर्वर्त्य:
- समाप्त्य = Completing.
- निर्वर्त्य = Finishing.
- स्व-आश्रमं:
- स्व = Own.
- आश्रम = Hermitage, abode.
- प्रति:
- अभिमुखम् = Towards.
- निकषम् = In the direction of.
- गतवति:
- गच्छति = Went, having gone.
- प्रस्थित = Departed.
- भगवति:
- पूज्ये = Revered.
- आराध्ये = Worshipped.
- वाल्मीकौ:
- वाल्मीकिः = Valmiki.
- मुनिः = Sage.
विशेषविषयाः (Special Points):
- This verse narrates the return of Sage Valmiki to his hermitage after completing his duties, highlighting his revered status.
अलङ्काराः (Figures of Speech):
- अनुप्रास (Alliteration): The repetition of the sounds in words such as “समय-उचित-कृत्यं” creates a pleasing effect.
- उपमा (Simile): Comparison of the duties appropriate to the time to a well-executed task.
छन्दः (Meter):
- This verse can be considered as written in अनुष्टुप् (Anushtubh) meter.
Word-Meaning:
- तदनु = Then.
- समयोचितकृत्यं = Duties appropriate to the time.
- विर्वर्त्य = Completing.
- स्वाश्रमं = One’s own hermitage.
- प्रति = Towards.
- गतवति = Having gone.
- भगवति = Revered.
- वाल्मीकौ = Valmiki.
Meaning of the Verse:
- “Then, having completed the duties appropriate to the time, the revered Valmiki went towards his own hermitage.”
आकाङ्क्षा :
- तदनु
- समयोचितकृत्यं विर्वर्त्य
- स्वाश्रमं प्रति
- गतवति
- भगवति
- वाल्मीकौ
Bhoja’s ChampuRamayanam – Balakandam_Sloka#6
पदानां व्याख्या
| पदम् | अर्थः | संस्कृत-सम्भारः | अंग्रेजी |
|---|---|---|---|
| वाणीविलासम् | वाणीस्य विलासः | वाणी-लीला, वाग्विलासः | The charm of speech |
| अपरत्र | अन्यत्र | परत्र, अन्यस्थले | Elsewhere, in another place |
| कृतोपलम्भम् | कृतः उपलम्भः | सम्प्राप्त-आक्षेपः | Achieved accusation, obtained criticism |
| म्भोजभूरसहमानम् | म्भोजभूमि-सहमानम् | म्भोजभूमि-समानम् | Equal to the lotus-land |
| इव | यथा | सदृशः, तुल्यः | Like, similar to |
| अविरासीत् | स्फुटतया आसीत् | स्पष्टं आसीत् | Shone, was clear |
| आभाति | प्रकाशते | दीप्तते, प्रकटते | Shines, appears |
| यत् | यः | कः, तस्मिन् | Which, that |
| कृतिः | रचना | निर्मिति, साधना | Creation, work |
| अनेकविधप्रपञ्च- | अनेकविधः प्रपञ्चः | विविधभूतप्रपञ्चः | Many kinds of universe |
| व्याजेन्द्रजाल- | व्याजेन इन्द्रजालः | मायावी इन्द्रजालः | Illusory magic |
| विधि | क्रिया | प्रक्रिया, साधन | Method, process |
| साधक | साधयिता | कर्ता, संपादक | Achiever, performer |
| पिञ्छिका | मयूरपिच्छम् | मयूरपिच्छधारिणी | Peacock feather |
आकाङ्क्षा / The presence of the words in the sentence:
| वाक्यांशः | प्रसङ्गः |
|---|---|
| कः कृतः उपलम्भः? | वाणीविलासम् |
| कथं कृतः उपलम्भः? | अपरत्र |
| किम् सहमानम्? | म्भोजभूरसहमानम् |
| कः इव? | इव |
| कः अविरासीत्? | अविरासीत् |
| यत् कः? | कृतिः |
| कः अनेकविधप्रपञ्च-? | कृतिः |
| कः साधकपिञ्छिका? | कृतिः |
अन्वयार्थः / Consequential Meaning:
| पदम् | अर्थः |
|---|---|
| वाणीविलासम् | The charm of speech |
| अपरत्र | Elsewhere |
| कृतोपलम्भम् | Achieved accusation |
| म्भोजभूरसहमानम् | Equal to the lotus-land |
| इव | Like |
| अविरासीत् | Shone |
| आभाति | Shines |
| यत् | Which |
| कृतिः | Creation |
| अनेकविधप्रपञ्च- | Many kinds of universe |
| व्याजेन्द्रजाल- | Illusory magic |
| विधि | Method |
| साधक | Achiever |
| पिञ्छिका | Peacock feather |
पदपरिचयः
वाणीविलासम्: वाणीस्य विलासः – वाणी, वाग्विलासः | अपरत्र: अन्यत्र – परत्र, अन्यस्थले | कृतोपलम्भम्: कृतः उपलम्भः – सम्प्राप्त-आक्षेपः | म्भोजभूरसहमानम्: म्भोजभूमि-सहमानम् – म्भोजभूमि-समानम् | इव: यथा – सदृशः, तुल्यः | अविरासीत्: स्फुटतया आसीत् – स्पष्टं आसीत् | आभाति: प्रकाशते – दीप्तते, प्रकटते | यत्: यः – कः, तस्मिन् | कृतिः: रचना – निर्मिति, साधना | अनेकविधप्रपञ्च-: अनेकविधः प्रपञ्चः – विविधभूतप्रपञ्चः | व्याजेन्द्रजाल-: व्याजेन इन्द्रजालः – मायावी इन्द्रजालः | विधि: क्रिया – प्रक्रिया, साधन | साधक: साधयिता – कर्ता, संपादक | पिञ्छिका: मयूरपिच्छम् – मयूरपिच्छधारिणी |
विशेषविषयाः
आशीर्वादरूपम्: आशीर्वादरूपेण सुभाषितम्। प्रत्ययः: कृतम्, कृतः उपलम्भः। छन्दः: वसन्ततिलका।
अलङ्काराः
श्लेष अलंकारः: शब्दन्यासाद्विभिन्नार्थग्रहणम्। उपमा अलंकारः: तुल्यत्वेन प्रयोगः।
छन्दः
वसन्ततिलका: वसन्ततिलका छन्दस्य प्रयोगः।
Word-Meaning:
वाणीविलासम् = Charm of speech अपरत्र = Elsewhere कृतोपलम्भम् = Achieved accusation म्भोजभूरसहमानम् = Equal to the lotus-land इव = Like अविरासीत् = Shone आभाति = Shines यत् = Which कृतिः = Creation अनेकविधप्रपञ्च- = Many kinds of universe व्याजेन्द्रजाल- = Illusory magic विधि = Method साधक = Achiever पिञ्छिका = Peacock feather
Meaning of the verse:
The charm of speech, shining elsewhere like the achieved accusation, stood out as equal to the lotus-land. It shines, which creation, like a peacock feather, the achiever of the illusory magic method of various kinds of universe.
आकाङ्क्षा :
कः कृतः उपलम्भः? – वाणीविलासम् कथं कृतः उपलम्भः? – अपरत्र किम् सहमानम्? – म्भोजभूरसहमानम् कः इव? – इव कः अविरासीत्? – अविरासीत् यत् कः? – कृतिः कः अनेकविधप्रपञ्च-? – कृतिः कः साधकपिञ्छिका? – कृतिः
Sloka: व्याजेन्द्रजालविधिसाधकपिच्छिकेव इति पाठभेदः
Split: व्याज+इन्द्रजाल+विधि+साधक+पिच्छिका+इव इति पाठभेदः
Detailed Analysis
अन्वयार्थः/ पदपरिचयः = Consequential meaning:
| Sanskrit Word | Sanskrit Synonyms | English Meaning |
|---|---|---|
| व्याज (Vyāja) | छल, कपट | Deception, Trick |
| इन्द्रजाल (Indrajāla) | माया, जादू | Magic, Illusion |
| विधि (Vidhi) | उपाय, तरीका | Method, Procedure |
| साधक (Sādhaka) | साधयिता, कुशल | Accomplisher, Practitioner |
| पिच्छिका (Picchikā) | चामर, पंखा | Fan, Brush |
| इव (Iva) | यथा, समान | Like, As |
| इति (Iti) | इस प्रकार, यहीं | Thus, So |
| पाठभेदः (Pāṭhabhedaḥ) | पाठान्तर, भिन्न पाठ | Variant Reading, Textual Variant |
भावार्थः = Meaning of the verse:
“Just like a fan used by a magician to perform tricks, this is a variant reading.”
This verse metaphorically compares the deceptive nature of a magician’s fan to the textual variants found in manuscripts, suggesting that these variations are as intricate and deliberate as a magician’s illusions.
Sloka:
ततः परमहर्षेण महर्षिणा विधिवदभ्यर्चितः परमेष्ठी मध्यमलोकेऽपि स्ववृत्तं प्रकाशयितुं किल भवन्तमेवोपतिष्ठमानयानया भारत्या रामचरितं यथाश्रुतं व्याक्रियतामिति व्याहृत्यान्तरधात् ।
Split:
ततः परमहर्षेण महर्षिणा विधि+वत्+अभ्यर्चितः परमेष्ठी मध्यम+लोकेऽपि स्व+वृत्तं प्रकाशयितुं किल भवन्तम्+एव+उपतिष्ठमानया+अनया भारत्या राम+चरितं यथा+श्रुतं व्याक्रियताम्+इति व्याहृत्य+अन्तरधात्।
Detailed Analysis
अन्वयार्थः/ पदपरिचयः = Consequential meaning:
| Sanskrit Word | Sanskrit Synonyms | English Meaning |
|---|---|---|
| ततः (Tataḥ) | तस्मात्, पश्चात् | Then, After that |
| परमहर्षेण (Paramaharṣeṇa) | महानन्देन, परमानन्देन | By the supreme sage |
| महर्षिणा (Maharṣiṇā) | ऋषिवर, मुनिवर | By the great sage |
| विधिवत् (Vidhivat) | शास्त्रकृत्या, नियमेन | Properly, According to rules |
| अभ्यर्चितः (Abhyarcitaḥ) | पूजितः, सम्मानितः | Worshipped, Honored |
| परमेष्ठी (Parameṣṭhī) | ब्रह्मा, सृष्टिकर्ता | The Supreme Creator, Brahma |
| मध्यमलोके (Madhyamaloke) | पृथ्वीतले, बीचले | In the middle world, On earth |
| अपि (Api) | भी, तथा | Also, Even |
| स्ववृत्तं (Svavṛttam) | निजवृत्तम्, आत्मवृत्तम् | Own conduct, Own life |
| प्रकाशयितुं (Prakāśayitum) | प्रकटयितुं, प्रर्दर्शयितुं | To reveal, To manifest |
| किल (Kila) | निश्चितम्, खलु | Indeed, Certainly |
| भवन्तम् (Bhavantam) | तव, आप | You |
| एव (Eva) | केवल, मात्र | Only, Solely |
| उपतिष्ठमानया (Upatiṣṭhamānayā) | सेवमाना, समर्पिता | Serving, Devoted |
| अनया (Anayā) | अस्याः, इस | By her, This one |
| भारत्या (Bhāratyā) | भारतेन, गृहेण | By Bharati, By the wife |
| रामचरितं (Rāmacaritam) | रामकथा, रामलीला | The story of Rama |
| यथाश्रुतं (Yathāśrutam) | यथासुना, यथाश्रावितम् | As heard, As told |
| व्याक्रियताम् (Vyākriyatām) | विवेचितम्, वर्णयताम् | Should be explained, Should be narrated |
| इति (Iti) | इस प्रकार, यहीं | Thus, So |
| व्याहृत्य (Vyāhṛtya) | कहकर, अभिप्राय | Saying, Declaring |
| अन्तर्धात् (Antaradhāt) | अदृश्य, लुप्त | Disappeared |
भावार्थः = Meaning of the verse:
“Then, the supreme sage, properly worshipped by the great sage, Brahma, in the middle world, wished to reveal his own conduct. He indeed instructed you to narrate the story of Rama as heard, served by Bharati. Saying this, he disappeared.”
This verse describes a moment where Brahma, having been worshipped by a great sage, wishes to reveal his own conduct and instructs the sage to narrate the story of Rama, as heard, with the assistance of Bharati. After giving these instructions, Brahma disappears.
( उप+तिष्ठ+मानया इति पाठ+भेदः )
‘By respect, standing near (or close)’.
Sloka:
अथ सरसिजयोनेराज्ञया रामवृत्तं करबदरसमानं प्रेक्ष्य दृष्ट्या प्रतीच्या | शुभमतनुत काव्यं स्वादु रामायणाख्यं मधुमयफणितीनां मार्गदर्शी महर्षिः ॥८॥
Split:
अथ सरसिज+योनेर्+आज्ञया राम+वृत्तं कर+बदर+समानं प्रेक्ष्य दृष्ट्या प्रतीच्या | शुभं+अतनुत काव्यं स्वादु रामायण+आख्यं मधु+मय+फणितीनां मार्ग+दर्शी महर्षिः ||
Detailed Analysis
अन्वयार्थः/ पदपरिचयः = Consequential meaning:
| Sanskrit Word | Sanskrit Synonyms | English Meaning |
|---|---|---|
| अथ (Atha) | ततो, अनन्तरम् | Then, Afterwards |
| सरसिज (Sarasija) | पद्म, कमल | Lotus |
| योनेः (Yoneḥ) | गर्भ, उद्गम | Womb, Origin |
| आज्ञया (Ājñayā) | आदेश, आदेशेन | By command, By order |
| राम (Rāma) | रघुपति, दशरथतनय | Lord Rama |
| वृत्तं (Vṛttam) | कथा, जीवनचरित | Story, Life account |
| कर (Kara) | हस्त, पाणि | Hand |
| बदर (Badara) | बदरीफल | Jujube fruit |
| समानं (Samānam) | तुल्य, सदृश | Equal, Similar |
| प्रेक्ष्य (Prekṣya) | दृष्ट्वा, अवलोक्य | Seeing, Observing |
| दृष्ट्या (Dṛṣṭyā) | नेत्र, अवलोकन | By sight, Vision |
| प्रतीच्या (Pratīcyā) | पश्चिम, पश्चिमदिशि | Western, Western direction |
| शुभं (Śubham) | मङ्गल, कल्याण | Auspicious, Good |
| अतनुत (Atanut) | कृतवति, निर्मितवान् | Created, Composed |
| काव्यं (Kāvyaṃ) | कविता, साहित्य | Poem, Literature |
| स्वादु (Svādu) | मधुर, रुचिकर | Sweet, Pleasing |
| रामायण (Rāmāyaṇa) | रामकथा, रामचरित | Story of Rama, Ramayana |
| आख्यं (Ākhyaṃ) | नाम, संज्ञा | Named, Known as |
| मधु (Madhu) | अमृत, मधुर | Honey, Sweet |
| मय (Maya) | युक्त, युक्तम् | Filled with, Containing |
| फणितीनां (Phaṇitīnām) | वाक्य, भाषण | Words, Speech |
| मार्गदर्शी (Mārgadarśī) | मार्गप्रदर्शक, पथप्रदर्शक | Guide, Path-showing |
| महर्षिः (Maharṣiḥ) | महान् ऋषिः, महान् मुनिः | Great sage, Great seer |
भावार्थः = Meaning of the verse:
“Then, by the command of the lotus-born Brahma, the great sage who guides the path of sweet speeches, observed the story of Rama with a western perspective, and composed an auspicious and sweet poem named Ramayana, similar to the hand and the jujube fruit.”
This sloka describes the creation of the Ramayana by the great sage under the command of Brahma. It highlights the auspiciousness and sweetness of the poem, comparing it to the hand and the jujube fruit.
Sloka:
एनं प्रबन्धं प्रयोक्तुं कः समर्थ इति चिन्तामुपगतवति सति भगवति वाल्मीकौ, उपागतौ मिलितपरस्परोपमौ बहुश्रुतौ श्रुतिमधुरस्वरान्वितौ। विचक्षणौ विविधनरेन्द्रलक्षणौ कुशीलवौ कुशलवनामधारिणौ ॥९॥
Split:
एनं प्रबन्धं प्रयोक्तुं कः समर्थः इति चिन्तां उपगतवति सति भगवति वाल्मीकौ, उपागतौ मिलित-परस्पर-उपमौ बहुश्रुतौ श्रुति-मधुर-स्वरान्वितौ। विचक्षणौ विविध-नरेन्द्र-लक्षणौ कुशीलवौ कुशल-व-नाम-धारिणौ॥
Detailed Analysis
अन्वयार्थः/ पदपरिचयः = Consequential meaning:
| Sanskrit Word | Sanskrit Synonyms | English Meaning |
|---|---|---|
| एनं (Enaṃ) | अस्मिन्, इतम् | This |
| प्रबन्धं (Prabandhaṃ) | ग्रन्थम्, काव्यम् | Composition, Epic |
| प्रयोक्तुं (Prayoktuṃ) | कर्तुं, रचयितुम् | To create, To compose |
| कः (Kaḥ) | को | Who |
| समर्थः (Samarthaḥ) | शक्य, समर्थवान् | Capable, Competent |
| इति (Iti) | एवम्, तथ | Thus, That |
| चिन्तां (Chintāṃ) | मननम्, विचारम् | Thought, Contemplation |
| उपगतवति (Upagatavati) | प्राप्तवति, उपेतवति | Having approached |
| सति (Sati) | अस्तित्वे, वर्तमाने | Being, Existing |
| भगवति (Bhagavati) | महात्मनि, पूज्ये | Venerable, Honored |
| वाल्मीकौ (Vālmīkau) | वाल्मीकि मुनिः | Sage Valmiki |
| उपागतौ (Upāgatau) | आगतौ, संप्राप्तौ | Approached |
| मिलित (Milita) | संलग्न, संयुक्त | United, Combined |
| परस्पर (Paraspara) | अन्योन्य, सह | Mutual, Together |
| उपमौ (Upamau) | सदृशौ, तुल्यौ | Comparable, Alike |
| बहुश्रुतौ (Bahuśrutau) | बहुशिक्षितौ, बहुविद्यावान् | Well-learned |
| श्रुति (Śruti) | श्रवण, वेद | Hearing, Vedas |
| मधुर (Madhura) | सुखद, मिठ | Sweet, Pleasant |
| स्वरान्वितौ (Svarānvitaḥ) | स्वरतान्य, स्वरसिद्ध | Melodious |
| विचक्षणौ (Vicakṣaṇau) | विज्ञ, प्रवीण | Wise, Expert |
| विविध (Vividha) | अनेक, भिन्न | Various, Diverse |
| नरेन्द्र (Narendra) | राजा, नृपति | King, Monarch |
| लक्षणौ (Lakṣaṇau) | चिन्ह, गुण | Characteristics, Signs |
| कुशीलवौ (Kuśīlavau) | रामायणकथा-नर्तकौ, गायकौ | Reciters of the Ramayana |
| कुशल (Kuśala) | निपुण, दक्ष | Skilled, Proficient |
| नाम (Nāma) | संज्ञा, उपनाम | Name, Title |
| धारिणौ (Dhāriṇau) | वहन्ति, धारणकर्तृ | Bearers, Holders |
भावार्थः = Meaning of the verse:
“When the venerable sage Valmiki was contemplating on who would be capable of narrating this composition, there arrived two individuals who were alike in every respect, well-learned, possessing melodious voices, and experts in various signs of kings. These two, named Kushilava, were skilled bearers of their titles.”
This verse describes the arrival of two individuals (Kushilava) who were well-suited to narrate the Ramayana, meeting all the criteria set forth by Sage Valmiki. They were proficient, knowledgeable, and possessed the qualities necessary to convey the epic effectively.
Sloka:
एतौ मुनिः परिगृह्य स्वां कृतिमपाठयत् । तौ पुनरितस्ततो गायमानौ दृष्ट्वा रामः प्रहृष्टमनाः स्वभवनमानीय भ्रातृभिः परिवृतो निजचरितं गातुमन्वयुङ्क्त । ततश्च॥
Split:
एतौ मुनिः परिगृह्य स्वां कृतिम् अपाठयत् । तौ पुनः इतः ततः गायमानौ दृष्ट्वा रामः प्रहृष्टमनाः स्वभवनम् आनीय भ्रातृभिः परिवृतः निजचरितं गातुम् अन्वयुङ्क्त । ततः च॥
Detailed Analysis
अन्वयार्थः/ पदपरिचयः = Consequential meaning:
| Sanskrit Word | Sanskrit Synonyms | English Meaning |
|---|---|---|
| एतौ (Etau) | इमौ, एतस्यौ | These two |
| मुनिः (Muniḥ) | ऋषिः, तपस्वी | Sage |
| परिगृह्य (Parigṛhya) | गृहीत्वा, समर्पयित्वा | Having taken, Received |
| स्वां (Svām) | निजाम्, आत्मीयाम् | Own, His |
| कृतिम् (Kṛtim) | काव्यम्, ग्रन्थम् | Work, Composition |
| अपाठयत् (Apāṭhayat) | पठितवान्, शिक्षितवान् | Taught, Instructed |
| तौ (Tau) | ताभ्याम्, ते | They two |
| पुनः (Punaḥ) | पुनरपि, अनन्तरम् | Again, Then |
| इतः (Itaḥ) | अस्मात् स्थानात्, इतः | From here |
| ततः (Tataḥ) | तस्मात्, अन्यत्र | From there, Then |
| गायमानौ (Gāyamānau) | गीतगायनौ, गायन्तौ | Singing |
| दृष्ट्वा (Dṛṣṭvā) | अवलोक्य, पश्यन् | Seeing |
| रामः (Rāmaḥ) | रामचन्द्रः, रघुपतिः | Rama, Lord Rama |
| प्रहृष्टमनाः (Prahṛṣṭamanāḥ) | हर्षितचित्तः, आनन्दितः | Delighted, Joyful |
| स्वभवनम् (Svabhavanam) | निजगृहम्, आत्मगृहः | His own house |
| आनीय (Ānīya) | आनयित्वा, समानेत्वा | Having brought |
| भ्रातृभिः (Bhrātṛbhiḥ) | सहोदरैः, बन्धुभिः | With brothers |
| परिवृतः (Parivṛtaḥ) | परिवेष्टितः, आवृतः | Surrounded |
| निजचरितं (Nijacaritam) | आत्मचरितम्, स्ववृत्तान्तम् | His own story |
| गातुम् (Gātum) | गायितुम्, गीताय | To sing |
| अन्वयुङ्क्त (Anvayuṅkta) | नियोजितवान्, आदेशितवान् | Engaged, Appointed |
| ततः (Tataḥ) | अनन्तरम्, तस्मिन्पश्चात् | Then |
| च (Ca) | तथा, अपि | And, Also |
भावार्थः = Meaning of the verse:
“The sage, having taken these two, taught them his composition. Then, seeing them singing here and there, Rama, delighted in mind, brought them to his own house, surrounded by his brothers, and engaged them in singing his own story. Thereafter,”
This verse describes how Sage Valmiki taught his composition to two individuals. Seeing them sing joyfully, Rama brought them to his home, where he, along with his brothers, listened to them sing his own story.
Sloka#10:
छन्दोमयीनां निलयस्य वाचामन्तेवसन्तौ मुनिपुङ्गवस्य |
एतौ कुमारौ रघुवीरवृत्तं यथाक्रमं गातुमुपाक्रमेताम् ॥१०॥
Split:
छन्दोमयीनां निलयस्य वाचाम् अन्तेवसन्तौ मुनिपुङ्गवस्य |
एतौ कुमारौ रघुवीरवृत्तं यथा क्रमं गातुम् उपाक्रमेताम् ||
Detailed Analysis
अन्वयार्थः/ पदपरिचयः = Consequential meaning:
| Sanskrit Word | Sanskrit Synonyms | English Meaning |
|---|---|---|
| छन्दोमयीनां (Chandomayīnām) | वेदस्य, छन्दोभिः युक्तानां | Of the Vedas, of metrical texts |
| निलयस्य (Nilayasya) | निवासस्थानस्य, आश्रमस्य | Abode, Residence |
| वाचाम् (Vācām) | शब्दानाम्, भाषाणाम् | Words, Speeches |
| अन्तेवसन्तौ (Antevasantau) | शिष्यौ, विद्यार्थिनौ | Disciples, Students |
| मुनिपुङ्गवस्य (Munipuṅgavasya) | मुनिश्रेष्ठस्य, ऋषिप्रमुखस्य | Of the great sage, Of the foremost sage |
| एतौ (Etau) | इमौ, एतस्यौ | These two |
| कुमारौ (Kumārau) | बालकौ, किशोरौ | Boys, Youths |
| रघुवीरवृत्तं (Raghuvīravṛttam) | रामचरितम्, रघुवंशकथा | Deeds of Rama, Story of Raghu’s lineage |
| यथा (Yathā) | जैसी, अनुसार | As, According to |
| क्रमं (Kramam) | क्रमशः, आयोजन | Order, Sequence |
| गातुम् (Gātum) | गायितुम्, संगीताय | To sing, To chant |
| उपाक्रमेताम् (Upākrametām) | आरभेताम्, प्रवर्तेताम् | Begin, Undertake |
भावार्थः = Meaning of the verse:
“These two youths, disciples residing in the abode of the sage, begin to sing the deeds of Rama as per the order.”
This verse describes two young disciples who reside in the abode of the great sage. They start to sing the deeds of Lord Rama according to the sequence.
Sloka#11:
अस्ति प्रशस्ता जनलोचनानामानन्दसन्दायिषु कोसलेषु | आज्ञासमुत्सारितदानवानां राज्ञामयोध्येति पुरी रघूणाम् ॥११॥
Split:
अस्ति प्रशस्ता जन+लोचनानाम् आनन्द+सन्दायिषु कोसलेषु |
आज्ञा+समुत्सारित+दानवानाम् राज्ञाम् अयोध्या इति पुरी रघूणाम् ||
Detailed Analysis
अन्वयार्थः/ पदपरिचयः = Consequential meaning:
| Sanskrit Word | Sanskrit Synonyms | English Meaning |
|---|---|---|
| अस्ति (Asti) | विद्यमानम्, अस्तित्वे | Exists |
| प्रशस्ता (Praśastā) | प्रसिद्धा, विश्रुता | Famous, Renowned |
| जन (Jana) | जनाः, लोग | People |
| लोचनानाम् (Locanānām) | नेत्राणाम्, दृश्यमाण | Eyes |
| आनन्द (Ānanda) | हर्ष, सुख | Joy, Happiness |
| सन्दायिषु (Sandāyiṣu) | दायकः, प्रदानकर्ता | Giver, Bestower |
| कोसलेषु (Kosalēṣu) | कोसलदेशे, रामराज्ये | In Kosala, In the kingdom of Rama |
| आज्ञा (Ājñā) | आदेश, हुकुम | Command, Order |
| समुत्सारित (Samutsārita) | निक्षिप्त, भग्न | Expelled, Destroyed |
| दानवानाम् (Dānavānām) | असुराणाम्, राक्षसानाम् | Of demons, Of devils |
| राज्ञाम् (Rājñām) | नृपाणाम्, राजाधिराज | Of kings, Of monarchs |
| अयोध्या (Ayodhyā) | साकेत, कोसलपुरी | Ayodhya, The capital city |
| इति (Iti) | एवम्, तस्मात् | Thus, Therefore |
| पुरी (Purī) | नगरी, स्थानम् | City, Place |
| रघूणाम् (Raghūṇām) | रघुकुलस्य, रघुवंशस्य | Of the Raghu dynasty |
भावार्थः = Meaning of the verse:
“There exists a renowned city, Ayodhya, in the region of Kosala, which delights the eyes of the people, where the commands of the kings have expelled the demons. This city is the abode of the Raghu dynasty.”
This verse describes the famous city of Ayodhya, situated in the Kosala region, known for bringing joy to the people. It is a place where the kings’ commands have eradicated the demons, and it is the residence of the Raghu dynasty.
Sloka#12:
तामावसद्दशरथः सुरवन्दितेन सङ्क्रन्दनेन विहितासनसंविभागः। वृन्दारकारिविजये सुरलोकलब्धमन्दारमाल्यमधुवासितवासभूमिः॥१२॥
Split:
ताम् अवसत् दशरथः सुर+वन्दितेन सङ्क्रन्दनेन विहित+आसन+संविभागः। वृन्दारका+अरी+विजये सुर+लोक+लब्ध+मन्दार+माल्य+मधु+वासित+वास+भूमिः॥
Detailed Analysis
अन्वयार्थः/ पदपरिचयः = Consequential meaning:
| Sanskrit Word | Sanskrit Synonyms | English Meaning |
|---|---|---|
| ताम् (Tām) | तस्याम्, तत्स्थले | There, In that place |
| अवसत् (Avasat) | निवसति, स्थितः | Resided, Lived |
| दशरथः (Daśarathaḥ) | रघुकुलतिलकः, रामपिता | Dasharatha, Father of Rama |
| सुर (Sura) | देव, अमर | God, Deity |
| वन्दितेन (Vanditena) | प्रणमित, नमित | Worshipped, Adored |
| सङ्क्रन्दनेन (Saṅkrandanena) | युध्दध्वनिना, रणध्वनिना | Battle cry, War cry |
| विहित (Vihita) | निर्मित, योजित | Made, Arranged |
| आसन (Āsana) | स्थान, बैठक | Seat, Position |
| संविभागः (Saṃvibhāgaḥ) | विभाजनम्, वितरणम् | Distribution, Allocation |
| वृन्दारका (Vṛndārakā) | देव, अमर | Gods, Deities |
| अरि (Ari) | शत्रु, वैरी | Enemy |
| विजये (Vijaye) | जय, पराजय | Victory |
| सुरलोक (Suraloka) | स्वर्गलोक, देवभूमि | Heaven, Divine world |
| लब्ध (Labdha) | प्राप्त, उपलभ्य | Obtained, Acquired |
| मन्दार (Mandāra) | दिव्यपुष्प, कल्पवृक्ष | Celestial flower, Tree of heaven |
| माल्य (Mālya) | हार, पुष्पगुच्छ | Garland |
| मधु (Madhu) | अमृत, मधुर | Nectar, Sweet |
| वासित (Vāsita) | सुगन्धित, सुगन्धयुक्त | Fragrant, Perfumed |
| वास (Vāsa) | निवास, अधिवास | Residence, Abode |
| भूमिः (Bhūmiḥ) | स्थान, प्रदेश | Place, Land |
भावार्थः = Meaning of the verse:
“Dasharatha, having taken his seat arranged by the battle cry praised by the gods, lived there. The land, fragrant with the garlands of celestial flowers obtained from the heavenly world, was filled with the scent of nectar.”
This verse describes how Dasharatha resided in a place where his seat was arranged amidst the war cries praised by the gods. The land was adorned with the garlands of celestial flowers from the heavens, filled with the sweet fragrance of nectar.
Sloka:
अथास्मिन्ननपत्यतया दूयमानमानसे पुत्रार्थं क्रतुमश्वमेधं विधातुं मन्त्रिभिः समं मन्त्रयमाणे दशरथे सुमन्त्रः प्रहृष्टमना महर्षेरङ्गदेशसङ्गतावग्रहनिग्रहशौण्डस्य विभाण्डकसूनोरवश्यमृष्यशृङ्गस्य प्रसादात्प्रभवो भविता कुमाराणामिति सनत्कुमारोदीरितं पुरावृत्तमस्मै दशरथाय कथयामास ।
Split:
अथ अस्मिन् अनपत्यतया दूयमान+मानसे पुत्र+अर्थं क्रतु+अश्वमेधं विधातुं मन्त्रिभिः समं मन्त्रयमाणे दशरथे सुमन्त्रः प्र+हृष्ट+मना महर्षेः अङ्ग+देश+सङ्गत+आवग्रह+निग्रह+शौण्डस्य विभाण्डक+सूनोः अवश्यं ऋष्यशृङ्गस्य प्रसादात् प्रभवः भविता कुमाराणाम् इति सनत्कुमार+उदीरितं पुरा+वृत्तम् अस्मै दशरथाय कथयामास।
Detailed Analysis
अन्वयार्थः/ पदपरिचयः = Consequential meaning:
| Sanskrit Word | Sanskrit Synonyms | English Meaning |
|---|---|---|
| अथ (Atha) | ततो, ततः | Then, Therefore |
| अस्मिन् (Asmin) | अत्र, इह | In this, Here |
| अनपत्यतया (Anapatyatayā) | पुत्रहीनता, सन्तानविहीनता | Childlessness |
| दूयमान (Dūyamāna) | कष्ट, व्यथित | Tormented, Suffering |
| मानस (Mānasa) | चित्त, मन | Mind, Mental |
| पुत्र (Putra) | सुत, तनय | Son |
| अर्थं (Arthaṁ) | प्रयोजन, हेतु | For the purpose of |
| क्रतु (Kratu) | यज्ञ, अनुष्ठान | Sacrifice, Ritual |
| अश्वमेधं (Aśvamedhaṁ) | अश्वयज्ञ | Horse sacrifice |
| विधातुं (Vidhātuṁ) | कर्तुम्, सम्पादयितुम् | To perform |
| मन्त्रिभिः (Mantribhiḥ) | मन्त्रिणः, सभासदः | By ministers |
| समं (Samaṁ) | सह, सहित | Together |
| मन्त्रयमाणे (Mantrayamāṇe) | परामर्शयति, विचारयति | Deliberating, Consulting |
| दशरथे (Daśarathe) | दशरथः | Dasharatha |
| सुमन्त्रः (Sumantre) | सुमन्त्र | Sumanta (a minister) |
| प्रहृष्ट (Prahṛṣṭa) | हर्षित, प्रमुदित | Joyful |
| मना (Manā) | चित्त, मन | Mind, Spirit |
| महर्षेः (Maharṣheḥ) | महर्षि | Great sage |
| अङ्ग (Aṅga) | अंगदेश | Anga region |
| देश (Deśa) | प्रदेश, क्षेत्र | Region, Area |
| सङ्गत (Saṅgata) | संयोग, मिलित | Associated, United |
| आवग्रह (Āvagraha) | धारण, नियंत्रण | Control, Restraint |
| निग्रह (Nigraha) | संयम, दबाव | Restraint, Subjugation |
| शौण्डस्य (Śauṇḍasya) | शौण्ड | Skilled, Expert |
| विभाण्डक (Vibhāṇḍaka) | विभाण्डक | Vibhandaka (name of a sage) |
| सूनोः (Sūnoḥ) | पुत्र, तनय | Son |
| अवश्यं (Avaśyaṁ) | निश्चित, निश्चयपूर्वक | Certainly |
| ऋष्यशृङ्गस्य (Ṛṣyaśṛṅgasya) | ऋष्यशृङ्ग | Rishyashringa (name of a sage) |
| प्रसादात् (Prasādāt) | कृपया, अनुग्रह | By the grace of |
| प्रभवः (Prabhavaḥ) | उत्पत्ति, सर्जन | Birth, Origin |
| भविता (Bhavitā) | भविष्यति | Will be |
| कुमाराणाम् (Kumārāṇām) | बालकानाम्, पुत्राणाम् | Of the sons |
| इति (Iti) | यथा, जैसे | Thus, As |
| सनत्कुमार (Sanatkumāra) | सनत्कुमार | Sanatkumara (a sage) |
| उदीरितं (Udīritaṁ) | कथित, घोषित | Declared, Announced |
| पुरा (Purā) | प्राचीनकाल | Ancient, Old |
| वृत्तं (Vṛttaṁ) | घटना, काण्ड | Incident, Event |
| अस्मै (Asmai) | तस्मै | To him |
| दशरथाय (Daśarathāya) | दशरथ | To Dasharatha |
| कथयामास (Kathayāmāsa) | व्याख्यातवान् | Told, Narrated |
भावार्थः = Meaning of the verse:
“At that time, Dasharatha, whose mind was tormented by childlessness, consulted with his ministers to perform the Ashwamedha sacrifice for the purpose of obtaining a son. Sumanta, with a joyful mind, narrated to Dasharatha the ancient incident told by Sage Sanatkumara that assured the birth of sons by the grace of Rishyashringa, the skilled son of Sage Vibhandaka who had control and restraint over the region of Anga.”
Sloka:
सोऽपि सुमन्त्रवचनाच्छान्ताधिः शान्ताकुटुम्बिनं सम्बन्धिनं मुनिमानीय वसिष्ठादिष्टमश्वमेधाध्वरं सरयूरोधसि विधाय तत्र पुत्रीयामिष्टिं विधिवत्कर्तुमारभत ।
तदनु हविराहरणाय धरणौ कृतावतरणाः सर्वे गीर्वाणगणाः शतमखप्रमुखाश्चतुर्मुखाय दशमुखप्रतापग्रीष्मोष्मसम्प्लोषणमावेद्य तेन सह शरणमिति शार्ङ्गधन्वानं मन्वाना नानाविधप्रस्तुतस्तुतयः क्षीराम्बुराशिमासेदुः ।
Split:
सोऽपि सुमन्त्र+वचनात् शान्त+आधिः शान्ता+कुटुम्बिनं सम्बन्धिनं मुनि+मानीय वसिष्ठ+आदिष्टमश्वमेध+अध्वरं सरयु+उरोधसि विधाय तत्र पुत्र+ईयाम् इष्टिं विधिवत् कर्तुम् आरभत् |
तत्+अनु हविः+आहरणाय धरणौ कृत+आवतरणाः सर्वे गीर्वाण+गणाः शतमख+प्रमुखाः चतुर्मुखाय दशमुख+प्रताप+ग्रीष्म+ऊष्म+सम्प्लोषणम् आवेद्य तेन सह शरणम् इति शार्ङ्गधन्वानं मन्वाना नानाविध+प्रस्तुत+स्तुतयः क्षीर+आम्बुराशिम् आसेदुः |
Detailed Analysis
अन्वयार्थः/ पदपरिचयः = Consequential meaning:
| Sanskrit Word | Sanskrit Synonyms | English Meaning |
|---|---|---|
| सोऽपि (So’pi) | सः अपि | He also |
| सुमन्त्र (Sumantra) | सुमन्त्रः | Sumanta (the minister) |
| वचनात् (Vacanāt) | वाक्य, वचन | By the words |
| शान्ताधिः (Śāntādhiḥ) | शान्तचित्तः | Calm-minded |
| शान्ताकुटुम्बिनं (Śāntākuṭumbinaṁ) | शान्तवृत्तिः | Peaceful family-oriented |
| सम्बन्धिनं (Sambandhinaṁ) | सखा, मित्र | Relatives, Friends |
| मुनि (Muni) | ऋषि, साधु | Sage, Ascetic |
| मनीय (Manīya) | माननीयः | Honored, Revered |
| वसिष्ठ (Vasiṣṭha) | वसिष्ठः | Vasistha (a sage) |
| आदिष्टम् (ādiṣṭam) | आदेशितम् | Directed, Ordained |
| अश्वमेध (Aśvamedha) | अश्वयज्ञ | Horse sacrifice |
| अध्वर (Adhvāra) | यज्ञ, अनुष्ठान | Ritual, Ceremony |
| सरयू (Sarayū) | सरयुः | Sarayu (river) |
| उरोधसि (Urodhasi) | नदी के तट पर | On the river bank |
| विधाय (Vidhāya) | करके, निर्माण | Performing, Establishing |
| तत्र (Tatra) | तस्मिन, वहाँ | There |
| पुत्रीयाम् (Putrīyām) | पुत्रप्राप्ति | For progeny |
| इष्टिं (Iṣṭiṁ) | यज्ञ, अर्चन | Sacrifice, Ritual |
| विधिवत् (Vidhivat) | विधिपूर्वक | According to the rules |
| कर्तुम् (Kartum) | करने के लिए | To perform |
| आरभत् (Ārabhata) | प्रारम्भ | Began |
| तत्+अनु (Tat+Anu) | उसके बाद | Then, Subsequently |
| हविः (Haviḥ) | यज्ञ की सामग्री | Offerings, Sacrificial materials |
| आहरणाय (Āharaṇāya) | लाने के लिए | For bringing |
| धरणौ (Dharaṇau) | भूमि, पृथ्वी | On the earth |
| कृत+आवतरणा (Kṛta+Āvatarāṇā) | कृत+अवतरना | Done+Descend (setting down) |
| सर्वे (Sarve) | सभी, सब | All |
| गीर्वाणगणाः (Gīrvāṇagaṇāḥ) | ऋषिगणः | The group of sages |
| शतमख (Śatamakhā) | शतमख | The hundred sacrifices |
| प्रमुखाः (Pramukhāḥ) | प्रमुख, श्रेष्ठ | Leading, Chief |
| चतुर्मुखाय (Caturmukhāya) | चारमुखे | Four-faced |
| दशमुख (Daśamukha) | दसमुख | Ten-faced |
| प्रताप (Pratāpa) | प्रभाव, बल | Power, Splendor |
| ग्रीष्म (Grīṣma) | गर्मी, गर्म | Summer, Heat |
| ऊष्म (Ūṣma) | ताप, गरमी | Warmth |
| सम्प्लोषण (Samploṣaṇa) | सम्प्लोषण | Scorching, Heating |
| आवेद्य (Āvedya) | सूचित, प्रकट | Announced, Declared |
| तेन (Tena) | उससे | By that |
| सह (Saha) | साथ | Together |
| शरणमिति (Śaraṇamiti) | आश्रय | Refuge |
| शार्ङ्गधन्वानं (Śārṅgadhanvānaṁ) | शार्ङ्गधन्वा | Sharngadhvaja (an archer) |
| मन्वाना (Manvānā) | मनवा, महर्षि | Sage, Seer |
| नानाविध (Nānāvidha) | विभिन्न प्रकार | Various types |
| प्रस्तुति (Prastuti) | पेश, प्रस्ताव | Presentation, Offering |
| स्तुतयः (Stutayaḥ) | प्रशंसा, स्तुति | Praises, Eulogies |
| क्षीराम्बुराशि (Kṣīrāmburāśi) | क्षीर + अम्बु + राशि | Ocean of milk |
| आसेदुः (Āseduḥ) | पहुंच गए | Approached |
भावार्थः = Meaning of the verse:
“Following the advice of Sumanta, who was calm-minded and had a peaceful family, and under the direction of Sage Vasistha, Dasharatha performed the Ashwamedha sacrifice on the banks of the Sarayu river for the purpose of obtaining sons. Subsequently, all the sages and the leaders of the hundred sacrifices, who were experts and four-faced, approached him, informing him of the scorching heat of the summer and their praises. They also presented the vast ocean of milk and offered their blessings, as instructed by Sharngadhvaja (a sage).”
Sloka#13:
सन्तापघ्नं सकलजगतां शार्ङ्गचापाभिरामं लक्ष्मीविद्युल्लसितमतसीगुच्छसच्छायकायम् ।
वैकुण्ठाख्यं मुनिजनमनश्चातकानां शरण्यं कारुण्यापं त्रिदशपरिषत्कालमेघं ददर्श ॥ १३ ॥
Split:
सन्ताप+घ्नं सकल+जगतां शार्ङ्ग+चाप+आभिरामं लक्ष्मी+विद्युत्+उल्लसित+मतसी+गुच्छ+सच्छायकायम् | वैकुण्ठ+आख्यं मुनि+जनम् अनश्चातकानां शरण्यम् कारुण्य+आपं त्रिदश+परिषद्+काल+मेघं ददर्श ||
Detailed Breakdown and Meaning
अन्वयार्थः/ पदपरिचयः = Consequential meaning:
| Sanskrit Word | Sanskrit Synonyms | English Meaning |
|---|---|---|
| सन्तापघ्नं (Santāpaghnaṁ) | दुःखशामकः | One who destroys suffering |
| सकलजगतां (Sakalajagatām) | सर्वसंसार | Of the entire world |
| शार्ङ्गचाप (Śārṅgacāpa) | शार्ङ्गधन्वा, धनुष्यम् | Bow of Sharnga (Lord Vishnu) |
| आभिरामं (Ābhirāmaṁ) | मनोहरम् | Pleasing, Delightful |
| लक्ष्मी (Lakṣmī) | लक्ष्मी देवी | Goddess Lakshmi, Wealth |
| विद्युत् (Vidyut) | तडित् | Lightning, Splendor |
| उल्लसित (Ullasita) | प्रकटित, झलमल | Illuminated, Radiant |
| मतसी (Matasī) | शोभा, मालिका | Lotus, Garland |
| गुच्छ (Gucca) | गुच्छम् | Cluster |
| सच्छायकायम् (Saccāyakāyam) | सत्य+छाया+कायः | True, Shadow-like form |
| वैकुण्ठ (Vaikuṇṭha) | विष्णुलोक | Vaikuntha (Abode of Vishnu) |
| अख्यं (Akhyam) | नाम, परिचित | Known as |
| मुनि (Muni) | ऋषि, साधु | Sage, Ascetic |
| जनम् (Janam) | व्यक्ति, प्राणी | Person, Being |
| अनश्चातकानां (Anścātakānāṁ) | चातकपक्षिणाम् | Of the Cuckoo birds |
| शरण्यम् (Śaraṇyam) | आश्रय, सुरक्षित | Refuge, Protector |
| कारुण्य (Kāruṇya) | दया, अनुकम्पा | Compassion, Mercy |
| आपं (Āpaṁ) | जल, सरः | Water, Ocean |
| त्रिदशपरिषद् (Tridaśa+Pariṣad) | देवगणसभा | Assembly of the Devas |
| कालमेघ (Kāla+Megha) | समय + मेघ, कालस्य मेघ | Cloud of Time, Temporal Cloud |
| ददर्श (Dadarśa) | दृष्टवान् | Saw, Observed |
भावार्थः = Meaning of the verse:
“This verse describes the deity who is the destroyer of all suffering in the world, who is pleasing with the bow of Sharnga, radiant like the lightning, adorned with a garland of lotuses, and who embodies the true shadow of Lakshmi. This deity is known as Vaikuntha, a refuge for all beings, including the cuckoo birds. He is the embodiment of compassion and the ocean of mercy, and He was seen by the assembly of the Devas as a cloud of time.”
Sloka#14:
क्षीराम्भोधेर्जठरमभितो देहभासां प्ररोहैः कालोन्मीलत्कुवलयदलाद्वैतमापादयन्तम् ।
आतन्वानं भुजगशयने कामपि क्षौमगौरे निद्रामुद्रां निखिलजगतीरक्षणे जागरूकाम् ॥ १४ ॥
Split:
क्षीराम्भोधेः जठरम् अभितः देहभासां प्ररोहैः कालोन्मीलत् कुवलयदलात् अद्वैतम् आपादयन्तम् |
आतन्वानं भुजगशयने कामपि क्षौमगौरे निद्रामुद्रां निखिलजगतीरक्षणे जागरूकाम् ||
Detailed Breakdown and Meaning
अन्वयार्थः/ पदपरिचयः = Consequential meaning:
| Sanskrit Word | Sanskrit Synonyms | English Meaning |
|---|---|---|
| क्षीराम्भोधेः (Kṣīrāmbhodeḥ) | समुद्र, शीतलपानी | Ocean of Milk |
| जठरम् (Jaṭharam) | उदर, पेट | Abdomen, Stomach |
| अभितः (Abhitaḥ) | समीप, निकट | Around, Near |
| देहभासां (Dehabhāsām) | शरीरस्वरूपम्, रूप | Form of the Body |
| प्ररोहैः (Prarohais) | वृद्धि, विकास | By the Growths |
| कालोन्मीलत् (Kāla+Unmīlat) | समय+विकास, समय के फैलने से | As Time Expands |
| कुवलयदलात् (Kovalayadalāt) | पद्मपत्र, जलपृष्ठ | From the Lotus Petal |
| अद्वैतम् (Advaitam) | एकता, अद्वितीयता | Non-duality |
| आपादयन्तम् (Āpādayantam) | प्राप्नोति, प्राप्त करणे | One who Causes to Attain |
| आतन्वानं (Ātanvānām) | विस्तार, प्रसार | Expanding |
| भुजगशयने (Bhujagaśayane) | नागशयन, सर्प शयना | On the Serpent’s Bed (Shiva) |
| कामपि (Kāmaapi) | किन्तु, यद्यपि | Even |
| क्षौमगौरे (Kṣaumagoure) | सफेद वस्त्रधारी | White-Clad |
| निद्रामुद्रां (Nidrāmudrāṁ) | निद्रा, निद्राविज्ञान | The Seal of Sleep |
| निखिलजगतीरक्षणे (Nikhilajagatī+rakṣaṇe) | सम्पूर्णसंसाररक्षा | Protector of the Entire Universe |
| जागरूकाम् (Jāgarūkam) | सजाग, सतर्क | Vigilant, Alert |
भावार्थः = Meaning of the verse:
“The verse describes the deity whose form appears in the ocean of milk, whose body is surrounded by the divine light, and who is perceived as the eternal and undivided reality emerging from the lotus petals as time unfolds. He who lies on the serpent bed, remains awake, even in his white-clad form, protecting the entire universe with vigilance and ensuring the seal of sleep does not overcome him.”
Sloka#15
प्रह्लादस्य व्यसनममितं दैत्यवर्गस्य दम्भं स्तम्भं वक्षःस्थलमपि रिपोर्यौगपद्येन भेत्तुम् ।
बद्धश्रद्धं पुरुषवपुषा मिश्रिते विश्वदृष्टे दंष्ट्रारोचिर्विशदभुवने रंहसा सिंहवेषे ॥ १५ ॥
Split:
प्रह्लादस्य व्यसनम् अमितम् दैत्यवर्गस्य दम्भं स्तम्भं वक्षःस्थलम् अपि रिपोः यौगपद्येन भेत्तुम् |
बद्धश्रद्धम् पुरुषवपुषा मिश्रिते विश्वदृष्टे दंष्ट्रारोचिः विशदभुवने रंहसा सिंहवेषे ||
Detailed Breakdown and Meaning
अन्वयार्थः/ पदपरिचयः = Consequential meaning:
| Sanskrit Word | Sanskrit Synonyms | English Meaning |
|---|---|---|
| प्रह्लादस्य (Prahlādāsya) | प्रह्लादस्य, भक्तस्य | Of Prahlada |
| व्यसनम् (Vyasanam) | कष्ट, दुःख | Affliction, Calamity |
| अमितम् (Amitam) | अनन्तम्, अत्यधिक | Boundless, Limitless |
| दैत्यवर्गस्य (Daityavargasya) | दैत्यसमूहस्य | Of the Demon Race |
| दम्भम् (Dambham) | ढोंग, झूठ | Hypocrisy, Pretension |
| स्तम्भम् (Stambham) | अवरोध, रुकावट | Obstruction, Barrier |
| वक्षःस्थलम् (Vakṣaḥsthalam) | छाती, ऊपरी भाग | Chest, Thorax |
| अपि (Api) | यहाँ तक | Even, Including |
| रिपोः (Ripoḥ) | शत्रुः | Of the Enemy |
| यौगपद्येन (Yaugapadyaena) | समानकालिकेन | Simultaneously |
| भेत्तुम् (Bhettum) | विदारयितुम्, छेदयितुम् | To Break, To Tear |
| बद्धश्रद्धम् (Baddhaśraddham) | दृढ़श्रद्धा | Firm Faith |
| पुरुषवपुषा (Puruṣavapuṣā) | मानवस्वरूप | In Human Form |
| मिश्रिते (Miśrite) | मिलिते, संयुक्ते | Mixed, Combined |
| विश्वदृष्टे (Viśvadarśite) | सृष्टिसर्वदृष्टि | One who Sees the Entire Universe |
| दंष्ट्रारोचिः (Daṃṣṭrārociḥ) | दन्तसमृद्ध, दन्तपूर्ण | Glowing with Fangs |
| विशदभुवने (Viśadabhūvane) | स्पष्ट भूमि | Clear Earth |
| रंहसा (Raṃhasā) | सहज, सरल | Easily, Simply |
| सिंहवेषे (Siṃhaveshe) | सिंहसमानवेष्टः | In the Form of a Lion |
भावार्थः = Meaning of the verse:
“This verse praises the divine being who, like Prahlada’s immense affliction and the deceit and obstruction faced from the demon race, tears through even the chest of the enemy with ease. In his form that combines human appearance with boundless faith, he who perceives the entire universe in clarity and appears with radiant fangs and a clear earth, manifests with the effortless might of a lion’s form.”
Summary: The sloka describes a powerful and divine entity who overcomes immense obstacles and deceit, appearing as a lion to protect and uphold righteousness with firm faith and a clear vision.
Actual Sloka:
नारायणाय नलिनायतलोचनाय नामावशेषितमहाबलिवैभवाय ।
नानाचराचरविधायकजन्मदेश-नाभीपुटाय पुरुषाय नमः परस्मै ॥ १६ ॥
Split of the Sloka:
नारायणाय नलिन+आयत+लोचनाय नाम+अवशेषित+महाबलि+वैभवाय ।
नाना+चर+अचर+विधायक+जन्म+देश+नाभी+पुटाय पुरुषाय नमः परस्मै ||
Anvayārthaḥ/Padapariçayaḥ = Consequential meaning:
| Sanskrit Word | Sanskrit Synonyms | English Meaning |
|---|---|---|
| नारायणाय (Nārāyaṇāya) | विष्णवे, श्रीहरये | To Narayana, Vishnu |
| नलिन (Nalin) | कमल | Lotus |
| आयत (Āyata) | विस्तृत | Broad |
| लोचन (Locana) | नयन, अक्षि | Eye |
| नाम (Nāma) | अभिधान | Name |
| अवशेषित (Avaśeṣita) | अवशिष्ट, शेष | Left, Remaining |
| महाबलि (Mahābali) | महाशक्ति | Great Strength |
| वैभव (Vaibhava) | ऐश्वर्य | Grandeur, Splendor |
| नाना (Nānā) | विविध | Various |
| चर (Cara) | चल | Moving |
| अचर (Acara) | स्थिर | Non-moving |
| विधायक (Vidhāyaka) | नियामक | Ordainer, Creator |
| जन्म (Janma) | उद्भव | Birth |
| देश (Deśa) | स्थान | Place |
| नाभी (Nābhī) | नाभि | Navel |
| पुट (Puṭa) | गह्वर | Cavity |
| पुरुष (Puruṣa) | मानव | Person, Being |
| पर (Para) | श्रेष्ठ | Supreme |
| अस्मै (Asmai) | तस्मै | To that |
Bhāvārthaḥ = Meaning of the verse:
“Salutations to the supreme being, Narayana, with eyes resembling the petals of a lotus, who is the residual grandeur of the great Bali. To the one from whose navel the originator of various movable and immovable beings arises, the supreme person, I bow down.”
This table and translation should help in understanding the sloka’s word-by-word breakdown, synonyms, and overall meaning.
Sloka:
इति प्रणम्योत्थितानेतान् स्तुतिरवमुखरितहरिन्मुखान् हरिहयप्रमुखानखिलानमरानरुणारुणतामरसविलासचोरैर्लोचनमरीचिसन्तानैरानन्दयन्नरविन्दलोचनः स्फुटमभाषत ।
अपि कुशलममर्त्याः स्वागतं साम्प्रतं वः शमितदनुजदम्भा किं नु दम्भोलिकेलिः ।
अपि धिषणमनीषानिर्मिता नीतिमार्गाः त्रिदशनगरयोगक्षेमकृत्ये क्षमन्ते ॥१७॥
Split of the Sloka:
इति प्रणम्य उत्थितान् एतान् स्तुति+रव+मुखरित+हरि+इन+मुखान् हरिहय+प्रमुखान् अखिलान् अमरान् अरुण+अरुण+तामर+विलास+चोरैः लोचन+मरीचि+सन्तानैः आनन्दयन् अरविन्द+लोचनः स्फुटम् अभाषत |
अपि कुशलम् अमर्त्याः स्वागतं साम्प्रतं वः शमित+दनुज+दम्भाः किं नु दम्भोलि+केलिः |
अपि धिषण+मनीषा+निर्मिता नीति+मार्गाः त्रिदश+नगर+योग+क्षेम+कृत्ये क्षमन्ते ||
Anvayārthaḥ/Padapariçayaḥ = Consequential meaning:
| Sanskrit Word | Sanskrit Synonyms | English Meaning |
|---|---|---|
| इति (Iti) | एवम्, तथ | Thus |
| प्रणम्य (Praṇamya) | नमित्वा, वन्दित्वा | Bowing, Saluting |
| उत्थितान् (Utthitān) | उद्दिष्टान् | Those who stood up |
| एतान् (Etān) | इमान् | These |
| स्तुति (Stuti) | प्रशंसा | Praise |
| रव (Rava) | ध्वनि | Sound |
| मुखरित (Mukharita) | घोषित | Resounding |
| हरि (Hari) | विष्णु | Vishnu |
| इन (Ina) | असुर | Demon |
| मुखान् (Mukhan) | वदनान् | Faces |
| हरिहय (Harihaya) | इन्द्र | Indra |
| प्रमुखान् (Pramukhān) | अग्रगान् | Chief |
| अखिलान् (Akhilān) | सर्वान् | All |
| अमरान् (Amarān) | देवतान् | Immortals, Gods |
| अरुण (Aruṇa) | लाल | Red |
| तामर (Tāmara) | रक्त | Red |
| विलास (Vilāsa) | क्रीड़ा | Playfulness |
| चोरैः (Choraiḥ) | अपहरणकारिभिः | Stealers |
| लोचन (Locana) | नेत्र | Eye |
| मरीचि (Marīci) | किरण | Ray |
| सन्तानैः (Santānaiḥ) | वंशजैः | Descendants |
| आनन्दयन् (Ānandayan) | प्रसन्न | Pleasing |
| अरविन्द (Aravinda) | पद्म | Lotus |
| लोचनः (Locanaḥ) | नयनः | Eye |
| स्फुटम् (Sphuṭam) | स्पष्ट | Clearly |
| अभाषत (Abhāṣata) | वदति | Spoke |
| अपि (Api) | कथम् | How |
| कुशलम् (Kuśalam) | सुखम् | Well-being |
| अमर्त्याः (Amartyāḥ) | अमराः | Immortals |
| स्वागतं (Svāgataṁ) | अभिनन्दन | Welcome |
| साम्प्रतम् (Sāmpratam) | वर्तमान | Current |
| वः (Vaḥ) | युष्माकम् | Your |
| शमित (Śamita) | समाप्त | Ended |
| दनुज (Danuja) | असुर | Demon |
| दम्भाः (Dambhāḥ) | गर्व | Pride |
| किं (Kiṁ) | कः | What |
| नु (Nu) | अपि | Also |
| दम्भोलि (Dambholi) | गर्व | Arrogance |
| केलिः (Keliḥ) | क्रीड़ा | Play |
| धिषण (Dhiṣaṇa) | बुद्धि | Intellect |
| मनीषा (Manīṣā) | ज्ञान | Wisdom |
| निर्मिता (Nirmitā) | निर्मित | Made |
| नीति (Nīti) | धर्म | Righteousness |
| मार्गाः (Mārgāḥ) | पथाः | Paths |
| त्रिदश (Tridaśa) | देवता | Gods |
| नगर (Nagara) | पुर | City |
| योग (Yoga) | संयोजन | Union |
| क्षेम (Kṣema) | शान्ति | Welfare |
| कृत्ये (Kṛtye) | कार्ये | Duty |
| क्षमन्ते (Kṣamante) | सहते | Endure |
Bhāvārthaḥ = Meaning of the verse:
“Thus, bowing to those who had stood up, whose faces were resounding with praise for Hari, and the chief of gods including Indra, the lotus-eyed Lord, delighting them with his eyes that steal the beauty of the red lotus, clearly spoke:
‘Are you all well, O immortals? Welcome to you at this moment. Have your pride and arrogance subdued the demons? Are the paths of wisdom and righteousness created by intellect capable of maintaining the welfare of the city of gods?'”
This table and translation should help in understanding the sloka’s word-by-word breakdown, synonyms, and overall meaning.
Actual Sloka:
एवं भगवतः कुशलानुयोगपुरःसरीममृतासारसरसां सरस्वतीमाकर्ण्य सम्पूर्णमनोरथानां सुमनसां संसत्पुंसे परस्मै विज्ञापयामास ।
देव ! कथमकुशलमाविर्भवेद्भवता कृतावलम्बानामस्माकम्? किन्तु |
Split of the Sloka:
एवं भगवतः कुशल+अनुयोग+पुरःसरीम् अमृत+आसार+सरसाम् सरस्वतीम् आकर्ण्य सम्पूर्ण+मनोरथानाम् सुमनसाम् संसत्+पुंसे परस्मै विज्ञापयामास ।
देव ! कथम् अकुशलम् आविर्भवेत् भवता कृत+आवलम्बानाम् अस्माकम्? किन्तु |
Anvayārthaḥ/Padapariçayaḥ = Consequential meaning:
| Sanskrit Word | Sanskrit Synonyms | English Meaning |
|---|---|---|
| एवं (Evam) | तथ, इत्थम् | Thus |
| भगवतः (Bhagavataḥ) | ईश्वरस्य, देवस्य | Of the Lord |
| कुशल (Kuśala) | सुख, स्वस्तिक | Well-being |
| अनुयोग (Anuyoga) | अनुसरण, अन्वेषण | Inquiry, Pursuit |
| पुरःसरीम् (Puraḥsarīm) | अग्रगामिनी, पुरस्कृता | Leading, Foremost |
| अमृत (Amṛta) | अमिय, सुधा | Nectar |
| आसार (Āsāra) | वर्षा, धार | Stream, Shower |
| सरसाम् (Sarasām) | मधुर, कोमल | Sweet, Elegant |
| सरस्वतीम् (Sarasvatīm) | वाणी, वाचः | Goddess Saraswati |
| आकर्ण्य (Ākarṇya) | श्रुत्वा, अवलोक्य | Hearing, Perceiving |
| सम्पूर्ण (Sampūrṇa) | पूर्ण, युक्त | Complete |
| मनोरथ (Manoratha) | अभिलाष, इच्छा | Desire, Wish |
| सुमनसाम् (Sumanasām) | सज्जन, साधवः | Good-hearted, Virtuous |
| संसत् (Saṃsat) | सभा, समुदाय | Assembly, Congregation |
| पुंसे (Puṃse) | नराय, मानवे | To the man, To the person |
| परस्मै (Parasmai) | श्रेष्ठाय, देवाय | To the Supreme, To the God |
| विज्ञापयामास (Vijñāpayāmāsa) | निवेदयामास, प्रकटयामास | Informed, Made known |
| देव (Deva) | ईश्वर, भगवन् | Lord, God |
| कथम् (Katham) | किं प्रकारेण | How |
| अकुशलम् (Akuśalam) | अशुभ, विपत्ति | Misfortune, Adversity |
| आविर्भवेत् (Āvirbhavet) | प्रकटयेत्, उद्भवेत् | Arise, Manifest |
| भवता (Bhavatā) | त्वया, युष्मता | By you |
| कृत (Kṛta) | सम्पादित, योजित | Done, Made |
| आवलम्बानाम् (Āvalambānām) | अधिष्ठानानाम् | Of the supports |
| अस्माकम् (Asmākam) | मम, मे | Our, Ours |
| किन्तु (Kintu) | परन्तु, तथापि | But |
Bhāvārthaḥ = Meaning of the verse:
“Thus, having heard the sweet nectar-like words of Goddess Saraswati, which were leading inquiries about the Lord’s well-being, and which filled the hearts of the virtuous, he informed the Supreme assembly:
‘O Lord! How can there be any misfortune for us who are supported by you? But…'”
This table and translation should help in understanding the sloka’s word-by-word breakdown, synonyms, and overall meaning.
Sloka#18:
अस्ति प्रशस्तविभवैर्विबुधैरलङ्घ्या लङ्केति नाम रजनीचरराजधानी।
माणिक्यमन्दिरभुवां महसां प्ररोहैः तेजस्त्रयाय दिनदीपदशां दिशन्ती ॥१८॥
Split of the Sloka:
Anvayārthaḥ/Padaparicayaḥ = Consequential meaning:
| Sanskrit Word | Sanskrit Synonyms | English Meaning |
|---|---|---|
| अस्ति (Asti) | विद्यते, सन्ति | Exists, Is |
| प्रशस्त (Praśasta) | श्रेष्ठ, उत्तम | Excellent, Superior |
| विभवैः (Vibhavaiḥ) | ऐश्वर्यैः, सम्पद्भिः | Wealth, Splendor |
| विबुधैः (Vibudhaiḥ) | देवैः, सुरैः | Gods, Divine Beings |
| अलङ्घ्या (Alaṅghyā) | दुस्तरा, अपरिहार्या | Impassable, Uncrossable |
| लङ्का (Laṅkā) | – | Lanka (City) |
| इति (Iti) | – | Thus, So |
| नाम (Nāma) | अभिधानम्, संज्ञा | Name |
| रजनीचर (Rajanīcara) | निशाचर, राक्षस | Night-rover, Demon |
| राज (Rāja) | नृप, नरेश | King |
| राजधानी (Rājadhānī) | मुख्यनगर, राजपुर | Capital City |
| माणिक्य (Māṇikya) | रत्न, वैडूर्य | Gem, Ruby |
| मन्दिर (Mandira) | भवन, गृह | Temple, House |
| भुवाम् (Bhuvām) | पृथिवी, लोक | Earth, World |
| महसाम् (Mahasām) | प्रकाशानाम्, तेजानाम् | Lights, Splendors |
| प्ररोहैः (Prarohaiḥ) | अंकुरैः, विकासैः | Shoots, Growths |
| तेज (Teja) | प्रकाश, द्यु | Light, Splendor |
| त्रयाय (Trayāya) | त्रितय, त्रिक | Trio, Threefold |
| दिन (Dina) | दिवस, अहः | Day |
| दीप (Dīpa) | प्रदीप, प्रकाश | Lamp, Light |
| दशाम् (Daśām) | अवस्था, स्थिति | State, Condition |
| दिशन्ती (Diśantī) | प्रददती, प्रदर्शयन्ती | Giving, Showing |
Bhāvārthaḥ = Meaning of the verse:
“Existing with excellent wealth, the unapproachable city named Lanka, the capital of the night-rovers’ king, adorned with gems in the mansions and resplendent with the splendors, it bestows the brilliance of threefold lights during the day.”
श्लोक#60 - (BalaKandam)
Sloka:
सापि सप्तार्चिषा क्षिप्तं तेजस्तद्वोढुमक्षमा ।
हिमवत्प्रान्तकान्तारे श्रान्ता शरवणे जहौ ॥ ६१ ॥
Split of the Sloka:
अथ + सेनान्यम् + इच्छद्भिः + उक्तः + सब्रह्मभिः + सुरैः | वह्निः + अह्नाय + जाह्नव्यां + न्यषिञ्चत् + वीर्यम् + ऐश्वरम् ||
अन्वयार्थः/ पदपरिचयः (Consequential Meaning):
| Sanskrit Word | Sanskrit Synonyms | English Meaning |
|---|---|---|
| अथ (Atha) | ततः, अनु, पश्चात् | Then, Thereafter |
| सेनान्यम् (Senānyam) | सैन्यनायकः, कर्ता | Commander, Leader |
| इच्छद्भिः (Icchadbhiḥ) | अभिलाषयद्भिः, चाहद्भिः | Wishing, Desiring |
| उक्तः (Uktaḥ) | कथितः, आह्वानितः | Said, Invoked |
| सब्रह्मभिः (Sabrāhmabhiḥ) | अन्यसह ब्राह्मणैः | Along with other Brahmins |
| सुरैः (Suraiḥ) | देवैः, अमरैः | By the Gods |
| वह्निः (Vahniḥ) | अग्निः, पावकः | Fire, Agni |
| अह्नाय (Ahnāya) | दिनाय, दिवसाय | To the Day, For the Day |
| जाह्नव्यां (Jāhnavyām) | गङ्गायाम्, नदी | In the Ganges, In the River |
| न्यषिञ्चत् (Nyaṣiñcat) | अभिषेक्तवान्, आच्छादितवान् | Anointed, Poured |
| वीर्यम् (Vīryam) | बलम्, शक्तिः | Strength, Power |
| ऐश्वरम् (Aiśvaram) | दिव्यम्, अलौकिकम् | Divine, Supreme Power |
भावार्थः (Meaning of the Verse):
“Then, desiring a leader, the gods along with Brahmins invoked the fire deity. The fire deity, on that day, poured divine strength into the Ganges.”
This verse narrates an event where the gods, in their search for a powerful leader, called upon the fire deity (Agni). In response, the deity infused divine energy into the sacred Ganges river, symbolizing the transfer of immense power and purity through a holy act.
श्लोक#61 - (BalaKandam)
Sloka:
सापि सप्तार्चिषा क्षिप्तं तेजस्तद्वोढुमक्षमा ।
हिमवत्प्रान्तकान्तारे श्रान्ता शरवणे जहौ ॥ ६१ ॥
Split of the Sloka:
सापि + सप्त+अर्चिषा + क्षिप्तम् + तेजः + तत् + वोढुम् + अक्षमा | हिमवत्+प्रान्त+कान्तारे + श्रान्ता + शरवणे + जहौ ||
अन्वयार्थः/ पदपरिचयः (Consequential Meaning):
| Sanskrit Word | Sanskrit Synonyms | English Meaning |
|---|---|---|
| सापि (Sāpi) | तथापि, सा च | And she also, Even she |
| सप्त (Sapta) | सात, सप्तकम् | Seven |
| अर्चिषा (Archiṣā) | ज्वालया, प्रभया | Flame, Radiance |
| क्षिप्तम् (Kṣiptam) | निक्षिप्तम्, त्यक्तम् | Thrown, Cast away |
| तेजः (Tejaḥ) | प्रकाशः, ओजः | Radiance, Energy, Power |
| तत् (Tat) | ततः, तत्सर्वम् | That |
| वोढुम् (Voḍhum) | वहतुं, धर्तुम् | To bear, To carry |
| अक्षमा (Akṣamā) | अशक्त, असमर्थ | Incapable, Unable |
| हिमवत् (Himavat) | हिमालयः, हिमगिरिः | Himavat, The Himalayas |
| प्रान्त (Prānta) | सीमान्तः, अन्त्यप्रदेशः | Border, Edge |
| कान्तारे (Kāntāre) | अरण्यम्, दुर्गम् | Forest, Wilderness |
| श्रान्ता (Śrāntā) | थका, श्रमिता | Tired, Weary |
| शरवणे (Śaravaṇe) | वनम्, झाडि | Thicket, Grove |
| जहौ (Jahau) | त्यक्तवती, परित्यक्तवती | Abandoned, Left |
भावार्थः (Meaning of the Verse):
“And she, unable to bear the radiance of the seven flames, cast them away. Exhausted, she abandoned them in a thicket in the wilderness at the border of the Himalayas.”
श्लोक#62 - (BalaKandam)
Sloka:
तत्राभूत्कृत्तिकाप्रीत्यै षोढारूढमुखाम्बुजम् ।
तारकध्वान्तविध्वंसि सद्यः षाण्मातुरं महः ॥ ६२ ॥
Split of the Sloka:
तत्र + अभूत् + कृत्तिका + प्रीत्यै + षोढ + आरूढ + मुख + अम्बुजम् | तारक + ध्वान्त + विध्वंसि + सद्यः + षाण्मातुरं + महः ||
Anvayārthaḥ / Padaparicayaḥ (Consequential Meaning):
| Sanskrit Word | Sanskrit Synonyms | English Meaning |
|---|---|---|
| तत्र (Tatra) | तस्मिन् स्थले, तस्मिन् समये | There, At that place or time |
| अभूत् (Abhūt) | उत्पन्नः, अभवत्त् | Was, Became |
| कृत्तिका (Kṛttikā) | कृत्तिकानक्षत्रम्, कृत्तिकासमूहः | Kṛttikā (a constellation) |
| प्रीत्यै (Prītyai) | आनन्दाय, सन्तोषाय | For the joy, For the delight |
| षोढ (Ṣoḍha) | सह, असह्यः | Endured, Carried |
| आरूढ (Ārūḍha) | आरोहणम्, संस्थानम् | Ascended, Mounted |
| मुख (Mukha) | वदनम्, आननम् | Face |
| अम्बुजम् (Ambujam) | कमलम्, पङ्कजम् | Lotus |
| तारक (Tāraka) | असुरः, तारकासुरः | Tāraka (a demon) |
| ध्वान्त (Dhvānta) | अन्धकारः, तमः | Darkness, Obscurity |
| विध्वंसि (Vidhvaṃsi) | नाशक, विध्वंसक | Destroyer |
| सद्यः (Sadyaḥ) | तत्क्षणात्, सत्वरम् | Immediately, Instantly |
| षाण्मातुरं (Ṣāṇmāturaṃ) | कुमारः, षडानन्दः | Refers to Kartikeya, Son of six mothers |
| महः (Mahaḥ) | तेजः, प्रकाशः | Light, Radiance, Power |
Bhāvārthaḥ (Meaning of the Verse):
“There appeared, for the delight of Kṛttikā (the constellation), the light of the son of six mothers (Kartikeya), whose lotus face, borne with radiance, immediately destroyed the darkness of the demon Tāraka.”
श्लोक#63 - (BalaKandam)
Sloka:
त्रैविध्यं श्रूयतां वत्स सरितस्त्रिदिवौकसाम् ।
यथोक्तं हव्यमश्नन्त्या देवताया इवाध्वरे ॥ ६३ ॥
Split of the Sloka:
त्रैविध्यम् श्रूयताम् वत्स सरितः त्रिदिवौकसाम् | यथा उक्तम् हव्यम् अश्नन्त्या देवतायाः इव अध्वरे ||
Anvayārthaḥ / Padaparicayaḥ (Consequential Meaning):
| Sanskrit Word | Sanskrit Synonyms | English Meaning |
|---|---|---|
| त्रैविध्यम् (Traividyam) | त्रिविधत्वम्, त्रिविधज्ञानम् | Triple Knowledge, Threefold Knowledge |
| श्रूयताम् (Śrūyatām) | श्रोतव्यः, श्रवणीयम् | Let it be heard, Listen |
| वत्स (Vatsa) | पुत्र, बालक | Child, Dear One |
| सरितः (Saritaḥ) | नदः, नदीनदीः | Rivers |
| त्रिदिवौकसाम् (Tridivaukasām) | स्वर्गवासिनाम्, देवानाम् | Inhabitants of heaven, Gods |
| यथा (Yathā) | जैसे, तत् | As, In the way |
| उक्तम् (Uktam) | अभिहितम्, प्रतिपादितम् | Said, Stated |
| हव्यम् (Havyam) | होमद्रव्य, हुतम् | Sacrificial offering, Oblation |
| अश्नन्त्या (Aśnantyā) | भुञ्जानायाः, भक्षयमानायाः | Consuming, Eating |
| देवतायाः (Devatāyāḥ) | ईश्वर्या, देवी | Goddess, Deity |
| इव (Iva) | सामान्यम्, उपमाना | Like, As if |
| अध्वरे (Adhvare) | यज्ञे, सोमयागे | In the sacrifice, In the ritual |
Bhāvārthaḥ (Meaning of the Verse):
“O dear one, listen to the threefold knowledge of the rivers of the gods residing in heaven, as it has been said: like the sacrificial offering consumed by the deity in the ritual.”
श्लोक#64 - (BalaKandam)
Sloka:
केशिनीसुमतिभ्यां च लङ्घितप्रथमाश्रमः ॥ ६४ ॥
Split of the Sloka:
पुरिम् अयोध्याम् अध्यास्त सावित्रः सगरः नृपः |
केशिनी सुमतिभ्यां च लङ्घित प्रथमाश्रमः ||
Anvayārthaḥ / Padaparicayaḥ (Consequential Meaning):
| Sanskrit Word | Sanskrit Synonyms | English Meaning |
|---|---|---|
| पुरिम् (Purīm) | नगरीम्, नगरम् | City, Town |
| अयोध्याम् (Ayodhyām) | साकेतम्, कोसलनगरीम् | Ayodhya (the capital of the Kosala kingdom) |
| अध्यास्त (Adhyāsta) | अधिवसति, आसीत् | Resided, Dwelt |
| सावित्रः (Sāvitraḥ) | सूर्यवंशी, सूर्यसुतः | Descendant of the Sun, Belonging to the Solar Dynasty |
| सगरः (Sagaraḥ) | सगरराजा, सगरनृपः | King Sagara |
| नृपः (Nṛpaḥ) | राजा, नरेशः | King, Monarch |
| केशिनी (Keśinī) | – | Keśinī (Queen, one of Sagara’s wives) |
| सुमतिभ्यां (Sumatibhyām) | सुमतिपत्नी, सुमतिज्ञः | Sumati (Queen, another wife of Sagara) |
| लङ्घित (Laṅghita) | अतिक्रमितम्, उल्लङ्घितम् | Overcome, Transgressed |
| प्रथमाश्रमः (Prathamāśramaḥ) | प्रथमाश्रमे, प्रथमाश्रमं | First Stage of Life (Brahmacharya, Celibacy) |
Bhāvārthaḥ (Meaning of the Verse):
“In the city of Ayodhya, King Sagara of the Solar Dynasty resided. With his two queens, Keśinī and Sumati, he transcended the first stage of life (Brahmacharya).”
This verse highlights the life of King Sagara, a legendary figure in Hindu mythology, who lived in Ayodhya and had two queens. The verse also reflects upon the passage of life stages and the transition from celibacy to household life.
श्लोक#65 - (BalaKandam)
Sloka:
स पुत्रीयन्सपत्नीकस्तपस्तेपे समाः शतम् ।
भृगुः प्रीतमनास्तस्मै ददौ दायादसम्पदम् ॥ ६५ ॥
1. Split of the Sloka by its meaning and actual words:
स पुत्रीयन् सपत्नीकः तपः तेपे समाः शतम् |
भृगुः प्रीतमनाः तस्मै ददौ दायादसम्पदम् || ६५ ||
2. अन्वयार्थः/ पदपरिचयः (Consequential meaning):
| Sanskrit Word | Sanskrit Synonyms | English Meaning |
|---|---|---|
| स (Sa) | सः, अयम् | He, That |
| पुत्रीयन् (Putrīyan) | पुत्रवत्, पुत्रसंयुक्तः | With a son, Having a son |
| सपत्नीकः (Sapatnīkaḥ) | सहपत्नी, पत्नीसमेतः | With wife |
| तपः (Tapaḥ) | तपस्य, पावनम् | Austerity, Penance |
| तेपे (Tepe) | आचरत्, तपस्यायाम् रतः | Practiced, Engaged in penance |
| समाः (Samāḥ) | वर्षाणि, कालाः | Years, Time |
| शतम् (Śatam) | शतिका, शतपरीमाणम् | Hundred |
| भृगुः (Bhṛguḥ) | महर्षिः, भृगुसूनुः | Sage Bhṛgu, The sage Bhṛgu |
| प्रीतमनाः (Prītamanāḥ) | संतुष्टः, प्रसन्नः | Pleased, Happy |
| तस्मै (Tasmai) | तस्मिन्, अस्मै | To him, To that person |
| ददौ (Dadau) | प्रदत्तवान्, समर्पितवान् | Gave, Bestowed |
| दायादसम्पदम् (Dāyādasampadam) | सम्पत्तिम्, धनसम्पत्तिम्, वंशपरम्परायां धनोपार्जनम् | Inheritance, Wealth |
3. भावार्थः (Meaning of the verse):
“He, along with his wife and son, performed penance for a hundred years. Sage Bhṛgu, being pleased, bestowed upon him the wealth of inheritance.”
श्लोक#66 - (BalaKandam)
Actual Sloka:
असमञ्जं सुतं लेभे वैदर्भी केशिनी तयोः ।
षष्टिं पुत्रसहस्राणां सुमतिश्च यवीयसी ॥ ६६ ॥
——————————————————
1. Split of the Sloka:
असमञ्जं सुतं लेभे वैदर्भी केशिनी तयोः |
षष्टिं पुत्र+सहस्राणां सुमतिः च यवीयसी || ६६ ||
——————————————————
2. अन्वयार्थः/ पदपरिचयः (Consequential meaning):
| Sanskrit Word | Sanskrit Synonyms | English Meaning |
|---|---|---|
| असमञ्जम् (Asamanjam) | असमञ्जः, सगरः पुत्रः | Asamanja, Son of Sagara |
| सुतम् (Sutam) | पुत्रम्, आत्मजः | Son |
| लेभे (Lebhe) | प्राप्तवती, अवाप | Obtained, Acquired |
| वैदर्भी (Vaidarbhī) | रुक्मिणी, विदर्भकन्या | Vaidarbhi, Daughter of Vidarbha |
| केशिनी (Keśinī) | केशवान्तः, काश्यपः पत्नी | Keshini, Wife of Kasyapa |
| तयोः (Tayoḥ) | ताभ्याम्, तयोः द्वयोः | Of those two |
| षष्टिं (Ṣaṣṭim) | षष्टिः, साठ | Sixty |
| पुत्रसहस्राणां (Putrasahasrāṇām) | पुत्राणां सहस्राणाम्, पुत्रसंख्या सहस्र | Sons numbering in thousands |
| सुमतिः (Sumatiḥ) | सुमनसः, धर्मात्मा पुत्र | Sumati, A wise and virtuous son |
| च (Ca) | अपि, तथा | And, Also |
| यवीयसी (Yavīyasī) | कनिष्ठा, अनुजा | Younger, Younger wife |
3. भावार्थः (Meaning of the verse):
“Vaidarbhi (the daughter of Vidarbha) and Keshini, the two wives of King Sagara, were blessed with sons. Vaidarbhi gave birth to Asamanja, while Keshini gave birth to sixty thousand sons and also a virtuous son named Sumati, who was younger than Asamanja.”
——————————————————
श्लोक#67 - (BalaKandam)
Actual Sloka:
असमञ्जसचारित्रमसमञ्जमपोह्य सः ।
आरब्धहयमेधः सन्नमुञ्चत तुरङ्गमम् ॥ ६७ ॥
Word-by-Word Split:
असमञ्जस+चारित्रम्+असमञ्जम्+अपोह्य+सः |
आरब्ध+हयमेधः+सन्+नमुञ्चत+तुरङ्गम् ||
अन्वयार्थः/ पदपरिचयः (Consequential meaning):
| Sanskrit Word | Sanskrit Synonyms | English Meaning |
|---|---|---|
| असमञ्जस (Asamañjas) | अनुचित, अव्यवस्थित | Improper, Unjustifiable |
| चारित्रम् (Cāritram) | आचारः, वृत्तिः | Conduct, Behavior |
| असमञ्जम् (Asamañjam) | अस्थिर, अयुक्त | Unstable, Improper |
| अपोह्य (Apohya) | हटयित्वा, परित्यज्य | Disregarding, Abandoning |
| सः (Saḥ) | तेन, स तु | He, That |
| आरब्ध (Ārabdha) | प्रारम्भित, उद्यत | Begun, Initiated |
| हयमेधः (Hayamedhaḥ) | अश्वमेधयज्ञः | Horse Sacrifice, Ashvamedha Yajna |
| सन् (San) | भवन्, अस्तित्वमान | Being, Existing |
| नमुञ्चत (Namun̄cata) | मुक्तवान, प्रक्षिप्तवान | Released, Let Go |
| तुरङ्गम् (Turaṅgam) | अश्वः, हयः | Horse |
भावार्थः (Meaning of the Verse):
“He, having abandoned the unstable and improper conduct of Asamanjas, began the Ashvamedha Yajna and released the horse for the ritual.”
श्लोक#68 - (BalaKandam)
Actual Sloka
क्रव्यादवपुषा सोऽयमहारि हरिणा हयः ।
ततस्तं नष्टमन्वेष्टुं सौमतेयाः प्रतस्थिरे ॥ ६८ ॥
1. Split of the Sloka:
क्रव्यादवपुषा + सः + अयम् + अहारि + हरिणा + हयः |
ततः + तम् + नष्टम् + अन्वेष्टुम् + सौमतेयाः + प्रतस्थिरे ||
2. अन्वयार्थः/ पदपरिचयः (Consequential Meaning)
| Sanskrit Word | Sanskrit Synonyms | English Meaning |
|---|---|---|
| क्रव्यादवपुषा (Kravyādavapuṣā) | राक्षसशरीरेण (Rākṣasaśarīreṇa) | In the form of a flesh-eating demon |
| सः (Saḥ) | एषः (Eṣaḥ) | He |
| अयम् (Ayam) | असौ (Asau) | This |
| अहारि (Ahāri) | अपहृतः (Apahṛtaḥ) | Was taken away |
| हरिणा (Hariṇā) | श्रीविष्णुना (Śrīviṣṇunā) | By Hari (Lord Vishnu) |
| हयः (Hayaḥ) | अश्वः (Aśvaḥ) | The horse |
| ततः (Tataḥ) | अनन्तरम् (Anantaram) | Then |
| तम् (Tam) | तस्य (Tasya) | Him |
| नष्टम् (Naṣṭam) | अदृष्टम् (Adṛṣṭam) | Lost |
| अन्वेष्टुम् (Anveṣṭum) | अन्वेषणाय (Anveṣaṇāya) | To search |
| सौमतेयाः (Saumateyāḥ) | सौम्यवंशजाः (Saumyavaṃśajāḥ) | Sons of Sumati |
| प्रतस्थिरे (Pratastire) | गच्छन्ति (Gacchanti) | Proceeded |
3. भावार्थः (Meaning of the Verse)
“He, in the form of a flesh-eating demon, took away the horse. Then, to search for the lost horse, the sons of Sumati set out.”
श्लोक#69 - (BalaKandam)
Actual Sloka
सर्वे सपर्वतामुर्वीं खनन्तः सगरात्मजाः ।
चक्रुर्झर्झरितध्वान्तं नागलोकं नखांशुभिः ॥ ६९ ॥
1. Split of the Sloka:
सर्वे स+पर्वता+उर्वीं खनन्तः सगर+आत्मजाः ।
चक्रुः झर्झरित+ध्वान्तं नाग+लोकं नख+अंशुभिः ॥
2. अन्वयार्थः/ पदपरिचयः (Consequential Meaning) in a Tabular Format:
| Sanskrit Word | Sanskrit Synonyms | English Meaning |
|---|---|---|
| सर्वे (Sarve) | सर्वाः, समस्ताः | All |
| स (Sa) | सह, सङ्गे | Along with |
| पर्वता (Parvatā) | शैलाः, गिरयः | Mountains |
| उर्वीं (Urvīm) | पृथ्वी, मही, वसुधा | Earth |
| खनन्तः (Khanantaḥ) | खुदन्तः, खोदकाः | Digging, Excavating |
| सगर (Sagara) | सगरः, समुद्रस्य पूर्वजः | King Sagara |
| आत्मजाः (Ātmajāḥ) | पुत्राः, सुताः | Sons |
| चक्रुः (Cakruḥ) | कृतवन्तः, निर्मितवन्तः | Created, Made |
| झर्झरित (Jharjharita) | कम्पित, विक्षोभित | Shaken, Trembling |
| ध्वान्तं (Dhvāntam) | अन्धकारः, तमः | Darkness |
| नाग (Nāga) | सर्पः, फणीनामकः | Serpent, Naga |
| लोकं (Lokam) | विश्वः, जगत् | World, Realm |
| नख (Nakha) | करजः, नखः | Nails |
| अंशुभिः (Aṃśubhiḥ) | किरणैः, प्रकाशैः | Rays, Brightness |
3. भावार्थः (Meaning of the Verse):
“All the sons of King Sagara, while digging the Earth along with the mountains, created a tremor that shook the darkness of the netherworld (Nagaloka) with the brightness of their nails.”
श्लोक#70 - (BalaKandam)
Actual Sloka:
त एते तपसा दीप्ते तमःस्तोमप्रमाथिनि ।
कापिले ज्वलने वीरा लेभिरे शलभोपमाम् ॥ ७० ॥
Split of the Sloka:
त एते तपसा दीप्ते तमः+स्तोम+प्रमाथिनि ।
कापिले ज्वलने वीरा लेभिरे शलभ+उपमाम् ॥
अन्वयार्थः/ पदपरिचयः (Consequential Meaning):
| Sanskrit Word | Sanskrit Synonyms | English Meaning |
|---|---|---|
| त (Ta) | एषः (Eṣaḥ), अयम् (Ayam) | They, These |
| एते (Ete) | अमे (Ame), एषाः (Eṣāḥ) | These |
| तपसा (Tapasā) | तपः (Tapah), तपस्विना (Tapasvinā) | By austerity, By penance |
| दीप्ते (Dīpte) | ज्वलिते (Jvalite), प्रदीप्ते (Pradīpte) | Shining, Radiant |
| तमः (Tamaḥ) | अन्धकारम् (Andhakāram), रजः (Rajaḥ) | Darkness |
| स्तोम (Stoma) | समूहः (Samūhaḥ), समूहम् (Samūham) | Mass, Group |
| प्रमाथिनि (Pramāthini) | नाशकः (Nāśakaḥ), भञ्जकः (Bhañjakaḥ) | Destroyer, Disruptor |
| कापिले (Kāpile) | कृष्णे (Kṛṣṇe), पीते (Pīte) | Of the Kapila (sage) |
| ज्वलने (Jvalane) | अग्नौ (Agnau), अग्निशिखायाम् (Agnisikhaayām) | In the fire, In the flame |
| वीरा (Vīrā) | शूराः (Śūrāḥ), पराक्रमिणः (Parākramiṇaḥ) | Heroes, Warriors |
| लेभिरे (Lebhire) | प्राप्तवन्तः (Prāptavantaḥ), उपलभन्ते (Upalabhante) | Obtained, Acquired |
| शलभ (Śalabha) | पतङ्गः (Pataṅgaḥ), दीपपशुः (Dīpapaśuḥ) | Moth, Insect attracted to light |
| उपमाम् (Upamām) | सादृश्यम् (Sādṛśyam), सम्यक् (Samyak) | Resemblance, Comparison |
भावार्थः (Meaning of the Verse):
“These (sons of Sagara), by their penance, which was so intense that it was capable of dispelling the mass of darkness, encountered the fire of the Kapila sage. The valiant ones, like moths attracted to the flame, met their end in that fire.”
श्लोक#71 - (BalaKandam)
Sloka:
असमञ्जसुतं पौत्रमंशुमन्तमथाब्रवीत् ।
सप्तिं हृत्वा समाधत्तां सप्ततन्तुं भवानिति ॥ ७१ ॥
Split of the Sloka by Meaning and Actual Words:
असमञ्ज+सुतं पौत्रं अंशुमन्तं अथ+अब्रवीत् |
सप्तिं हृत्वा समाधत्तां सप्त+तन्तुं भवान्+इति ||
अन्वयार्थः/ पदपरिचयः (Consequential meaning):
| Sanskrit Word | Sanskrit Synonyms | English Meaning |
|---|---|---|
| असमञ्ज (Asamañja) | अनुचित, असंयत | Improper, Uncontrolled |
| सुतं (Sutaṁ) | पुत्रम्, तनयः | Son |
| पौत्रम् (Pautram) | पितृष्वसुः पुत्रः | Grandson |
| अंशुमन्तम् (Aṁśumantam) | सूर्यस्य आतपवान् | Radiant, Possessor of rays |
| अथ (Atha) | तदा, अनन्तरम् | Then, Subsequently |
| अब्रवीत् (Abravīt) | उक्तवान्, वदितवान् | Said, Spoke |
| सप्तिं (Saptim) | रथम्, वाहनम् | Chariot, Vehicle |
| हृत्वा (Hṛtvā) | अपहृत्य, आदाय | Taking, Seizing |
| समाधत्ताम् (Samādhattām) | स्थापयतु, व्यवस्थापयतु | Should Establish, Place |
| सप्त (Sapta) | सात्, सप्तक | Seven |
| तन्तुं (Tantuṁ) | धागम्, सूत्रम् | Thread, Lineage |
| भवान् (Bhavān) | त्वम्, युष्मान् | You, Thee |
| इति (Iti) | उक्तम्, एषः | Thus, This |
भावार्थः (Meaning of the Verse):
“Then, Asamañja said to his grandson Aṁśumant: ‘After taking (or appropriating) the chariot, establish the sevenfold lineage (dynasty).'”
श्लोक#72 - (BalaKandam)
Sloka:
सोऽपि गत्वा बिलं तत्र दृष्ट्वा भस्मीकृतान्पितॄन् ।
साश्रुस्तेभ्योऽञ्जलिं दित्सुश्चरल्ँलेभे तुरङ्गमम् ॥ ७२ ॥
Split of the Sloka by Meaning and Actual Words:
सः अपि गत्वा बिलं तत्र दृष्ट्वा भस्मीकृतान् पितॄन् ।
स-अश्रुः तेभ्यः अञ्जलिं दित्सुः चरलम् लेभे तुरङ्गमम् ॥
अन्वयार्थः / पदपरिचयः (Consequential Meaning):
| Sanskrit Word | Sanskrit Synonyms | English Meaning |
|---|---|---|
| सः (Saḥ) | अयम्, स (Ayaṁ, Sa) | He, That |
| अपि (Api) | च, तथा (Ca, Tathā) | Also |
| गत्वा (Gatvā) | प्राप्य, याता (Prāpya, Yātā) | Having gone, Reaching |
| बिलं (Bilaṁ) | गुहा, सुरङ्गा (Guhā, Suraṅgā) | Cave, Hole |
| तत्र (Tatra) | तस्मिन, तद्देशे (Tasmin, Taddeśe) | There, In that place |
| दृष्ट्वा (Dṛṣṭvā) | पश्यन्, निरीक्ष्य (Paśyan, Nirīkṣya) | Having seen, Observing |
| भस्मीकृतान् (Bhasmīkṛtān) | भस्मीकृत (Bhasmīkṛta) | Reduced to ashes |
| पितॄन् (Pitṝn) | पितरः, पूर्वजानकाः (Pitaraḥ, Pūrvajānakāḥ) | Ancestors, Fathers |
| स-अश्रुः (Sa-aśruḥ) | अश्रुपूर्णनेत्रः (Aśrupūrṇanetraḥ) | With tears |
| तेभ्यः (Tebhyaḥ) | तेषु, तान् प्रति (Teṣu, Tān prati) | To them, For them |
| अञ्जलिं (Añjaliṁ) | पाणियुगलम् (Pāṇiyugalam) | Offering, Handful (often in prayer) |
| दित्सुः (Ditsuḥ) | दातुमिच्छुः (Dātumicchuḥ) | Desiring to give |
| चरलम् (Caralam) | घोडा, तुरङ्गम् (Ghoḍā, Turaṅgam) | Horse, Steed |
| लेभे (Lebhe) | प्राप्तवान् (Prāptavān) | Obtained, Acquired |
| तुरङ्गमम् (Turaṅgamam) | अश्वः, वाहनम् (Aśvaḥ, Vāhanam) | Horse, Vehicle |
भावार्थः (Meaning of the Verse):
“He, having gone to the cave, saw his ancestors reduced to ashes. With tears in his eyes, he desired to offer them a handful of water, but instead, he found a horse there.”
To be deleted
To be deleted
मूलपाठः (Original Verse):
अपहृतविबुधातेः शमनमयाजमूर्ते- र्हरलिुनिभिक्षोः शमनश्रमाश्रमाणाम्। इयमियतिनीला व्याप्तदिग्व्योमसीमा नियमविपरिमातुं लोकमभ्युद्यता ॥ ४६ ॥
पदच्छेदः (Word-by-Word Split):
- अपहृत-विबुध-आततः
- शमनस्य
- अज-मूर्तेः
- अणखल-भुिन-शभषोः
- आश्रम-अनोकहानाम्
- ततः
- इयम्
- अत-नीला
- व्याप्त-दिग-्व्योम-सीमा
- नियम-उप
- परिमातुम्
- लोकम्
- अभ्युद्यता
अन्वयार्थः/पदपरिचयः (Consequential Meaning):
| Sanskrit Word (Sanskrit Transliteration) | Sanskrit Synonyms | English Meaning |
|---|---|---|
| अपहृत (Apahṛta) | हरणम्, उद्धृतम् | Removed, Stolen |
| विबुध (Vibudha) | देवः, सुद्धः | God, Wise Being |
| आततः (Ātataḥ) | आक्रमणम् | Attack, Assault |
| शमन (Śamana) | शान्तिः, नाशः | Pacification, Destruction |
| अज (Aja) | ब्रह्मा, नित्यः | Brahma, Eternal |
| मूर्तेः (Mūrteḥ) | रूपः, आकृतिः | Form, Embodiment |
| अणखल (Ankala) | अखण्डितम्, अक्षरम् | Indestructible, Eternal |
| भुिन (Bhūna) | भूमिः, पृथ्वी | Earth, Land |
| शभषोः (Śabhaṣoḥ) | समुच्चारः | Speech, Expression |
| आश्रम (Āśrama) | तपोवनम्, मठः | Hermitage, Monastery |
| अनोकहानाम् (Anokahānām) | निवासः, आवासः | Residence, Dwelling |
| ततः (Tataḥ) | कारणात् | Therefore, From that |
| इयम् (Iyam) | एषा, सा | This, She |
| अत (Ata) | अधिकः, उत्कटः | Great, Excessive |
| नीला (Nīlā) | श्यामः, कृष्णः | Dark, Blue |
| व्याप्त (Vyāpta) | आच्छादितः, व्यापितः | Covered, Pervaded |
| दिग (Dig) | दिशः, अन्तः | Directions, Ends |
| व्योम (Vyoma) | आकाशम् | Sky, Ether |
| सीमा (Sīmā) | अन्तः, परिधिः | Boundary, Limit |
| नियम (Niyama) | संयमः, अनुशासनम् | Discipline, Control |
| उप (Upa) | समीपः, पासः | Near, Close |
| परिमातुम् (Parimātum) | मापनम्, गमना | To Measure, To Comprehend |
| लोकम् (Lokam) | जगत्, विश्वः | World, Universe |
| अभ्युद्यता (Abhyudyatā) | प्रबुद्धः, उत्कर्षः | Ready, Risen |
भावार्थः (Meaning of the Verse):
“This verse describes the transcendental form that removes the calamities caused by the gods, with a boundless form, pervading the directions and the sky, ready to measure the universe. It embodies the force that eradicates the sorrows of hermits and ascetics, and is powerful, blue, and vast, surpassing the confines of the world.”
Add Your Heading Text Here
Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo.
Add Your Heading Text Here
Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo.
Add Your Heading Text Here
Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo.
Sloka#44 (ayodhyaKaandam# 6)
Sloka:
देवे स्थितेअपि तनय् तव रामभद्रम् लोकः स्वयम् भजतु नाम किमत्र चित्रम्।
चन्द्रम् विना तदुपलम्भनहेतुभूतम् क्षीरोदमाश्रयति किम् तृषितक्ष्चकोरः ॥
Split of the Sloka:
देवे स्थिते + अपि तनय् तव राम+भद्रम् लोकः स्वयम् भजतु नाम किम् अत्र चित्रम्।
चन्द्रम् विना तत् + उपलम्भन + हेतुभूतम् क्षीर+उदम् आश्रयति किम् तृषितः चकोरः ॥
Anvayārthaḥ / Padapariçayaḥ (Consequential Meaning):
| Sanskrit Word | Sanskrit Synonyms | English Meaning |
|---|---|---|
| देवे (Deve) | दिव्ये, ईश्वरे | Lord, Divine |
| स्थिते (Sthite) | स्थितवत्, अवस्थिते | Standing, Residing |
| अपि (Api) | अथ, अपितु | Even, Also |
| तनय् (Tanay) | पुत्रः, सुतः | Son, Offspring |
| तव (Tava) | ते, त्वदीय | Yours |
| राम (Rāma) | राघवः, सीतापते | Rāma, Lord Rāma |
| भद्रम् (Bhadram) | कल्याणम्, शुभम् | Auspicious, Good |
| लोकः (Lokah) | जगत्, प्रजा | World, People |
| स्वयम् (Svayam) | आत्मना, स्वतः | By themselves, Self |
| भजतु (Bhajatu) | सेवताम्, उपासयतु | Worship, Serve |
| नाम (Nāma) | शब्दः, अभिधानम् | Name, Term |
| किम् (Kim) | कः, कस्मिन | What, Why |
| अत्र (Atra) | अस्मिन्, इतः | Here, In this |
| चित्रम् (Citram) | आश्चर्यम्, अद्भुतम् | Wonder, Marvel |
| चन्द्रम् (Candram) | सोमः, शशाङ्कः | Moon |
| विना (Vinā) | ऋते, रहित | Without |
| तत् (Tat) | तत्सर्वम्, तत्कृतम् | That, Its |
| उपलम्भन (Upalambhana) | प्राप्तिः, अवबोधनम् | Attainment, Realization |
| हेतुभूतम् (Hetubhūtam) | कारणात्मकम्, मूलसाधक | Cause, Source |
| क्षीर (Kṣhīra) | दूधम्, पयः | Milk, Nectar |
| उदम् (Udam) | वारि, जलम् | Water, Liquid |
| आश्रयति (Āśrayati) | सेवनं करोति, आवलम्बते | Resorts to, Seeks |
| किम् (Kim) | कः, कस्मिन | What, Why |
| तृषितः (Tṛṣhitaḥ) | पिपासुः, क्लीबः | Thirsty |
| चकोरः (Cakoraḥ) | पक्षिः, चातकः | Cakora Bird |
Bhāvārthaḥ (Meaning of the Verse):
“When the divine Rāma, your son, is already present, it is no wonder that the world naturally worships him. Just as the thirsty Cakora bird seeks the Milky Ocean for its nectar, without needing the moon itself, the people turn towards the auspiciousness of Rāma, not needing anything more.”
Sloka#45 (ayodhyaKaandam# 6)
Sloka:
तदनन्तरम् तत्वरे तत्परः तत्वविदाम् वसिष्ठस्य शासनाम् अभिषेकोपकरण आहरणाय सामात्यः पौरवर्गः
Split of the Sloka:
तद्-अनन्तरम् तत्वरे तत्परः तत्वविदाम् वसिष्ठस्य शासनाम् अभिषेक-उपकरण आहरणाय सामात्यः पौर-वर्गः
अन्वयार्थः/ पदपरिचयः (Consequential meaning):
| Sanskrit Word | Sanskrit Synonyms | English Meaning |
|---|---|---|
| तदनन्तरम् (Tadanantaram) | ततः परम्, पश्चात् | Thereafter, Subsequently |
| तत्वरे (Tatvare) | शीघ्रम्, द्रुतम् | Quickly, Swiftly |
| तत्परः (Tatparah) | कर्तव्यनिष्ठः, उद्युक्तः | Dedicated, Devoted |
| तत्वविदाम् (Tattvavidām) | ज्ञानी, तत्वज्ञ | Knower of Truth, Philosopher |
| वसिष्ठस्य (Vasiṣṭhasya) | वसिष्ठ मुनि के सम्बन्धित | Of Sage Vasiṣṭha |
| शासनाम् (Śāsanām) | आज्ञा, आदेश | Command, Order |
| अभिषेक (Abhiṣeka) | स्नान, राजाभिषेक | Coronation, Anointment |
| उपकरण (Upakaraṇa) | साधन, यन्त्र | Instruments, Tools |
| आहरणाय (Āharaṇāya) | संग्रहणार्थम्, उपलम्भार्थम् | For bringing, For gathering |
| सामात्यः (Sāmātyaḥ) | मन्त्रिणः, सहकारी | With Ministers, Accompanied by associates |
| पौरवर्गः (Pauravargaḥ) | नागरिकसमूहः, नगरनिवासी | Group of citizens, People of the city |
भावार्थः (Meaning of the verse):
“Subsequently, with great dedication and urgency, the ministers and the group of citizens, as commanded by the wise Sage Vasiṣṭha, gathered the necessary instruments for the coronation ceremony.”
Sloka#46 (ayodhyaKaandam# 6)
Sloka:
आहूय रामम् विनयाभिराममाविः प्रमोदः प्रभुरेवमूचे ।
त्वोत्तमाङ्गे मुकुटम् विधातुमह्नाय तिष्ये दिवसे यतिष्ये ॥
Split of the Sloka:
Split by Words:
आहूय रामम् विनयाभिरामम् आविः प्रमोदः प्रभुः एवम् ऊचे ।
त्व+उत्तमाङ्गे मुकुटम् विधातुम् अह्नाय तिष्ये दिवसे यतिष्ये ॥
अन्वयार्थः/ पदपरिचयः = Consequential meaning
| Sanskrit Word | Sanskrit Synonyms | English Meaning |
|---|---|---|
| आहूय (Āhūya) | आह्वानम्, बुलयित्वा | Inviting, Calling |
| रामम् (Rāmam) | रघुपतेः, दाशरथि | Lord Rama |
| विनयाभिरामम् (Vinayābhirāmam) | विनयशीलम्, नम्रत्वयुक्तम् | Humble, Charming |
| आविः (Āviḥ) | प्रकटः, प्रकाशितः | Manifest, Revealed |
| प्रमोदः (Pramodaḥ) | हर्षः, आनन्दः | Joy, Delight |
| प्रभुः (Prabhuḥ) | स्वामी, नायकः | Lord, Master |
| एवम् (Evam) | तथैव, एवंभूतम् | Thus, In this manner |
| ऊचे (Ūce) | उक्तवान्, प्रोक्तवान् | Said, Spoke |
| उत्तमाङ्गे (Uttamāṅge) | शिरसि, शीर्षे | On the head |
| मुकुटम् (Mukuṭam) | किरीटः, मणिमुकुटः | Crown |
| विधातुम् (Vidhātum) | कर्तुम्, स्थापयितुम् | To place, To establish |
| अह्नाय (Ahnāya) | दिनाय, दिवसाय | For the day |
| तिष्ये (Tiṣye) | पुष्ये, शुभदिने | On the auspicious day |
| दिवसे (Divase) | दिने, समये | Day, Time |
| यतिष्ये (Yatiṣye) | प्रयतिष्ये, उद्यतः भविष्यामि | I shall endeavor, I will strive |
भावार्थः = Meaning of the verse
“Inviting Rama, who is charming due to his humility, the joyful Lord thus spoke: ‘On an auspicious day in the month of Pushya, I shall endeavor to place a crown on your noble head.'”
Sloka#47 (ayodhyaKaandam# 6)
Sloka:
अथ दशरथमनोरथं कौशल्यायै निवेद्य स्वभवनमुपागतस्य रामस्य भगवान् वशिष्ठः सञ्जातकौतुकः कौतुकमङ्गलं निवर्तयामास ।
Split of the Sloka:
Split by Words: अथ दशरथ+मनोरथं कौशल्यायै निवेद्य स्व+भवनम् उपागतस्य रामस्य भगवान् वशिष्ठः सञ्जात+कौतुकः कौतुक+मङ्गलम् निवर्तयामास ।
अन्वयार्थः/ पदपरिचयः = Consequential meaning
| Sanskrit Word | Sanskrit Synonyms | English Meaning |
|---|---|---|
| अथ (Atha) | अनन्तरम्, ततोऽनन्तरम् | Then, Thereafter |
| दशरथमनोरथम् (Daśarathamanoratham) | दशरथस्य इच्छायाः फलम् | Desire of Dasharatha, Wish of Dasharatha |
| कौशल्यायै (Kauśalyāyai) | कौशल्ये, कौसल्ये | To Kaushalya |
| निवेद्य (Nivedya) | निवेदयित्वा, सम्प्रेष्य | Informing, Having conveyed |
| स्वभवनम् (Svabhavanam) | निजगृहम्, आत्मनः गृहम् | His own house |
| उपागतस्य (Upāgatasya) | प्राप्तस्य, आगतस्य | Having arrived, Arrived |
| रामस्य (Rāmasya) | रघुपतेः, दाशरथेः | Of Rama |
| भगवान् (Bhagavān) | ईश्वरः, देवः | Lord, The Blessed One |
| वशिष्ठः (Vaśiṣṭhaḥ) | वसिष्ठः, ब्रह्मर्षिः | Vashistha, The Sage |
| सञ्जातकौतुकः (Sañjātakautukaḥ) | उत्सुकः, आनन्दितः | Filled with curiosity, Eager |
| कौतुकमङ्गलम् (Kautukamaṅgalam) | मंगलयुकम् उत्सवम् | Auspicious celebration |
| निवर्तयामास (Nivartayāmāsa) | निराकरोति, स्थगयति | Performed, Conducted |
भावार्थः = Meaning of the verse
“Then, having informed Kaushalya about Dasharatha’s desire, the venerable Sage Vashistha, who had arrived at his own house, conducted the auspicious celebration for Rama with great enthusiasm.”
Sloka#48 (ayodhyaKaandam# 6)
Sloka:
आपूरयन्मङ्गलतूर्यघोषैराशावशावल्लभकर्णतालम् ।
उज्जृम्भितः कोऽपि गिरामभूमिरुन्मस्तकः पौरजनप्रमोदः ॥ ८॥
Split of the Sloka by its meaning and actual words:
आपूरयन् + मङ्गल + तूर्य + घोषैः + आशा + वशा + वल्लभ + कर्ण + तालम् ।
उज्जृम्भितः + कः + अपि + गिराम् + भूमिः + उन्मस्तकः + पौरजन + प्रमोदः ॥
Word-by-Word Breakdown with Meanings:
| Sanskrit Word | Sanskrit Synonyms | English Meaning |
|---|---|---|
| आपूरयन् (Āpūrayan) | पूरयन्, सम्पूरयन् | Filling, Permeating |
| मङ्गल (Maṅgala) | शुभ, कल्याण | Auspicious, Sacred |
| तूर्य (Tūrya) | वाद्य, वादित्र | Musical Instrument |
| घोषैः (Ghoṣaiḥ) | नादैः, ध्वनिभिः | Sounds, Echoes |
| आशा (Āśā) | दिशा, लोक | Direction, Quarter |
| वशा (Vaśā) | अधीन, नियन्त्रित | Subdued, Under control |
| वल्लभ (Vallabha) | प्रिय, कान्त | Dear, Beloved |
| कर्ण (Karṇa) | श्रवण, श्रोत्र | Ear, Hearing |
| तालम् (Tālam) | माप, तालविधि | Rhythm, Beat |
| उज्जृम्भितः (Ujjṛmbhitaḥ) | उत्थितः, प्रकटितः | Expanded, Manifested |
| कः (Kaḥ) | यः, कोऽपि | Who, Someone |
| अपि (Api) | च, अथवा | Even, Also |
| गिराम् (Girām) | वाणी, भाष | Speech, Words |
| भूमिः (Bhūmiḥ) | क्षेत्रम्, स्थान | Realm, Land |
| उन्मस्तकः (Unmastakaḥ) | उच्चशिरः, उत्थितमस्तकः | Uplifted head, Proud |
| पौरजन (Paurajana) | नगरजन, प्रजाजन | Citizens, Townspeople |
| प्रमोदः (Pramodaḥ) | आनन्द, हर्ष | Delight, Joy |
भावार्थः = Meaning of the Verse:
“The auspicious musical sounds filled the quarters, echoing in the ears of the beloved ones. The realm of speech expanded, with uplifted heads and the delight of the citizens, creating an atmosphere of joy.”
Another way to understand the Meaning of the Verse:
“Filling the quarters with auspicious sounds of musical instruments, a certain realm of speech expanded, with uplifted heads and resounding joy in the hearts of the citizens.”
Sloka#49 (ayodhyaKaandam# 6)
Sloka:
यामेवाहुर्निशिचरकुलोन्मूलने मूलहेतुं यस्याश्चित्तं प्रकृतिकुटिलं गात्रमित्रं बभूव ।
अम्भोजिन्याः शिशिरसरसं कासरीवाच्छमम्भः कैकेय्याः सा हृदयमदयं मन्थरा निर्ममन्थ ॥ ९ ॥
Word-by-Word Split:
या + एव + आहुः + निशिचर + कुल + उन्मूलने + मूल + हेतुं + यस्याः + चित्तं + प्रकृति + कुटिलं + गात्रम् + मित्रं + बभूव ।
अम्भोजिन्याः + शिशिर + सरसं + कासरी + इव + अच्छं + अम्भः + कैकेय्याः + सा + हृदयम् + अदयं + मन्थरा + निर्ममन्थ ॥
Anvayārthaḥ/Padaparicayaḥ (Consequential Meaning):
| Sanskrit Word | Sanskrit Synonyms | English Meaning |
|---|---|---|
| या (Yā) | इयम्, एषा | She, That |
| एव (Eva) | नूनम्, केवलम् | Indeed, Only |
| आहुः (Āhuḥ) | वदन्ति, कथयन्ति | Say, Declare |
| निशिचर (Niśicara) | राक्षस, निशाचर | Demon, Night-roamer |
| कुल (Kula) | वंश, जाती | Lineage, Clan |
| उन्मूलने (Unmūlane) | विनाशने, उच्छेदने | Uprooting, Destruction |
| मूल (Mūla) | कारण, आधार | Root, Cause |
| हेतुं (Hetuṁ) | कारणम्, निमित्तम् | Reason, Cause |
| यस्याः (Yasyāḥ) | तस्या, यस्य | Whose, Of whom |
| चित्तं (Cittaṁ) | मनः, हृदयम् | Mind, Heart |
| प्रकृति (Prakṛti) | स्वभाव, स्वमूल | Nature, Constitution |
| कुटिलं (Kuṭilaṁ) | टेढ़ा, वक्र | Crooked, Devious |
| गात्रम् (Gātram) | शरीरम्, अङ्गम् | Body, Limb |
| मित्रं (Mitraṁ) | सुहृत्, सखा | Friend, Ally |
| बभूव (Babhuva) | अभवत्, जायते | Became, Was |
| अम्भोजिन्याः (Ambhojinyāḥ) | पद्मिनी, जलज | Lotus, Water-born |
| शिशिर (Śiśira) | हिम, शीत | Cold, Cool |
| सरसं (Sarasaṁ) | स्नेहपूर्ण, प्रफुल्ल | Juicy, Full of essence |
| कासरी (Kāsarī) | सिंह, केसरी | Lion, Destroyer |
| इव (Iva) | सदृशः, तुल्य | Like, As |
| अच्छं (Acchaṁ) | शुद्धम्, निर्मलम् | Clear, Pure |
| अम्भः (Ambhaḥ) | जलम्, वारि | Water, Liquid |
| कैकेय्याः (Kaikeyyāḥ) | कैकेयीस्य, कैकयी | Of Kaikeyi |
| सा (Sā) | तया, ताम् | She, That |
| हृदयम् (Hṛdayaṁ) | अन्तःकरणम्, चित्तम् | Heart, Mind |
| अदयं (Adayaṁ) | कठोरम्, निर्दय | Hard, Unfeeling |
| मन्थरा (Mantharā) | कुब्जा, कोनी | Manthara (the hunchback), Cruel |
| निर्ममन्थ (Nirmamantha) | विचलितम्, उद्दीपयति | Stirred, Agitated |
भावार्थः (Meaning of the Verse):
“She, whom they say was the root cause of the uprooting of the demon clan, whose nature was crooked and whose body became an ally, that Manthara, with her cold essence like a lion’s, stirred the clear water of Kaikeyi’s heart, making it hard and unfeeling.”
This sloka describes how Manthara, who is known for being the root cause of the destruction of the demon lineage, influenced Kaikeyi’s mind. Her nature is described as devious, and she played a key role in stirring Kaikeyi’s emotions, leading to hard-heartedness.
Sloka#50 (ayodhyaKaandam# 6)
Sloka:
अलघुचलितझञ्झावातनिष्पेषदोषादशनिरिव कठोरः शीतलाम्भोदपङ्कौ ।
अपहृतजनसौख्यान्मन्थराभेदवाक्यादपि भरतजनन्यां हन्त दौर्जन्यमासीत् ॥१०॥
1. Split of the Sloka:
अलघु+चलित+झञ्झा+वात+निष्पेष+दोषात्+अशनिः+इव कठोरः शीतल+आम्भोद+पङ्कौ ।
अपहृत+जन+सौख्यात्+मन्थरा+अभेद+वाक्यात्+अपि भरत+जनन्यां हन्त दौर्जन्यम्+आसीत् ॥
2. अन्वयार्थः/ पदपरिचयः (Consequential Meaning):
| Sanskrit Word | Sanskrit Synonyms | English Meaning |
|---|---|---|
| अलघु (Alaghu) | असंवृतः, स्थिरः | Unsteady, Slight |
| चलित (Calita) | गच्छति, विचलित | Moving, Stirred |
| झञ्झा (Jhañjā) | वातः, तूफानः | Storm, Whirlwind |
| वात (Vāta) | पवनः, मरुतः | Wind, Air |
| निष्पेष (Niṣpeṣa) | समूढ, विक्षेप | Crushing, Violent Blow |
| दोषात् (Doṣāt) | कारणात्, पापात् | Due to Fault, Sin |
| अशनिः (Aśaniḥ) | वज्रः, वज्रिनः | Thunderbolt, Lightning |
| इव (Iva) | यथा, समः | Like, As |
| कठोरः (Kaṭhoraḥ) | दृढः, कठिनः | Hard, Firm |
| शीतल (Śītala) | शीतः, हिमः | Cool, Cold |
| आम्भोद (Āmbhoda) | मेघः, जलदः | Cloud, Water-Bearer |
| पङ्कौ (Paṅkau) | कर्दमः, कलुषः | Mud, Mire |
| अपहृत (Apahṛta) | हृतः, अपचितः | Taken Away, Deprived |
| जन (Jana) | मानवः, प्रजा | People, Public |
| सौख्यात् (Saukhyāt) | आनन्दात्, सुखात् | Happiness, Comfort |
| मन्थरा (Mantharā) | धीरा, चालिनी | Manthara (a character’s name) |
| अभेद (Abheda) | अशक्तः, अविचलित | Unbroken, Firm |
| वाक्यात् (Vākyāt) | उक्ति, आदेशः | Word, Statement |
| अपि (Api) | च, सह | Even, Also |
| भरत (Bharata) | दशरथनन्दनः, रामभ्राता | Bharata (a character’s name) |
| जनन्यां (Jananyāṁ) | मातरम्, जनयित्रि | Mother |
| हन्त (Hanta) | नाशकः, विघातकः | Alas, Destructive |
| दौर्जन्यम् (Daurjanyam) | दुष्टता, खलता | Wickedness, Malice |
| आसीत् (Āsīt) | अभवत्, स्थिरः | Was, Became |
3. भावार्थः (Meaning of the Verse):
“In the storm’s unsteady winds, the harshness resembled a lightning bolt, crashing down with cold mud from the clouds. Due to the evil counsel of Manthara, which robbed the people of their happiness, wickedness arose even in the heart of Bharata’s mother, like the cold and unyielding earth.”
Sloka#51 (ayodhyaKaandam# 6)
Sloka:
सैषा मन्थराभिधानपिशाचिकावेशपरवशनिजाशया पूर्वं दण्डके वैजयन्तपुरवास्तव्यशम्बरासुरसंगरसंगतवेदनापनोदनाथमात्मने वितीर्ण वराय दशरथाय वरद्वयं न्यवेदयत् ।
1. Split of the Sloka:
सा+एषा मन्थरा+अभिधान+पिशाचिका+अवेश+परवश+निज+आशया पूर्वं दण्डके वैजयन्तपुर+वास्तव्य+शम्बरासुर+संगर+संगत+वेदन+अपनोद+नाथम् आत्मने वितीर्ण वराय दशरथाय वर+द्वयं न्यवेदयत्।
2. अन्वयार्थः/ पदपरिचयः (Consequential Meaning):
| Sanskrit Word | Sanskrit Synonyms | English Meaning |
|---|---|---|
| सा (Sā) | एषा, असौ | She, This (referring to someone specific) |
| मन्थरा (Mantharā) | धीरा, चालिनी | Manthara (a character’s name) |
| अभिधान (Abhidhāna) | नाम, आक्षिप्ति | Name, Title |
| पिशाचिका (Piśācikā) | राक्षसी, भूतिका | Demoness, Female Fiend |
| अवेश (Avesha) | प्रवेश, आक्रमण | Possession, Entry |
| परवश (Paravaśa) | पराधीन, पराधीनता | Under another’s control, Subjugated |
| निज (Nija) | स्वकीय, आत्मीय | Own, Personal |
| आशया (Āśayā) | अभिलाष, इच्छ | Desire, Intent |
| पूर्वं (Pūrvam) | प्रथमतः, प्रारम्भे | Before, Previously |
| दण्डके (Daṇḍake) | दण्डकारण्य, वनप्रदेश | In the Dandaka forest |
| वैजयन्तपुर (Vaijayantapura) | विजयपुर, जयन्तिनगर | Vaijayanta City, Victory City |
| वास्तव्य (Vāstavyā) | निवासिन्, वासयुक्त | Resident |
| शम्बरासुर (Śambarāsura) | राक्षस, असुर | Shambara Demon (a mythological figure) |
| संगर (Saṅgara) | युद्ध, संघर्ष | Battle, Conflict |
| संगत (Saṅgata) | संयुक्त, सम्बद्ध | Connected, Associated |
| वेदन (Vedana) | पीडा, वेदना | Pain, Suffering |
| अपनोद (Apanoda) | निवारण, अपसारण | Removal, Dispelling |
| नाथम् (Nātham) | स्वामिन्, पालक | Lord, Protector |
| आत्मने (Ātmane) | स्वयं, निजात्म | For oneself |
| वितीर्ण (Vitīrṇa) | प्रदानित, समर्पित | Bestowed, Granted |
| वराय (Varāya) | वरदाय, वरम् | Boon, Blessing |
| दशरथाय (Daśarathāya) | रघुकुलराजाय, रामपित्रे | To Dasharatha (Rama’s father) |
| वर (Vara) | वरदान, अभिलाषित | Boon, Wish |
| द्वयं (Dvayam) | युग्म, युगल | Two, Pair |
| न्यवेदयत् (Nyavedayat) | समर्पयत्, निवेदित | Offered, Submitted |
3. भावार्थः (Meaning of the Verse):
“She, Manthara, who was possessed by a demoness, under the control of her own malevolent desires, previously residing in Vaijayanta city, associated with the Shambara demon who dispelled the pain of battles, approached Dasharatha with a desire to secure two boons for herself and presented them to him.”
Sloka#52 (ayodhyaKaandam# 6)
Sloka:
अन्यस्य वन्यवृत्त्यैव वने रामस्य वर्तनम् ॥११॥
Split of the Sloka:
तयोः+आकाश्य+संरम्भः+भरतस्य+अभिषेचनम् ।
अन्यस्य+वन्य+वृत्त्या+एव+वने+रामस्य+वर्तनम् ॥
अन्वयार्थः/ पदपरिचयः = Consequential Meaning:
| Sanskrit Word | Sanskrit Synonyms | English Meaning |
|---|---|---|
| तयोः (Tayoḥ) | द्वयोः, उभयोः | Of those two |
| आकाश्य (Ākāśya) | आक्रोशः, कोलाहलः | Uproar, Commotion |
| संरम्भः (Saṃrambhaḥ) | क्रोधः, आवेगः | Anger, Agitation |
| भरतस्य (Bharatasya) | भरतस्य, दशरथात्मजस्य | Of Bharata, Son of Dasharatha |
| अभिषेचनम् (Abhiṣecanam) | राज्याभिषेकः, पत्ताभिषेकः | Coronation |
| अन्यस्य (Anyasya) | अपरस्य, भिन्नस्य | Of another, Different |
| वन्य (Vanya) | अरण्य, वन्यचर | Forest-dweller, Wild |
| वृत्त्या (Vṛttyā) | जीवनोपायेन, निर्वृत्त्या | By livelihood, By means of survival |
| एव (Eva) | केवलं, मात्रम् | Only, Exclusively |
| वने (Vane) | अरण्ये, कानने | In the forest |
| रामस्य (Rāmasya) | रामस्य, रघुकुलनन्दनस्य | Of Rama, The delight of the Raghu dynasty |
| वर्तनम् (Vartanam) | निवासः, जीवनम् | Living, Existence |
भावार्थः = Meaning of the Verse:
“Of those two, one (Bharata) was enraged and crowned king, while the other (Rama) lived in the forest, subsisting on the life of a hermit.”
Sloka#53 (ayodhyaKaandam# 6)
Sloka:
Split of the Sloka:
तस्मिन्+क्षणे+वरयुगं+चिरतप्त+ताम्र+नाराच+वाध+परुषं+श्रवसी+विदार्य |
सत्य+प्रहाण+चकितस्य+नृपस्य+कामम्+ऊरी+चकार+हृदये+पुटपाक+रीतिम् ॥
अन्वयार्थः/ पदपरिचयः = Consequential Meaning:
| Sanskrit Word | Sanskrit Synonyms | English Meaning |
|---|---|---|
| तस्मिन् (Tasmin) | तदा, तस्मिन्काले | In that, At that time |
| क्षणे (Kṣaṇe) | क्षणम्, निमेषम् | Moment, Instant |
| वरयुगं (Varayugam) | श्रेष्ठयुग्मम्, उत्तमयुग्मम् | Best pair, Excellent couple |
| चिरतप्त (Ciratapta) | दीर्घकालात्तप्तम् | Long-heated, Long-burnt |
| ताम्र (Tāmra) | रञ्जितम्, रक्तवर्णम् | Copper-colored, Reddish |
| नाराच (Nārāca) | अस्त्रविशेषः | An arrow, A type of missile weapon |
| वाध (Vādha) | प्रहारः, आघातः | Strike, Attack |
| परुषं (Paruṣam) | कठोरम्, कर्कशम् | Harsh, Rough |
| श्रवसी (Śravasi) | कर्णयोः, श्रोत्रयोः | In the ears, In the hearing organs |
| विदार्य (Vidārya) | विदलयित्वा, विदारितम् | Tearing, Piercing |
| सत्य (Satya) | सत्यता, धर्मम् | Truth, Righteousness |
| प्रहाण (Prahaṇa) | त्यागः, प्रीणनम् | Abandonment, Sacrifice |
| चकितस्य (Cakitasya) | भयभीतः, आश्चर्यचिकित्सकः | Frightened, Astonished |
| नृपस्य (Nṛpasya) | राज्ञः, भूपालस्य | Of the king, Of the ruler |
| कामम् (Kāmam) | इच्छम्, मनोरथः | Desire, Wish |
| ऊरी (Ūrī) | जङ्घा, उरः | Thigh, Chest |
| चकार (Cakāra) | कृतवान्, अभवत् | Did, Made |
| हृदये (Hṛdaye) | मनसि, अन्तःकरणे | In the heart, In the mind |
| पुटपाक (Puṭapāka) | पुटपाकविशेषः | A method of slow cooking, Roasting |
| रीतिम् (Rītim) | पद्धतिः, परम्परा | Method, Tradition |
भावार्थः = Meaning of the Verse:
“In that moment, the sharp, copper-colored arrows, heated for a long time, harshly pierced through the ears of the king who was startled by the abandonment of truth, fulfilling his desire and searing a method of slow, painful suffering into his heart.”
Sloka#54 (ayodhyaKaandam# 6)
Sloka:
Split of the Sloka:
तनय+विरह+वार्ता+मात्र+संतप्त+मानात्+अथ+दशरथ+चित्तात्+चेतना+निर्जगाम |
दव+हुत+वह+रोचिः+ज्वालया+लेह्यमानात्+झटिति+गहन+गुहा+दुज्झिहाना+मृगी+इव ॥
अन्वयार्थः/ पदपरिचयः = Consequential Meaning:
| Sanskrit Word | Sanskrit Synonyms | English Meaning |
|---|---|---|
| तनय (Tanaya) | पुत्रः, सुतः | Son, Offspring |
| विरह (Viraha) | वियोगः, प्रस्थानः | Separation, Departure |
| वार्ता (Vārtā) | समाचारः, सूचना | News, Information |
| मात्र (Mātra) | केवलः, मात्रः | Only, Just |
| संतप्त (Santapta) | दग्धः, तप्तः | Tormented, Burnt |
| मानात् (Mānāt) | अभिमानात्, स्वाभिमानात् | Pride, Self-respect |
| अथ (Atha) | अनन्तरम्, ततः | Then, Thereafter |
| दशरथ (Daśaratha) | अयोध्यानृपः, इक्ष्वाकुकुलपतिः | King Dasharatha, The King of Ayodhya |
| चित्त (Citta) | मनः, हृदयम् | Mind, Heart |
| चेतना (Cetana) | प्राणः, जीवः | Consciousness, Life |
| निर्जगाम (Nirjagāma) | निर्गता, निष्क्रान्ता | Departed, Left |
| दव (Dava) | वनः, अरण्यम् | Forest, Woodlands |
| हुत (Huta) | हवनम्, आहुतिः | Sacrifice, Offering |
| वह (Vaha) | वहनम्, वहः | Bearing, Carrying |
| रोचिः (Rociḥ) | ज्वाला, प्रभा | Flame, Light |
| ज्वाला (Jvālā) | अग्निः, वह्निः | Fire, Blaze |
| लेह्यमानात् (Lehyamānāt) | चूर्ण्यमानात्, दग्धमानात् | Being licked, Being scorched |
| झटिति (Jhaṭiti) | शीघ्रम्, त्वरया | Quickly, Swiftly |
| गहन (Gahana) | दुर्गम्, अवगाढम् | Dense, Deep |
| गुहा (Guhā) | कन्दरः, गुहावासः | Cave, Secret place |
| दुज्झिहाना (Dujjihānā) | उद्विग्ना, व्याकुला | Distressed, Agitated |
| मृगी (Mṛgī) | हरिणी, पशुः | Deer, Female animal |
| इव (Iva) | तुल्यः, सदृशः | Like, As if |
भावार्थः = Meaning of the Verse:
“Upon hearing the news of his son’s separation, the consciousness of King Dasharatha, tormented by pride, quickly departed from his mind. Like a deer licked by the flames of a forest fire, he swiftly left his body, consumed by the deep anguish of the loss.”
Sloka#54 (ayodhyaKaandam# 6)
Sloka:
Split of the Sloka:
अथ दशरथः कथम्+अपि लब्ध+संज्ञः कैकेयीम्+अभाषत।
अन्वयार्थः/ पदपरिचयः = Consequential Meaning:
| Sanskrit Word | Sanskrit Synonyms | English Meaning |
|---|---|---|
| अथ (Atha) | ततः, अनन्तरम् | Then, Thereafter |
| दशरथः (Daśarathaḥ) | अयोध्यानृपः, इक्ष्वाकुकुलपतिः | King Dasharatha, The King of Ayodhya |
| कथम् (Kathām) | किमर्थम्, केन प्रकारेण | How, In what manner |
| अपि (Api) | च, एव | Also, Even |
| लब्ध (Labdha) | प्राप्त, आदिष्ट | Obtained, Gained |
| संज्ञः (Saṃjñaḥ) | चेतनः, बोधः | Consciousness, Awareness |
| कैकेयीम् (Kaikeyīm) | कैकेयी नामक नृपत्नी | Queen Kaikeyi, Wife of Dasharatha |
| अभाषत (Abhāṣata) | उवाच, व्यजहार | Spoke, Addressed |
भावार्थः = Meaning of the Verse:
“Then, King Dasharatha, having somehow regained his consciousness, spoke to Queen Kaikeyi.”
Sloka#55 (ayodhyaKaandam# 6)
Sloka:
Split of the Sloka:
अन्वयार्थः/ पदपरिचयः = Consequential Meaning:
| Sanskrit Word | Sanskrit Synonyms | English Meaning |
|---|---|---|
| रामः (Rāmaḥ) | रघुनन्दनः, रामचन्द्रः | Lord Rama, Son of King Dasharatha |
| कामम् (Kāmam) | इच्छाम्, मनोगतम् | Desire, Wish, Passion |
| उपाश्रियति (Upāśrayati) | गच्छति, आश्रयते | Goes, Takes refuge |
| वनम् (Vanam) | अरण्यम्, काननम् | Forest |
| त्यक्त्वा (Tyaktvā) | परित्यज्य, विसृज्य | Abandoning, Leaving behind |
| धृतम् (Dhṛtam) | धारितम्, स्थितम् | Established, Held |
| कौतुकम् (Kautukam) | उत्साहः, उत्कण्ठा | Curiosity, Interest, Enthusiasm |
| लोकः (Lokaḥ) | प्रजा, जनः | People, World |
| त्यक्षति (Tyakṣati) | परित्यजति, त्यजति | Abandons, Forsakes |
| चिरधृतम् (Cira+Dhṛtam) | दीर्घकालधृतम् | Long-held, Long-sustained |
| तस्य (Tasya) | तेन, तस्य | Of his, His |
| अभिषेके (Abhiṣeke) | पट्टाभिषेकः, राज्याभिषेकः | Coronation |
| कथम् (Kathām) | केन प्रकारेण, किं | How, In what manner |
| धर्म (Dharma) | नीति, मर्यादा | Righteousness, Duty |
| अपाय (Apāya) | हानिः, क्षयः | Loss, Downfall |
| भयेन (Bhāyena) | त्रासेन, शङ्कया | Due to fear, Out of fear |
| वत्स (Vatsa) | पुत्रः, तनयः | Son, Child |
| विरहम् (Viraham) | वियोगः, पृथक्करणम् | Separation, Parting |
| वक्ष्यामि (Vakṣyāmi) | कथयामि, वदामि | I will say, I will tell |
| किं (Kim) | कः, किमर्थम् | What, Why |
| यावत् (Yāvat) | तावत्, पर्यन्तम् | Until, As long as |
| कल्पम् (Kalpam) | युगम्, समयः | Age, Eon |
| अकीर्तिः (Akīrtiḥ) | अपकीर्तिः, अपयशः | Infamy, Disgrace |
| आर्तिजननी (Ārti+Jananī) | क्लेशजननी, दुःखस्रोतः | Cause of sorrow, Source of suffering |
| जायेत (Jāyeta) | उत्पद्येत, प्रकटेत | Will arise, Will occur |
| तव (Tava) | तव, ते | Your, Of yours |
भावार्थः = Meaning of the Verse:
“Rama, driven by his desire, proceeds to the forest, abandoning what was rightfully held. How can the world, having long awaited his coronation, forsake the joy of it? How can I, out of fear of moral downfall, endure the separation from my son? What shall I say, and how long shall I continue, as long as infamy, the source of suffering, does not arise for you?”
Sloka#56 (ayodhyaKaandam# 6)
Sloka:
अन्वयार्थः/ पदपरिचयः = Consequential Meaning:
| Sanskrit Word | Sanskrit Synonyms | English Meaning |
|---|---|---|
| वत्सं (Vatsaṃ) | पुत्रम्, तनयम् | Son, Child |
| कठोरहृदये (Kaṭhorahṛdaye) | निर्दयहृदये, क्रूरहृदये | Hard-hearted, Cruel-hearted |
| नयनाभिरामं (Nayanābhirāmam) | नयनसुखम्, दृष्टिसुखम् | Pleasing to the eyes, Attractive |
| रामं (Rāmam) | रघुनन्दनम्, रामचन्द्रम् | Lord Rama, Son of King Dasharatha |
| विना (Vinā) | रहितम्, वर्जितम् | Without, Devoid of |
| न (Na) | न, नैव | Not, Never |
| खलु (Khalu) | नूनम्, निश्चयेन | Indeed, Certainly |
| तिष्ठति (Tiṣṭhati) | स्थाति, स्थिरः भवति | Remains, Stays |
| जीवीतं (Jīvītaṃ) | प्राणम्, जीवनम् | Life, Existence |
| मे (Me) | मम, मदीयम् | My |
| धातुः (Dhātuḥ) | ब्रह्मणः, विधातुः | Creator, Fate |
| वलात् (Valāt) | प्रबलतः, अनिच्छया | Forcefully, Against will |
| उपयमः (Upayamaḥ) | आसक्तिः, आकर्षणम् | Attachment, Affection |
| त्वयि (Tvayi) | तव, त्वम् | In you, Towards you |
| जातपूर्वः (Jāta+Pūrvaḥ) | जन्मतः पूर्वः, पूर्वजातः | Previously born, Earlier |
| कैकेयि (Kaikeyī) | कैकेयी, कैकेयतनया | Kaikeyi, Daughter of Kekaya |
| माम् (Mām) | अहम्, मदीयम् | Me, Myself |
| उपयमं (Upayamam) | आसक्तिम्, अनुरक्तिम् | Affection, Attachment |
| नयति (Nayati) | आकर्षति, स्वीकरोति | Leads, Takes |
| इति (Iti) | एवम्, इत्येषः | Thus, In this way |
| मन्ये (Manye) | ध्यायामि, चिन्तयामि | I think, I believe |
भावार्थः = Meaning of the Verse:
“My life cannot sustain itself without Rama, my son, who is pleasing to the eyes, even though my heart may be hard. Indeed, O Kaikeyi, I believe that the affection I feel for you, born from my previous attachment, forcefully created by fate, is now leading me to a painful situation.”
Sloka#57 (ayodhyaKaandam# 6)
Actual Sloka:
तदनु निजमनोरथैकपरिपूरणे कृतादरा कैकेयीसोपहासमवादीत् ।
1. Split of the Sloka Word by Word:
- तदनु
- निज+मनोरथ+एक+परिपूरणे
- कृत+आदरा
- कैकेयी+सोपहासम्
- अवादीत्
2. अन्वयार्थः/पदपरिचयः (Consequential Meaning):
| Sanskrit Word | Sanskrit Synonyms | English Meaning |
|---|---|---|
| तदनु (Tadanu) | ततः, तत्पश्चात् | Thereafter, Subsequently |
| निज (Nija) | स्व, आत्मीय | Own, Personal |
| मनोरथ (Manoratha) | कामना, इच्छा | Desire, Wish |
| एक (Eka) | अद्वितीय, अनन्य | One, Unique |
| परिपूरणे (Paripūraṇe) | सम्पूर्णता, सिद्धि | Fulfillment, Completion |
| कृत (Kṛta) | सम्पादित, आचरित | Done, Performed |
| आदरा (Ādarā) | सम्मान, श्रद्धा | Respect, Reverence |
| कैकेयी (Kaikeyī) | कैकेयी, दशरथपत्नी | Kaikeyi, Wife of Dasharatha |
| सोपहासम् (Sopahāsam) | हसित, विहसित | Mockingly, With Laughter |
| अवादीत् (Avādīt) | उक्तवान, अभिव्यक्तवान् | Spoke, Said |
3. भावार्थः (Meaning of the Verse):
“Subsequently, with a sense of fulfillment of her own desires, Kaikeyi, with a mockery-laden smile, spoke respectfully.”
Sloka#58 (ayodhyaKaandam# 6)
Actual Sloka:
सत्यविप्लवमपत्यसंगतः संगतं भृशमपशयतस्तव ।
आश्रुतस्य विफलत्वमस्ति चेदाश्रुतस्य रचितोऽयमञ्जलिः ॥१६॥
1. Split of the Sloka Word by Word:
- सत्य+विप्लवम्
- अपत्य+संगतः
- संगतम्
- भृशम्+अपशयतः
- तव
- आश्रुतस्य
- विफलत्वम्
- अस्ति
- चेत्
- आश्रुतस्य
- रचितः+अयम्
- अञ्जलिः
2. अन्वयार्थः/पदपरिचयः (Consequential Meaning):
| Sanskrit Word | Sanskrit Synonyms | English Meaning |
|---|---|---|
| सत्य (Satya) | सत्यता, त्रिकालाबाध्यम् | Truth, Reality |
| विप्लवम् (Viplavam) | विपत्ति, अनर्थ | Destruction, Catastrophe |
| अपत्य (Apatya) | सन्तान, पुत्र | Offspring, Child |
| संगतः (Sangataḥ) | संयुक्तः, समीपस्थः | Connected, Related |
| संगतम् (Sangatam) | मेल, एकत्रित | Union, Gathering |
| भृशम् (Bhr̥śam) | अत्यन्तम्, अतीव | Intensely, Very much |
| अपशयतः (Apaśayataḥ) | हानिः, क्षयः | Diminishing, Decreasing |
| तव (Tava) | तव, तवाभाव | Your, Of you |
| आश्रुतस्य (Āśrutasya) | अप्राप्त, अज्ञात | Unheard, Unknown |
| विफलत्वम् (Viphalaṭvam) | निष्फलता, निरर्थकता | Futility, Uselessness |
| अस्ति (Asti) | विद्यते, सत्त्वम् | Exists, Is |
| चेत् (Chet) | यदि, यद्वा | If, In case |
| रचितः (Racitaḥ) | निर्मितः, उत्पादितः | Created, Made |
| अयम् (Ayam) | एषः, एतद | This |
| अञ्जलिः (Añjaliḥ) | प्रणामः, करयुगलम् | Offering, A gesture of reverence (Anjali Mudra) |
3. भावार्थः (Meaning of the Verse):
“If the result of your truth is destruction and loss of your offspring, then even the unheard words are futile. If this is the case, then this offering (gesture of respect) is made.”
Sloka#59 (ayodhyaKaandam# 6)
Sloka:
किं नागतस्ते श्रवसोः सकाशमरिंदमः सत्यगिरां पुरोगः।
श्येनामिषीभूतकपोतपोतजीवातवे शस्त्रनिकृत्तगात्रः॥ १७॥
Split of the Sloka by Meaning and Actual Words:
किम् न आगतः ते श्रवसोः सकाशम् अरिंदमः सत्यगिराम् पुरोगः |
श्येनामिषीभूत कपोत पोतजीवातवे शस्त्रनिकृत्त गात्रः ||
Anvayārthaḥ / पदपरिचयः (Consequential Meaning):
| Sanskrit Word | Sanskrit Synonyms | English Meaning |
|---|---|---|
| किम् (Kim) | कः, का, कः प्रश्नः | What, Why |
| न (Na) | नहि, नास्ति | Not, No |
| आगतः (Āgataḥ) | उपस्थितः, प्राप्तः | Arrived, Come |
| ते (Te) | तव, त्वम् | Your, To You |
| श्रवसोः (Śravasoḥ) | कर्णयोः, श्रोत्रयोः | Ears |
| सकाशम् (Sakāśam) | समक्षम्, समीपम् | Near, In front of |
| अरिंदमः (Ariṃdamaḥ) | शत्रुदमनः, अहिंसकः | Subduer of enemies, Conqueror of foes |
| सत्यगिराम् (Satyagirām) | सत्यवादिनाम्, सत्यशब्दानाम् | Of the truth-speakers, Those who speak the truth |
| पुरोगः (Purogaḥ) | नेता, मुख्यः | Leader, Foremost |
| श्येनामिषीभूत (Śyenāmiṣībhūta) | विहङ्गामिषस्यसदृशः, श्येनसदृशः | Resembling the prey of a hawk, Becoming the food of a hawk |
| कपोत (Kapota) | पारावतः, वर्तकः | Pigeon, Dove |
| पोतजीवातवे (Potajīvātave) | बालकजीवनाय, शिशुजीवनाय | For the life of the young, For the survival of the offspring |
| शस्त्रनिकृत्त (Śastranikṛtta) | शस्त्रघातितः, शस्त्राक्रान्तः | Cut by a weapon, Wounded by a weapon |
| गात्रः (Gātraḥ) | अङ्गम्, शरीरम् | Body, Limb |
Bhāvārthaḥ (Meaning of the Verse):
“Has the subduer of enemies, the leader of truth-speakers, not arrived near your ears? Why does he lie with his body wounded by weapons, like a pigeon who has become prey to a hawk, sacrificing himself for the life of his offspring?”
Sloka#60 (ayodhyaKaandam# 6)
Sloka:
किञ्च-
अभ्यर्च्य कस्मैचिदुपाश्रिताय वितीर्य विप्राय विलोचने स्वे ।
आपूरयत्कश्चिदलर्कसंज्ञः प्राज्ञः प्रतिज्ञा प्रथितप्रभावः ॥१८॥
Split of the Sloka by Meaning and Actual Words:
किञ्च- अभ्यर्च्य कस्मैचित् उपाश्रिताय वितीर्य विप्राय विलोचने स्वे |
आपूरयत् कश्चित् अलर्कसंज्ञः प्राज्ञः प्रतिज्ञा प्रथितप्रभावः ||
Anvayārthaḥ / पदपरिचयः (Consequential Meaning):
| Sanskrit Word | Sanskrit Synonyms | English Meaning |
|---|---|---|
| किञ्च (Kiñca) | अथवा, अल्पं | Moreover, A little |
| अभ्यर्च्य (Abhyarcya) | पूज्य, अर्चयित्वा | Having worshipped, After worshipping |
| कस्मैचित् (Kasmaicit) | कस्मिन्चित्, अन्यस्मै | To someone, To anyone |
| उपाश्रिताय (Upāśritāya) | शरणागताय, अवलम्बिताय | To the one who has sought refuge, Dependent |
| वितीर्य (Vitīrya) | दत्त्वा, प्रदानं कृत्वा | Having given, Distributing |
| विप्राय (Viprāya) | ब्राह्मणाय, ऋत्विजे | To a Brāhmaṇa, To a priest |
| विलोचने (Vilocane) | नेत्रे, नयने | Eyes |
| स्वे (Sve) | आत्मीय, स्वस्य | Own, One’s own |
| आपूरयत् (Āpūrayat) | पूर्तिं कृतवान्, सम्पूर्णं कृतवान् | Filled, Fulfilled |
| कश्चित् (Kaścit) | कोऽपि, अन्यः | Someone, A certain person |
| अलर्कसंज्ञः (Alarkasaṃjñaḥ) | अलर्कनामकः, कुत्तनः | Named Alarka, Alarka (a name) |
| प्राज्ञः (Prājñaḥ) | विद्वान्, ज्ञानी | Wise, Learned |
| प्रतिज्ञा (Pratijñā) | संकल्पः, वचनम् | Vow, Oath |
| प्रथितप्रभावः (Prathitaprabhāvaḥ) | प्रसिद्धविक्रमः, विख्यातः | Famous, Renowned for power and influence |
Bhāvārthaḥ (Meaning of the Verse):
“Moreover, a wise person named Alarka, famous for his power and influence, after worshipping and giving alms to a Brāhmaṇa who had sought refuge, fulfilled a vow, giving even his own eyes.”
Sloka#61 (ayodhyaKaandam# 6)
Sloka:
असुरसमरवेलाजातबाधावसाने वरयुगमदिशस्त्वं प्रीतिपूर्वं यथा मे ।
अशिथिलरुणवन्धाः सत्यसन्धा नरेन्द्रा जललिपिरिति कामं संगरन्तां गिरं ताम् ॥१९॥
Split of the Sloka by Meaning and Actual Words:
असुर+समर+वेला+जात+बाधा+अवसाने वर+युगम्+अदिशः त्वम् प्रीति+पूर्वम् यथा मे |
अशिथिल+अरुण+बन्धाः सत्य+सन्धा नरेन्द्राः जल+लिपिः इति कामम् संगरन्ताम् गिरम् ताम् ||
Anvayārthaḥ / पदपरिचयः (Consequential Meaning):
| Sanskrit Word | Sanskrit Synonyms | English Meaning |
|---|---|---|
| असुर (Asura) | दैत्यः, दानवः | Demon, Asura |
| समर (Samara) | युद्धम्, सङ्ग्रामः | Battle, War |
| वेला (Velā) | कालः, समयः | Time, Moment |
| जात (Jāta) | उत्पन्नः, सम्भूतः | Born, Arisen |
| बाधा (Bādhā) | क्लेशः, विघ्नः | Trouble, Obstruction |
| अवसाने (Avasāne) | अन्ते, समाप्तौ | At the end, Conclusion |
| वर (Vara) | श्रेष्ठः, अधिकः | Excellent, Best |
| युगम् (Yugam) | द्वयम्, युगलः | Pair, Couple |
| अदिशः (Adiśaḥ) | आज्ञापयः, दत्तवान् | Commanded, Granted |
| त्वम् (Tvam) | भवान्, तुम् | You |
| प्रीति (Prīti) | स्नेहः, प्रेम | Affection, Love |
| पूर्वम् (Pūrvam) | प्रथमम्, पूर्वेण | Previously, Beforehand |
| यथा (Yathā) | प्रकारेण, तथा | As, In the manner |
| मे (Me) | मम, मयि | My, Mine |
| अशिथिल (Aśithila) | दृढः, अक्लिष्ट | Firm, Unyielding |
| अरुण (Aruṇa) | लोहितः, सप्तर्षिः | Red, Dawn |
| बन्धाः (Bandhāḥ) | बंधनम्, सम्बन्धः | Bonds, Ties |
| सत्य (Satya) | सत्यता, सत्यम् | Truth, Reality |
| सन्धा (Sandhā) | सन्धिः, संकल्पः | Resolution, Treaty |
| नरेन्द्राः (Narendrāḥ) | राजानः, नृपतयः | Kings, Sovereigns |
| जल (Jala) | वारि, नीरम् | Water |
| लिपिः (Lipiḥ) | लेखनम्, लिखन | Writing, Script |
| इति (Iti) | एवं, तथात्वेन | Thus, In this manner |
| कामम् (Kāmam) | इच्छा, मनोरथः | Desire, Wish |
| संगरन्ताम् (Saṃgarantām) | युद्धन्ताम्, संघर्षयन्ताम् | Fight, Engage in battle |
| गिरम् (Giram) | वाचम्, वाणी | Speech, Words |
| ताम् (Tām) | सा, तद् | That, Her |
Bhāvārthaḥ (Meaning of the Verse):
“At the conclusion of the time when the trouble born of the battle with the demons was over, you, with affection, commanded a pair of unyielding bonds, the kings who were resolute and truthful, as I desired, let those words of mine be fulfilled in the battle.”
Sloka#62 (ayodhyaKaandam# 6)
Sloka:
किं बहुना-
सत्योद्यां गिरमिह निर्वहस्व मा वा सम्मानं भुवि न सहेय राममातुः ।
संस्थास्ये विषमुपभुज्य पश्यतस्ते संनाहं त्यजसि न चेत्प्रवर्तमानम् ॥२०॥
Split of the Sloka by Meaning and Actual Words:
किं बहुना |
सत्य+उद्याम् गिरम् इह निर्वहस्व मा वा सम्मानम् भुवि न सहेय राम+मातुः |
संस्थास्ये विषम् उपभुज्य पश्यतः ते संनाहम् त्यजसि न चेत् प्रवर्तमानम् ||
Anvayārthaḥ / पदपरिचयः (Consequential Meaning):
| Sanskrit Word | Sanskrit Synonyms | English Meaning |
|---|---|---|
| किं (Kim) | कः, किमर्थम् | What, Why |
| बहुना (Bahunā) | प्रपञ्चेन, अधिकेन | In much detail, Lengthy explanation |
| सत्य (Satya) | सत्यता, सत्यम् | Truth, Reality |
| उद्याम् (Udyām) | प्रयत्नम्, यत्नः | Effort, Endeavor |
| गिरम् (Giram) | वाचम्, वाणी | Speech, Words |
| इह (Iha) | अत्र, अस्मिन् | Here, In this world |
| निर्वहस्व (Nirvahasva) | पूरय, संपादय | Accomplish, Fulfill |
| मा (Mā) | न, निषेधः | Not, Don’t |
| वा (Vā) | अथवा, अङ्ग | Or, Otherwise |
| सम्मानम् (Sammanam) | मानः, गौरवम् | Respect, Honor |
| भुवि (Bhuvi) | पृथिव्याम्, लोके | On earth, In the world |
| न (Na) | निषेधः, अभवः | Not, Negative |
| सहेय (Saheya) | सहेत, धारयेत | Endure, Tolerate |
| राममातुः (Rāma-mātuḥ) | रामस्य जननी, कौसल्या | Mother of Rama, Kausalya |
| संस्थास्ये (Saṃsthāsye) | स्थितिं करिष्यामि, सङ्ग्रहीष्ये | Will establish, Will take a stand |
| विषम् (Viṣam) | कालकूटम्, विषादः | Poison, Bitterness |
| उपभुज्य (Upabhujya) | भुजित्वा, सेवित्वा | Having consumed, Having partaken |
| पश्यतः (Paśyataḥ) | द्रष्टुः, निरीक्ष्यमाणस्य | While watching, While seeing |
| ते (Te) | तव, भवतः | Your, To you |
| संनाहम् (Saṃnāham) | आवरणम्, कवचम् | Armor, Protective gear |
| त्यजसि (Tyajasi) | त्यक्तवती, परित्यजसि | You abandon, You leave |
| न (Na) | निषेधः, नहि | Not, No |
| चेत् (Cet) | यदि, यद्यपि | If, In case |
| प्रवर्तमानम् (Pravartamānam) | चालितम्, चेष्टितम् | Engaged in, Continuing |
Bhāvārthaḥ (Meaning of the Verse):
“Why go into lengthy detail? Fulfill the truthful words here, or else do not expect honor in the world. I will endure poison, and establish myself, while watching you if you do not abandon your armor while continuing to act.”
Sloka#63 (ayodhyaKaandam# 6)
Sloka:
एवं वादीनीमेनां भूयोऽपि भूपतिरवदत् ।
अयि कठिनहृदये किमुन्मुक्तलोकमर्यदया दयापेतयात्वयेति ।
Split of the Sloka:
एवम् वादीनीम् एनाम् भूयः अपि भूपतिः अवदत् ।
अयि कठिन+हृदये किम् उन्मुक्त+लोक+मर्यदया दया+अपेतया त्वया इति ।
अन्वयार्थः/ पदपरिचयः (Consequential Meaning):
| Sanskrit Word | Sanskrit Synonyms | English Meaning |
|---|---|---|
| एवम् (Evam) | इत्थम्, तथैव | Thus, In this way |
| वादीनीम् (Vādinīm) | वाक्त्वम्, वक्त्री | Speaker, One who speaks |
| एनाम् (Enām) | इमाम्, ताम् | This, Her |
| भूयः (Bhūyaḥ) | पुनः, बारं-बारं | Again, Repeatedly |
| अपि (Api) | अप्यर्थे, समेत | Also, Even |
| भूपतिः (Bhūpatiḥ) | राजा, नृपः | King |
| अवदत् (Avadat) | उक्तवान्, आह | Said, Spoke |
| अयि (Ayi) | हे, रे | Oh! (an exclamation) |
| कठिन (Kaṭhina) | कठोर, दृढ | Hard, Cruel |
| हृदये (Hṛdaye) | हृदि, अन्तःकरणे | In the heart, Mind |
| किम् (Kim) | किंचित्, कः | What, Why |
| उन्मुक्त (Unmukta) | मुक्त, विमुक्त | Released, Free |
| लोक (Loka) | जगत्, संसार | World, People |
| मर्यदया (Maryadayā) | सीमा, रीति | Tradition, Custom |
| दया (Dayā) | करुणा, कृपा | Compassion, Mercy |
| अपेतया (Apetayā) | रहित, विहीन | Devoid, Without |
| त्वया (Tvayā) | तव, तवेन | By you |
| इति (Iti) | तस्य अर्थे, यस्मिन् | Thus, So |
भावार्थः (Meaning of the verse):
“Oh hard-hearted one, why do you behave devoid of compassion, casting aside the traditions of the world? The king said to her again in this way.”
Sloka#64 (ayodhyaKaandam# 6)
Sloka:
नैवाभवस्त्वमिह शीलवतीषु गण्या नैवाभजत्पितृमतां गणना स रामः ।
नैवापमात्मजसुखान्यहमप्यनार्ये नैवापमम्बु भरतेन न मे प्रदेयम् ॥
Split of the Sloka:
न एव अभवः त्वम् इह शीलवतीषु गण्या ।
न एव अभजत् पितृमतां गणना सः रामः ।
न एव अपम् आत्मज+सुखानि अहम् अपि अनार्ये ।
न एव अपम् अम्बु भरतेन न मे प्रदेयम् ॥
अन्वयार्थः/ पदपरिचयः (Consequential Meaning):
| Sanskrit Word | Sanskrit Synonyms | English Meaning |
|---|---|---|
| न (Na) | नो, नै | Not |
| एव (Eva) | केवलम्, यथार्थम् | Indeed, Only |
| अभवः (Abhavaḥ) | नासीः, भूत्वा | Did not become, Was not |
| त्वम् (Tvam) | त्वदीय, त्व | You |
| इह (Iha) | अस्मिन् स्थले, अत्र | Here, In this place |
| शीलवतीषु (Śīlavatīṣu) | सद्वृत्त, गुणवती | Among virtuous women |
| गण्या (Gaṇyā) | मुख्य, प्रमुख | Considered, Counted |
| अभजत् (Abhajat) | अयाचत, न अभवात् | Did not consider, Did not accept |
| पितृमतां (Pitr̥matām) | पितृभक्त, जनकप्रिय | Of those who respect elders |
| गणना (Gaṇanā) | अंकनम्, लेख | Counting, Consideration |
| सः (Saḥ) | अयम्, स | He |
| रामः (Rāmaḥ) | रघुपति, राघव | Lord Rama |
| अपम् (Apam) | जलम्, वारि | Water, Offering |
| आत्मज (Ātmaja) | पुत्र, सुत | Son |
| सुखानि (Sukhāni) | आनन्दानि, संतोषाणि | Pleasures, Comforts |
| अहम् (Aham) | मम, अहंकार | I |
| अपि (Api) | तथापि, समेत | Even, Also |
| अनार्ये (Anārye) | नीच, अधम | Unworthy, Dishonorable |
| अम्बु (Ambu) | जलम्, वारि | Water, Liquid |
| भरतेन (Bharatena) | सुमित्रानन्दन, दशरथनन्दन | By Bharata (Rama’s brother) |
| मे (Me) | मम, ममत्व | My |
| प्रदेयम् (Pradeyam) | दातव्यम्, अर्पणीयम् | To be given, Offerable |
भावार्थः (Meaning of the Verse):
“Neither were you considered among virtuous women, nor did Rama count you among those who respect their elders. Neither do I desire the pleasures of having a son, O unworthy one, nor is there any water to be offered by Bharata that would be given to me.”
Sloka#65 (ayodhyaKaandam# 6)
Sloka:
वासस्त्वचां भवतु किञ्चन तारवीणां छायाद्रुमाश्च भवनानि भवन्तु धन्याः ।
कैकेयि तस्य शयनानि कथं भवेयुस्त्वच्चेतसोऽपि कठिनानि शिलातलानि ॥२२॥
Word-by-Word Split:
किञ्च वासः त्वचां भवतु किञ्चन तार+वीणां छाया+द्रुमाः च भवनानि भवन्तु धन्याः |
कैकेयि तस्य शयनानि कथं भवेयुः त्वत्+चेतसः अपि कठिनानि शिला+तलानि ||
अन्वयार्थः/ पदपरिचयः (Consequential meaning/Word Introduction):
| Sanskrit Word (संस्कृत पदम्) | Sanskrit Synonyms (संस्कृत पर्यायः) | English Meaning (अंग्रेज़ी अर्थ) |
|---|---|---|
| किञ्च (Kiñca) | किंचित्, अल्पम् | A little, Slightly |
| वासः (Vāsaḥ) | वस्त्रम्, आच्छादनम् | Clothing, Garment |
| त्वचां (Tvacām) | चर्मणाम्, रोमकूटेषु | Of the skins, Of the bark |
| भवतु (Bhavatu) | अस्तु, सम्पद्यताम् | Let it be, Let it happen |
| किञ्चन (Kiñcana) | कदाचित्, यद्यपि | Something, Perhaps |
| तार (Tāra) | नक्षत्रम्, तारा | Star, Celestial body |
| वीणां (Vīṇām) | कूर्म, वाद्यम् | Lute, Musical instrument |
| छायाद्रुमाः (Chāyādrumāḥ) | शीतलवृक्षाः, विशालवृक्षाः | Shade-giving trees, Large trees |
| भवनानि (Bhavanāni) | गृहाणि, निवासस्थानानि | Houses, Abodes |
| भवन्तु (Bhavantu) | स्युः, सम्पद्यन्ताम् | May they be, Let them become |
| धन्याः (Dhanyāḥ) | भाग्यवन्तः, पुण्यवन्तः | Fortunate, Blessed |
| कैकेयि (Kaikeyi) | कैकेयी, दुष्टमाता | Kaikeyi, Evil mother |
| तस्य (Tasya) | तदस्य, तस्य | His, Of him |
| शयनानि (Śayanāni) | शय्याः, सुतिकागृहाणि | Beds, Places of rest |
| कथं (Kathaṃ) | किं प्रकारेण, किमर्थम् | How, In what way |
| भवेयुः (Bhaveyuḥ) | स्युः, सम्पद्येरन् | May they be, Should they be |
| त्वत् (Tvat) | तव, तवात्म | Your, Of you |
| चेतसः (Cetasah) | मनसः, भावस्य | Mind, Heart |
| अपि (Api) | च, एव | Also, Even |
| कठिनानि (Kaṭhināni) | स्थूलानि, दृढानि | Hard, Rough |
| शिला (Śilā) | पत्थरम्, शिलाखण्डः | Stone, Rock |
| तलानि (Talāni) | नीचांशाः, आधारभागः | Surfaces, Bases |
भावार्थः (Meaning of the Verse):
“O Kaikeyi, let there be some meager clothing made of bark and skin, and may the shade-giving trees and fortunate abodes become your shelter. How could the beds of that person (Rama) be like your hard-hearted thoughts? They will be as hard as stones, even in their softest form.”
Sloka#66 (ayodhyaKaandam# 6)
Sloka:
एवं भर्त्रा भर्त्सिताप्यार्द्रचित्ता नाभूदेषा मन्थराक्रान्तवृत्तिः | राकाचन्द्रे राजमानेप्यवाधं वीरुच्छन्ना चन्द्रकान्तस्थलीव || २३ ||
1. Split of the Sloka:
एवम् भर्त्रा भर्त्सिता अपि आर्द्रचित्ता न अभूत् एषा मन्थरा+आक्रान्त+वृत्तिः | राका+चन्द्रे राजमाने अपि अवाधं वीरुच्छन्ना चन्द्रकान्त+स्थली इव ||
2. अन्वयार्थः/ पदपरिचयः (Consequential meaning):
| Sanskrit Word | Sanskrit Synonyms | English Meaning |
|---|---|---|
| एवम् (Evam) | तथा, इत्थम् | Thus, In this way |
| भर्त्रा (Bhartrā) | पत्या, स्वामिना | By the husband |
| भर्त्सिता (Bhartsitā) | तर्जिता, निन्दिता | Scolded, Rebuked |
| अपि (Api) | तथा, एव | Even, Also |
| आर्द्रचित्ता (Ardracittā) | करुणाचिता, दयाचिता | Tender-hearted, Compassionate |
| न (Na) | न कदाचित्, नैव | Not |
| अभूत् (Abhūt) | नासीत्, न उत्पन्ना | Was not |
| एषा (Eṣā) | अस्याः, इयं | She, This |
| मन्थरा (Mantharā) | मन्दगामिनी, धीमन् | Slow-moving, Sluggish |
| आक्रान्त (Ākrānta) | व्यापन्न, अधिगच्छन् | Overcome, Pervaded |
| वृत्तिः (Vṛttiḥ) | चेष्टा, भावः | Behavior, Disposition |
| राका (Rākā) | पूर्णचन्द्रः, शोभनचन्द्रः | Full moon |
| चन्द्रे (Candre) | शशिनि, सुधाकरः | Moon |
| राजमाने (Rājamāne) | प्रदीप्यमाने, शोभिते | Shining, Radiant |
| अपि (Api) | तथा, एव | Even, Also |
| अवाधं (Avādham) | विगतम्, अप्रतिहतम् | Unobstructed, Undisturbed |
| वीरुच्छन्ना (Vīrucchannā) | तीव्रप्रकाशेऽच्छन्नः | Covered with bright light, Hidden by brightness |
| चन्द्रकान्त (Candrākānta) | सुधाकरकान्तिः, शशांककान्तिः | Moonstone |
| स्थली (Sthalī) | भूः, पृथिवी | Ground, Land |
| इव (Iva) | समः, तुल्यः | Like, As |
3. भावार्थः (Meaning of the verse):
“Even after being scolded by her husband, she, with a tender heart, did not become slow or disturbed in her activities. Just like the moonstone (Chandrākānta), though the full moon was shining brightly, she was hidden beneath the brightness without any obstruction.”
Sloka#67 (ayodhyaKaandam# 6)
Sloka:
तदनु मुहूर्तमात्रमपि राममुखावलोकनसुखमनुबुभुषुर्दशरथः कुमारमानयेति सुमन्त्रमादिदेश। तेन सत्वरं राजभवनप्रविशितो रामः कृतप्रणामः पितरमथाभूतमुखविकासमारादालक्ष्य चकितः किमिदमिति कैकेयीमन्वयुङ्क्तः।
1. Split of the Sloka:
तदनु मुहूर्तमात्रम् अपि राम+मुख+आवलोकन+सुखम् अनुपुभुषुः दशरथः कुमारम् आनय इति सुमन्त्रम् आदिदेश | तेन सत्वरम् राज+भवन+प्रविशितः रामः कृत+प्रणामः पितरम् अथ अभूत् मुख+विकासम् आरात् आलक्ष्य चकितः किम् इदम् इति कैकेयीम् अन्वयुङ्क्तः ||
2. अन्वयार्थः/ पदपरिचयः (Consequential meaning):
| Sanskrit Word | Sanskrit Synonyms | English Meaning |
|---|---|---|
| तदनु (Tadanu) | ततः, अनन्तरम् | Thereafter, After that |
| मुहूर्तमात्रम् (Muhūrtamātram) | क्षणमात्रम्, अल्पकालम् | For a moment, For a short while |
| अपि (Api) | तथा, एव | Even, Also |
| राम (Rāma) | दशरथात्मजः, रघुकुलनायकः | Lord Rama, Son of Dasharatha |
| मुख (Mukha) | आननः, वक्त्रम् | Face |
| आवलोकन (Āvalokana) | दर्शनम्, निरीक्षणम् | Glance, Viewing |
| सुखम् (Sukham) | सुखदायकम्, आनन्दः | Pleasure, Joy |
| अनुपुभुषुः (Anububhūṣuḥ) | इच्छुः, स्पृहयामानः | Desiring, Longing |
| दशरथः (Daśarathaḥ) | रामपिता, इक्ष्वाकुवंशीयः | Dasharatha, Father of Rama |
| कुमारम् (Kumāram) | पुत्रम्, बालकः | Boy, Young Prince |
| आनय (Ānaya) | आह्वानय, आनय | Bring, Summon |
| इति (Iti) | एतेन प्रकारेण, उक्त्वा | Thus, Saying so |
| सुमन्त्रम् (Sumantam) | सुमन्त्रनामकः, मन्त्रिणः | Sumitra, Name of the Minister |
| आदिदेश (Ādideśa) | आदेशितवान्, आज्ञापयामास | Commanded, Instructed |
| तेन (Tena) | तस्य, अस्य | By him, By that |
| सत्वरम् (Satvaram) | शीघ्रतया, तत्क्षणम् | Quickly, Immediately |
| राज (Rāja) | नृपः, सम्राट् | King |
| भवन (Bhavana) | निवासः, गृहः | Palace, House |
| प्रविशितः (Praviśitaḥ) | प्रविष्टवान्, आगतः | Entered, Came into |
| रामः (Rāmaḥ) | दशरथात्मजः, रघुकुलनायकः | Rama, Son of Dasharatha |
| कृतप्रणामः (Kṛtapraṇāmaḥ) | प्रणम्य, वन्दित्वा | Bowed, Having saluted |
| पितरम् (Pitaram) | जनकः, पिता | Father |
| अथ (Atha) | ततः, अनन्तरम् | Then, Thereafter |
| अभूत् (Abhūt) | नासीत्, न उत्पन्ना | Became |
| मुख (Mukha) | आननः, वक्त्रम् | Face |
| विकासम् (Vikāsam) | प्रसन्नता, प्रफुल्लता | Brightness, Bloom |
| आरात् (Ārāt) | समीपात्, निकटात् | From near, Nearby |
| आलक्ष्य (Ālakṣya) | निरीक्ष्य, अवलोक्य | Observing, Noticing |
| चकितः (Cakitaḥ) | विस्मितः, आश्चर्यचकितः | Astonished, Surprised |
| किम् (Kim) | किं वस्तु, का वस्तु | What, What is it |
| इदम् (Idam) | एतत्, अयं | This |
| इति (Iti) | एतेन प्रकारेण, उक्त्वा | Thus, Saying so |
| कैकेयीम् (Kaikeyīm) | कैकेयपुत्री, रामस्य मातरः | Kaikeyi, Mother of Rama |
| अन्वयुङ्क्तः (Anvayugṃktaḥ) | अनुसन्धानम्, प्रश्नः | Questioned, Asked |
3. भावार्थः (Meaning of the verse):
“Then, desiring the pleasure of seeing Rama’s face for even a moment, Dasharatha commanded Sumitra to bring the prince. Accordingly, Rama entered the palace, quickly offering his salutations to his father. Upon noticing the unusual brightness on his father’s face, Rama was astonished and, wondering what it could be, questioned Kaikeyi.”
Sloka#68 (ayodhyaKaandam# 6)
Sloka
सापि पापाशया प्रत्यवादीत् ।
वत्स, प्रतिश्रुतवरद्वयनिर्वहणे निपुणेतरस्तातस्ते सम्प्रति सानुशयस्तनयवात्सल्यात्सत्यव्यत्यासत्रासाच्च गाढमगाधे शोकसागरे निमज्जतीति ।
Split of the Sloka:
सापि पापाशया प्रत्यवादीत् |
वत्स, प्रतिश्रुत + वर + द्वय + निर्वहणे + निपुण + इतरः + तातः + ते |
सम्प्रति + स + अनुशयः + तनय + वात्सल्यात् + सत्य + व्यत्यास + त्रासात् + च |
गाढम् + अगाधे + शोक + सागरे + निमज्जतीति ||
अन्वयार्थः/ पदपरिचयः = Consequential meaning:
| Sanskrit Word | Sanskrit Synonyms | English Meaning |
|---|---|---|
| सा (Sā) | तद्वती | She |
| अपि (Api) | तथा, च | Also |
| पापाशया (Pāpāśayā) | दुर्बुद्ध्या | With evil intent |
| प्रत्यवादीत् (Pratyavādīt) | प्रत्यूचैः, प्रत्यभाषत | Replied, Answered |
| वत्स (Vatsa) | पुत्र, तनय | Son, Dear |
| प्रतिश्रुत (Pratiśruta) | प्रतिज्ञातम् | Promised |
| वर (Vara) | इच्छितम्, लाभ | Boon, Blessing |
| द्वय (Dvaya) | युगलम् | Pair, Twofold |
| निर्वहणे (Nirvahaṇe) | निष्पादने | Accomplishment |
| निपुण (Nipuṇa) | कुशल, निपुण | Skillful |
| इतरः (Itaraḥ) | अपर, अन्य | Other |
| तात (Tāta) | पितरः, जनकः | Father |
| ते (Te) | तव, तस्य | Your |
| सम्प्रति (Samprati) | वर्तमानकाले | At this time, Presently |
| स (Sa) | एव | He |
| अनुशय (Anuśaya) | पश्चात्तापः | Remorse |
| तनय (Tanaya) | पुत्र, सुत | Son, Offspring |
| वात्सल्यात् (Vātsalyāt) | ममत्वात्, प्रेम्णा | Out of affection |
| सत्य (Satya) | सत्यता, सत्यवचनम् | Truth |
| व्यत्यास (Vyatyāsa) | विपर्यासः | Change, Displacement |
| त्रासात् (Trāsāt) | भीतिः, भयात् | Out of fear |
| च (Ca) | अपि, तथापि | And, Also |
| गाढम् (Gāḍham) | दृढम्, तीव्रतया | Deeply, Strongly |
| अगाधे (Agādhe) | अतिगम्भीरे | Unfathomable |
| शोक (Śoka) | दुःख, खेद | Sorrow |
| सागरे (Sāgare) | महासमुद्रे | Ocean |
| निमज्जतीति (Nimajjatīti) | डुबते, गच्छति | Drowning, Immersed |
भावार्थः = Meaning of the Verse:
“She, with an evil intent, replied: ‘Dear son, your father, who was skillful in fulfilling the two promised boons, is now deeply remorseful. Out of affection for you, and fearing the consequences of breaking the truth, he is deeply drowning in an unfathomable ocean of sorrow.'”
Sloka#69 (ayodhyaKaandam# 6)
Sloka
वरद्वयं तावत्तव मुनिवृत्त्यैव वने वर्तनमवनेरवनं भरतस्येति ।
रामस्तदाकर्ण्य प्रमुदितहृदयः कृताञ्जलिरेनां प्रति व्यज्ज्ञपत् ।
Split of the Sloka:
वर + द्वयम् + तावत् + तव + मुनि + वृत्त्या + एव + वने + वर्तनम् + अवनेः + अवनम् + भरतस्य + इति |
रामः + तत् + आकर्ण्य + प्रमुदित + हृदयः + कृत + अञ्जलिः + एनाम् + प्रति + व्यज्ञपत् ||
अन्वयार्थः/ पदपरिचयः = Consequential Meaning:
| Sanskrit Word | Sanskrit Synonyms | English Meaning |
|---|---|---|
| वर (Vara) | व्रतम्, इच्छितम् | Boon, Blessing |
| द्वयम् (Dvayam) | युगलम्, युग्मम् | Pair, Twofold |
| तावत् (Tāvat) | तत्क्षणम्, अयम् | Firstly, Meanwhile |
| तव (Tava) | तव, ते | Your, Yours |
| मुनि (Muni) | ऋषिः, तपस्वी | Sage, Ascetic |
| वृत्त्या (Vṛttyā) | आचरणेण, पालनात् | Through conduct, By way of life |
| एव (Eva) | केवलम्, मात्रम् | Only, Indeed |
| वने (Vane) | अरण्ये, कानने | In the forest |
| वर्तनम् (Vartanam) | निवासः, जीवनम् | Living, Dwelling |
| अवनेः (Avaneḥ) | पृथिव्याः, भूमेः | Of the earth, Of the world |
| अवनम् (Avanam) | रक्षणम्, पालनम् | Protection, Governing |
| भरतस्य (Bharatasya) | भरतस्य इदम् | Of Bharata |
| इति (Iti) | इत्युक्तम्, तथापि | Thus, So |
| रामः (Rāmaḥ) | दशरथसुतः, रघुपतिः | Rama, Son of Dasharatha |
| तत् (Tat) | तद्वाक्यम्, तदुक्तम् | That, That statement |
| आकर्ण्य (Ākarṇya) | श्रुत्वा, निशम्य | Having heard, Listening |
| प्रमुदित (Pramudita) | हृष्ट, आनन्दित | Joyful, Elated |
| हृदयः (Hṛdayaḥ) | अन्तःकरणम्, मनः | Heart, Mind |
| कृत (Kṛta) | सम्पादितः, निर्मितः | Done, Made |
| अञ्जलिः (Añjaliḥ) | प्रणामः, करोदक | Folded hands, Salutation |
| एनाम् (Enām) | एताम्, ताम् | Her, This |
| प्रति (Prati) | संमुखे, विरुद्धम् | Towards, Against |
| व्यज्ञपत् (Vyajñapat) | निवेदयत्, उवाच | Informed, Said |
भावार्थः = Meaning of the Verse:
“Firstly, the two boons are yours: to live as a sage in the forest and to govern the earth in the name of Bharata. Rama, hearing this, with a joyful heart and folded hands, expressed his acceptance towards her.”
Sloka#70 (ayodhyaKaandam# 6)
Sloka:
भीतो भूभरतः किमम्ब भरतः թվականին वा वनात्पावनात्त्रस्तोऽहं सगरान्ववायककुदस्तातः कुतः शोचति ।
दिव्यायाः सरितो निवापकरणाल्लध्वीं प्रतिज्ञामिमामावाभ्यामभिपूरयिष्यन्ति न चेत्पुत्री कथं स्यादयम् ॥ २४ ॥
Split of the Sloka:
भीतः + भूभरतः + किम् + अम्ब + भरतः + किम् + वा + वनात् + पावनात् + त्रस्तः + अहम् + सगरान्ववायककुतः + तातः + कुतः + शोचति |
दिव्यायाः + सरितः + निवाप + करणात् + लध्वीम् + प्रतिज्ञाम् + इमाम् + आवाभ्याम् + अभिपूरयिष्यन्ति + न + चेत् + पुत्री + कथं + स्यात् + अयम् ||
अन्वयार्थः/ पदपरिचयः = Consequential Meaning:
| Sanskrit Word | Sanskrit Synonyms | English Meaning |
|---|---|---|
| भीतः (Bhītaḥ) | त्रसितः, भयभीतः | Frightened, Terrified |
| भूभरतः (Bhūbhārataḥ) | पृथ्वीभारविनाशकः | Reliever of Earth’s burden |
| किम् (Kim) | का, कः | What, Why |
| अम्ब (Amba) | मातरः, जननी | Mother |
| भरतः (Bharataḥ) | दुष्यन्तात्मजः, देशराजः | Bharata, A king or nation |
| वा (Vā) | अथवा, किम् | Or, Alternatively |
| वनात् (Vanāt) | अरण्यात्, काननात् | From the forest |
| पावनात् (Pāvanāt) | शुद्धकः, विशुद्धात् | From the pure, Holy |
| त्रस्तः (Trastaḥ) | भयभीतः, आशङ्कितः | Terrified, Alarmed |
| अहम् (Aham) | मम, आत्मा | I, Myself |
| सगर (Sagara) | सगरः, इक्ष्वाकुवंश्यः | King Sagara, Ancestor of Rama |
| अन्ववाय (Anvavāya) | अनुवंशः, वंशक्रमः | Descendant, Lineage |
| कुतः (Kutaḥ) | कस्मात्, कुतः कारणात् | From where, Why |
| तातः (Tātaḥ) | पितरः, जनकः | Father, Dear one |
| शोचति (Śocati) | खेदयति, दु:खितः | Laments, Grieves |
| दिव्यायाः (Divyāyāḥ) | स्वर्गीयायाः, दिव्यम् | Divine, Celestial |
| सरितः (Saritaḥ) | नदिः, प्रवाहः | River, Flow |
| निवाप (Nivāpa) | तर्पणम्, बलिः | Offering, Sacrifice |
| करणात् (Karaṇāt) | क्रियातः, कारणात् | By act, By reason |
| लध्वीम् (Ladhvīm) | प्राप्तवती, अभिगता | Obtained, Achieved |
| प्रतिज्ञाम् (Pratijñām) | व्रतम्, प्रणिधानम् | Vow, Promise |
| इमाम् (Imām) | एताम्, अस्याः | This, Her |
| आवाभ्याम् (Āvābhyām) | अस्माभिः, आत्माभ्यां | By us two, Together |
| अभिपूरयिष्यन्ति (Abhipūrayiṣyanti) | सम्पूरयिष्यन्ति, सिद्धम् | Will fulfill, Will complete |
| न (Na) | नहि, नो | Not, No |
| चेत् (Cet) | यदि, यदा | If, When |
| पुत्री (Putrī) | आत्मजा, तनया | Daughter |
| कथम् (Katham) | किं प्रकारेण, कस्याः | How, In what manner |
| स्यात् (Syāt) | भवेत्, स्थितम् | Would be, Might be |
| अयम् (Ayam) | असौ, एषः | This, He |
भावार्थः = Meaning of the Verse:
“Mother, why does King Bharata, the reliever of Earth’s burden, lament in fear of his lineage being destroyed, despite the divine offering to the river? If this vow is not fulfilled by us, how will his lineage be preserved and this son (Bharata) be born?”
Sloka#71 (ayodhyaKaandam# 6)
Sloka:
वनभुवि तनुमात्रत्राणमाज्ञापितं मे सकलबुवनभारः स्थापितो वत्समूर्ध्नि । तदिह सुकरतायामावयोस्तर्कितायां मयि पतति गरीयानमम्ब ते पक्षपातः ॥२५॥
Word-by-word Split:
वन+भुवि तनु+मात्र+त्राणम् आज्ञापितम् मे सकल+बुवन+भारः स्थापितः वत्स+मूर्ध्नि | तत्+इह सुकरतायाम् आवयोः तर्कितायाम् मयि पतति गरीयान् अम्ब ते पक्षपातः ||
अन्वयार्थः/ पदपरिचयः = Consequential meaning:
| Sanskrit Word | Sanskrit Synonyms | English Meaning |
|---|---|---|
| वन (Vana) | काननम्, अरण्यम् | Forest, Wood |
| भुवि (Bhūvi) | पृथिव्यां, भूमौ | On the earth, Ground |
| तनु (Tanu) | शरीरम्, कायः | Body, Form |
| मात्र (Mātra) | केवलम्, केवलकः | Only, Merely |
| त्राणम् (Trāṇam) | रक्षणम्, परित्राणम् | Protection, Safety |
| आज्ञापितम् (Ājñāpitam) | आदेशितम्, आज्ञातम् | Ordered, Commanded |
| मे (Me) | मम, ममत्वे | My, Of me |
| सकल (Sakala) | सर्वम्, समग्रः | All, Entire |
| बुवन (Bhuvana) | लोकः, जगत् | World, Universe |
| भारः (Bhāraḥ) | वजनम्, गुरुत्वम् | Burden, Weight |
| स्थापितः (Sthāpitaḥ) | निष्ठापितः, स्थापनायाम् | Established, Placed |
| वत्स (Vatsa) | शिशुः, बालकः | Child, Son |
| मूर्ध्नि (Mūrdhni) | शीर्षे, शीर्षभागे | On the head, Crown |
| तत् (Tat) | ततः, तद्वस्तु | That, It |
| इह (Iha) | अत्र, अस्मिन्काले | Here, Now |
| सुकरतायाम् (Sukaratāyām) | सुलभतायाम्, सुलभकर्म | In simplicity, Ease |
| आवयोः (Āvayoḥ) | अस्माकम्, द्वयोः | Of us, Of both |
| तर्कितायाम् (Tarkitāyām) | अनुमीयमानायाम्, विचारितायाम् | In thought, Considered |
| मयि (Mayi) | मम, अहम् | In me, I |
| पतति (Patati) | पतनम्, पतनकर्म | Falls, Descends |
| गरीयान् (Garīyān) | महत्तमः, महान् | Heavy, Great |
| अम्ब (Amba) | जननी, माता | Mother, Goddess |
| ते (Te) | तव, त्वम् | Your, Of you |
| पक्षपातः (Pakṣapātaḥ) | पक्षपातः, पूर्वग्रहः | Partiality, Bias |
भावार्थः = Meaning of the verse:
“O Mother, while I have been ordered to protect this fragile body in the forest, the heavy burden of the entire universe has been placed on the head of my dear child. In this situation, where it should have been simple for both of us, your partiality towards me is becoming more evident and burdensome.”
Sloka#72 (ayodhyaKaandam# 6)
Sloka:
तातः स्ववाचा व्यवहृत्य हृद्यं वत्साभिषेकोत्सवमङ्गलं मे । प्रणामसंज्ञस्य मयार्पितस्य किं पूर्णपात्रस्य न पात्रमासीत् ॥२६॥
Word-by-Word Split:
तातः स्व+वाचा व्यवहृत्य हृद्यं वत्स+अभिषेक+उत्सव+मङ्गलं मे | प्रणाम+संज्ञस्य मया+अर्पितस्य किं पूर्ण+पात्रस्य न पात्रम् आसीत् ||
अन्वयार्थः/ पदपरिचयः = Consequential Meaning:
| Sanskrit Word | Sanskrit Synonyms | English Meaning |
|---|---|---|
| तातः (Tātaḥ) | पिताः, जनकः | Father |
| स्ववाचा (Sva-Vācā) | स्वयमुक्तम्, स्व+वचनम् | By own words |
| व्यवहृत्य (Vyavahṛtya) | कृत्वा, आचर्य | Performing, Conducting |
| हृद्यं (Hṛdyam) | मनोहरम्, रमणीयम् | Pleasing, Delightful |
| वत्स (Vatsa) | पुत्रः, शिशुः | Child, Son |
| अभिषेक (Abhiṣeka) | स्नानम्, पवित्रिकरणम् | Anointing, Coronation |
| उत्सव (Utsava) | महोत्सवः, पर्व | Festival, Celebration |
| मङ्गलं (Maṅgalam) | शुभम्, कल्याणम् | Auspiciousness, Blessing |
| मे (Me) | मम, ममत्वे | My, Of me |
| प्रणाम (Praṇāma) | नमः, वन्दनम् | Salutation, Bowing |
| संज्ञस्य (Sañjñasya) | इन्द्रियः, संकेतः | Consciousness, Signification |
| मया (Mayā) | अहम्, मम | By me |
| अर्पितस्य (Arpitasya) | समर्पितः, निवेदितम् | Offered, Dedicated |
| किं (Kim) | किमिति, कस्य | What, Why |
| पूर्ण (Pūrṇa) | सम्पूर्णः, परिपूर्णः | Full, Complete |
| पात्रस्य (Pātrasya) | पात्रम्, योग्यः | Vessel, Receptacle |
| न (Na) | नो, नित्य | Not, No |
| पात्रम् (Pātram) | पात्रम्, पात्रता | Worthiness, Right |
| आसीत् (Āsīt) | अभूत्, स्थितम् | Was, Existed |
भावार्थः = Meaning of the Verse:
“O Father, after you spoke those heartfelt words and conducted the auspicious coronation ceremony for the child, which was a source of immense joy to me, was there not a deserving vessel for the offering that I, with reverence, placed before you? Why did it seem incomplete, despite the presence of a complete vessel?”
Sloka#73 (ayodhyaKaandam# 6)
Sloka:
तातः स्ववाचा व्यवहृत्य हृद्यं वत्साभिषेकोत्सवमङ्गलं मे । प्रणामसंज्ञस्य मयार्पितस्य किं पूर्णपात्रस्य न पात्रमासीत् ॥२६॥
Word-by-Word Split:
तातः स्व+वाचा व्यवहृत्य हृद्यं वत्स+अभिषेक+उत्सव+मङ्गलं मे | प्रणाम+संज्ञस्य मया+अर्पितस्य किं पूर्ण+पात्रस्य न पात्रम् आसीत् ||
अन्वयार्थः/ पदपरिचयः = Consequential Meaning:
| Sanskrit Word | Sanskrit Synonyms | English Meaning |
|---|---|---|
| तातः (Tātaḥ) | पिताः, जनकः | Father |
| स्ववाचा (Sva-Vācā) | स्वयमुक्तम्, स्व+वचनम् | By own words |
| व्यवहृत्य (Vyavahṛtya) | कृत्वा, आचर्य | Performing, Conducting |
| हृद्यं (Hṛdyam) | मनोहरम्, रमणीयम् | Pleasing, Delightful |
| वत्स (Vatsa) | पुत्रः, शिशुः | Child, Son |
| अभिषेक (Abhiṣeka) | स्नानम्, पवित्रिकरणम् | Anointing, Coronation |
| उत्सव (Utsava) | महोत्सवः, पर्व | Festival, Celebration |
| मङ्गलं (Maṅgalam) | शुभम्, कल्याणम् | Auspiciousness, Blessing |
| मे (Me) | मम, ममत्वे | My, Of me |
| प्रणाम (Praṇāma) | नमः, वन्दनम् | Salutation, Bowing |
| संज्ञस्य (Sañjñasya) | इन्द्रियः, संकेतः | Consciousness, Signification |
| मया (Mayā) | अहम्, मम | By me |
| अर्पितस्य (Arpitasya) | समर्पितः, निवेदितम् | Offered, Dedicated |
| किं (Kim) | किमिति, कस्य | What, Why |
| पूर्ण (Pūrṇa) | सम्पूर्णः, परिपूर्णः | Full, Complete |
| पात्रस्य (Pātrasya) | पात्रम्, योग्यः | Vessel, Receptacle |
| न (Na) | नो, नित्य | Not, No |
| पात्रम् (Pātram) | पात्रम्, पात्रता | Worthiness, Right |
| आसीत् (Āsīt) | अभूत्, स्थितम् | Was, Existed |
भावार्थः = Meaning of the Verse:
“O Father, after you spoke those heartfelt words and conducted the auspicious coronation ceremony for the child, which was a source of immense joy to me, was there not a deserving vessel for the offering that I, with reverence, placed before you? Why did it seem incomplete, despite the presence of a complete vessel?”
Sloka#74 (ayodhyaKaandam# 6)
Sloka:
तत्क्षणमशनिहत इव पर्वतः सर्वतः परीतदवदहन इव वनस्पतिः दिवस्पतिपदभ्रंशविधुर इव नहुषः पपात नाःसज्ञ्य पङ्क्तिरथः ।
ततः सा पितृनिर्देशमाचरेति राममादिदेश ।।
Word-by-Word Split:
तत्क्षणम् अशनि+हतः इव पर्वतः सर्वतः परीत+दव+दहनः इव वनस्पतिः |
दिवस्+पति+पद+भ्रंश+विधुरः इव नहुषः पपात न+असज्ञ्य पङ्क्तिः रथः |
ततः सा पितृ+निर्देशम् आचर इति रामम् आदिदेश ||
अन्वयार्थः/ पदपरिचयः = Consequential Meaning:
| Sanskrit Word | Sanskrit Synonyms | English Meaning |
|---|---|---|
| तत्क्षणम् (Tat-Kṣaṇam) | तदानीम्, तत्रैव | At that moment |
| अशनि (Aśani) | वज्रम्, विद्युत् | Thunderbolt, Lightning |
| हतः (Hataḥ) | नाशितः, विनष्टः | Struck, Destroyed |
| इव (Iva) | सदृशम्, तुल्यः | Like, As |
| पर्वतः (Parvataḥ) | गिरिः, शैलः | Mountain |
| सर्वतः (Sarvataḥ) | सर्वाभ्यः, सर्वतोभ्यः | From all sides |
| परीत (Parīta) | आवृत्तः, आच्छादितः | Surrounded, Covered |
| दव (Dava) | वनाग्निः, दावानलः | Forest fire |
| दहनः (Dahanaḥ) | भस्मीकरणम्, दहनकर्म | Burning, Incineration |
| वनस्पतिः (Vanaspatiḥ) | वृक्षः, तरुः | Tree, Plant |
| दिवस् (Divas) | दिनम्, दिनकरः | Day, Sky |
| पति (Pati) | स्वामी, नायकः | Lord, Master |
| पद (Pada) | पादः, स्थानम् | Foot, Position |
| भ्रंश (Bhraṃśa) | पतनम्, अपसरणम् | Fall, Displacement |
| विधुर (Vidhuraḥ) | खिन्नः, विहीनः | Distressed, Deprived |
| नहुषः (Nahuṣaḥ) | नहुषराजः, पुरावृत्तपुरुषः | King Nahusha, An ancient king |
| पपात (Papāta) | पतितः, निपतितः | Fell, Collapsed |
| न (Na) | नो, नित्य | Not, No |
| असञ्ज्ञ (Asañjñaḥ) | असमाधानम्, अपरिचितः | Unconscious, Unaware |
| पङ्क्तिः (Paṅktiḥ) | श्रेणिः, पङ्क्तिः | Row, Sequence |
| रथः (Rathaḥ) | वाहनम्, स्यन्दनः | Chariot, Vehicle |
| ततः (Tataḥ) | अनन्तरम्, तस्मात् | Then, Therefore |
| सा (Sā) | तदा, तस्याः | She, Her |
| पितृ (Pitṛ) | जनकः, तातः | Father |
| निर्देशम् (Nirdeśam) | आज्ञा, आदेशः | Command, Instruction |
| आचर (Ācara) | पालन, कार्यान्विति | Follow, Execute |
| इति (Iti) | उक्तम्, एवम् | Thus, As such |
| रामम् (Rāmam) | रामः, दशरथात्मजः | Rama, Son of Dasharatha |
| आदिदेश (Ādideśa) | आज्ञापयत्, समादिशत् | Ordered, Commanded |
भावार्थः = Meaning of the Verse:
“At that very moment, like a mountain struck by a thunderbolt, like a tree consumed by a forest fire, like King Nahusha who fell from his position in the heavens, the chariot and the entire row of soldiers collapsed unconscious. Then, she (Sita) instructed Rama to follow his father’s command.”
Sloka#75 (ayodhyaKaandam# 6)
Sloka:
मातुराज्ञां वहन्मूर्ध्ना मालामिव महायशाः ।
वनाय राम वव्राज जगतामवनाय च ॥ २७ ॥
Split of the Sloka:
मातुः+आज्ञां वहन्+मूर्ध्ना मालाम्+इव महायशाः ।
वनाय रामः वव्राज जगताम्+अवनाय च ॥
अन्वयार्थः/ पदपरिचयः (Consequential Meaning)
| Sanskrit Word | Sanskrit Synonyms | English Meaning |
|---|---|---|
| मातुः (Mātuḥ) | जननी, माता | Mother |
| आज्ञां (Ājñām) | आदेशः, आज्ञा | Command, Order |
| वहन् (Vahan) | वहनम्, धारयन् | Carrying, Bearing |
| मूर्ध्ना (Mūrdhnā) | शीर्षेण, शिरसा | On the head, With respect |
| मालाम् (Mālām) | हारः, कण्ठसूत्रम् | Garland, Necklace |
| इव (Iva) | यथा, समानम् | Like, As |
| महायशाः (Mahāyaśāḥ) | महतीकीर्तिः, महतीप्रशंसा | Of great fame, Renowned |
| वनाय (Vanāya) | अरण्याय, काननाय | To the forest |
| रामः (Rāmaḥ) | राघवः, दशरथात्मजः | Lord Rama |
| वव्राज (Vavāja) | गच्छति, गतवान् | Departed, Went |
| जगताम् (Jagatām) | लोकानाम्, संसारस्य | Of the world, Of the people |
| अवनाय (Avanāya) | रक्षणाय, संरक्षणाय | For protection, For safeguarding |
| च (Ca) | अपि, तथा | And, Also |
भावार्थः (Meaning of the Verse)
“Lord Rama, bearing his mother’s command on his head like a garland, departed to the forest with great fame, both for the protection of the world and to fulfill his duty.”
105. श्लोकः
मूलपाठः (Mūlapāṭhaḥ)
निः कदठन-कषशण-त्रदुटत-चाप-जन्मा क्षणात्
दिशां द्विरद-र्ीङ्क्कृतैः
कृत-हररत-्पनतस्िागतैः
जगत-्रमण-कौतुक-उच्चशलत-राम-कीनतश-अङ्क्गना-प्रयाण-पटह-धिननम
प्रर्यनत स्म
तार-धिननः
पदच्छेदः (Pada Chedaḥ)
निः, कदठन-कषशण-त्रदुटत-चाप-जन्मा, क्षणात्, दिशां, द्विरद-र्ीङ्क्कृतैः, कृत-हररत-्पनतस्िागतः, जगत-्रमण-कौतुक-उच्चशलत-राम-कीनतश-अङ्क्गना-प्रयाण-पटह-धिननम, प्रर्यनत, स्म, तार-धिननः
अन्वयार्थः/ पदपरिचयः (Consequential Meaning)
| Sanskrit Word | Sanskrit Synonyms | English Meaning |
|---|---|---|
| निः (Niḥ) | निर्गतिः, निष्क्रमः | Out, Exit |
| कदठन (Kadaṭhana) | कठिनम्, सुदृढम् | Hard, Firm |
| कषशण (Kaṣaṇa) | शण, चञ्चलम् | Flake, Fragment |
| त्रदुटत (Traduṭata) | त्रास, उत्पात | Fear, Catastrophe |
| चाप (Cāpa) | धनुः, शरासनम् | Bow, Arch |
| जन्मा (Janmā) | उत्पन्नः, उद्भूत | Born, Arising |
| क्षणात् (Kṣaṇāt) | तत्क्षणम्, क्षणम् | Immediately, In a Moment |
| दिशां (Diśāṃ) | दिशः, भुवन | Directions, Regions |
| द्विरद (Dvirada) | हस्तिन्, गज | Elephant |
| रीङ्क्कृतैः (Rīṅkkṛtaiḥ) | गम्भीरध्वनिः, घोषः | Deep Sound, Roar |
| कृत (Kṛta) | निर्मित, कृत्यम् | Created, Made |
| हररत् (Hararat) | हरित, श्यामलः | Green, Verdant |
| पनतस्िागतः (Panatasīgataḥ) | आगमनम्, आगतः | Arrival, Approach |
| जगत् (Jagat) | संसारः, लोकम् | World, Universe |
| रमण (Ramaṇa) | सुखदः, मनोरञ्जकः | Delight, Joy |
| कौतुक (Kautuka) | उत्सुकता, कौतूहलम् | Curiosity, Wonder |
| उच्चशलत (Ucchalata) | उत्साहित, उठित | Enthusiastic, Eager |
| राम (Rāma) | श्रीराम, दशरथपुत्रः | Lord Rama, Son of Dasharatha |
| कीनतश (Kīnataśa) | प्रशंसा, कीर्ति | Praise, Glory |
| अङ्क्गना (Aṅgganā) | स्त्री, नारी | Woman, Lady |
| प्रयाण (Prayāṇa) | यात्रा, गमनम् | Journey, Departure |
| पटह (Paṭaha) | मृदङ्गः, वाद्य | Drum, Musical Instrument |
| धिननम (Dhininaṃ) | ध्वनिः, निनादः | Sound, Echo |
| प्रर्यनत (Praryanata) | गतः, गतिमान् | Moved, Proceeded |
| स्म (Sma) | स्मरणम्, पुनरवृति | Remembered, Recollection |
| तार (Tāra) | श्रुतिः, स्वरः | Tone, Pitch |
| धिननः (Dhinanaḥ) | ध्वनिः, निनादः | Sound, Echo |
भावार्थः (Meaning of the Verse)
“In a moment, the echoes of the roaring elephants, the beating of drums, and the sounds of the celestial bow reverberated in all directions. The world resounded with the joy and curiosity of Lord Rama’s journey, as the green earth welcomed him with praises, filling the hearts of everyone with delight and wonder.”
45. श्लोकः
मूलपाठः (Mūlapāṭhaḥ)
प्रततददनमिदातैर्ब्रह्मभिर्ब्रह्मनिष्ठैः
प्रशमितखेदैः सादरं सेव्यमाने।
बभलनयमनहेतोः िामनः काननेऽस्मिन्
बभलनयमपरः सन् ब्रह्मचारी चचार॥ ४५ ॥
पदच्छेदः (Pada Chedaḥ)
प्रतत-ददनम्, इदातैः, ब्रह्मभिः, ब्रह्मनिष्ठैः, प्रशमित-खेदैः, सादरम्, सेव्यमाने, बभलनयमन-हेतोः, िामनः, कानने, अस्मिन्, बभलनयम-परः, सन्, ब्रह्मचारी, चचार
अन्वयार्थः/ पदपरिचयः (Consequential Meaning)
| Sanskrit Word | Sanskrit Synonyms | English Meaning |
|---|---|---|
| प्रतत-ददनम् (Prati-dinam) | प्रतिदिनम्, निरंतरम् | Daily, Continuously |
| इदातैः (Idātaiḥ) | निर्गतैः, उत्पन्नैः | Bestowed, Given |
| ब्रह्मभिः (Brahmabhiḥ) | विद्वद्भिः, ज्ञानीभिः | By the learned, By the wise |
| ब्रह्मनिष्ठैः (Brahmaniṣṭhaiḥ) | वेदान्तिनिः, ज्ञाननिष्ठैः | Devoted to Brahman, Adherents of Vedanta |
| प्रशमित-खेदैः (Praśamita-khedaiḥ) | शान्त, प्रशान्त | Free from distress, Calmed |
| सादरम् (Sādaram) | सम्मानपूर्वकम्, आदरेण | Respectfully, With reverence |
| सेव्यमाने (Sevyamāne) | पूज्यमाने, भक्त्या सेविते | Worshipped, Served |
| बभलनयमन-हेतोः (Bhabhilanaya-man-hetoḥ) | तुष्ट्यर्थम्, सुखकारणम् | For the purpose of control, For satisfaction |
| िामनः (Rāmaṇaḥ) | वानप्रस्थी, तपस्वी | A forest dweller, An ascetic |
| कानने (Kānane) | वनम्, अरण्ये | In the forest, In the woods |
| अस्मिन् (Asmin) | अत्र, इह | Here, In this |
| बभलनयम-परः (Bhabhilanaya-paraḥ) | तपसि तत्परः, संयमी | Engaged in austerity, Self-controlled |
| सन् (San) | स्थितः, भावान्वितः | Being, Existing |
| ब्रह्मचारी (Brahmacārī) | संयमी, वेदाध्यायी | A celibate student, One who practices celibacy |
| चचार (Cacāra) | विचरति, भ्रमति | Wandered, Roamed |
भावार्थः (Meaning of the Verse)
“Daily, in this forest, devoted ascetics and learned scholars, free from all distress, worshipped with reverence. For the purpose of maintaining discipline and self-control, a celibate student wandered, steadfast in his austerities, and focused on his spiritual practices.”
