Verse:

आसीत् अशेष-नरपति-शिरः-समभ्यर्चित-शासनः पाकशासन इवापरः, चतुरुदधि-माला-मेखलाया भुवो भर्ता, प्रताप-अनुराग-अवनत-समस्त-सामन्त-चक्रः, कर्ता महाश्चर्याणाम्‌, आहर्ता क्रतूनाम्‌, आदर्शः सर्वशास्त्राणाम्, उत्पत्तिः कलानाम्‌, कुलभवनं गुणानाम्‌, आश्रयो रसिकानाम्‌, राजा शूद्रको नाम ॥

Split of the Verse:

आसीत् अशेष-नरपति-शिरः-समभ्यर्चित-शासनः पाकशासन इव अपरः, चतुर्-उदधि-माला-मेखलाया भुवः भर्ता, प्रताप-अनुराग-अवनत-समस्त-सामन्त-चक्रः, कर्ता महाश्चर्याणाम्‌, आहर्ता क्रतूनाम्‌, आदर्शः सर्व-शास्त्राणाम्, उत्पत्तिः कलानाम्‌, कुल-भवनं गुणानाम्‌, आश्रयः रसिकानाम्‌, राजा शूद्रकः नाम ॥

Word-by-Word Meaning:

• आसीत् = Was
• अशेष = All
• नरपति = Kings
• शिरः = Heads
• समभ्यर्चित = Worshipped
• शासनः = Rule
• पाकशासन = Indra (King of Gods)
• इव = Like
• अपरः = Another
• चतुर् = Four
• उदधि = Oceans
• माला = Garland
• मेखलाया = Girdle
• भुवः = Earth
• भर्ता = Lord
• प्रताप = Valor
• अनुराग = Affection
• अवनत = Bowed
• समस्त = All
• सामन्त = Feudatories
• चक्रः = Circle
• कर्ता = Doer
• महाश्चर्याणाम् = Great wonders
• आहर्ता = Performer
• क्रतूनाम् = Sacrifices
• आदर्शः = Ideal
• सर्व = All
• शास्त्राणाम् = Scriptures
• उत्पत्तिः = Origin
• कलानाम् = Arts
• कुल = Family
• भवनं = Abode
• गुणानाम् = Qualities
• आश्रयः = Refuge
• रसिकानाम् = Connoisseurs
• राजा = King
• शूद्रकः = Shudraka (Name)
• नाम = Named

भावार्थः (Meaning of the verse):

“There was a king named Shudraka, whose rule was worshipped by all kings, like Indra among gods. He was the lord of the earth girdled by the four oceans. His valor and affection made all feudatories bow to him. He was the doer of great wonders, performer of sacrifices, ideal of all scriptures, origin of arts, abode of qualities, and refuge of connoisseurs.”

Comparison of Shudraka with Dharma, Yama, Kubera, Agni, Earth, Lakshmi, Saraswati, Moon, Wind, Brihaspati, Kamadeva, Sun, & Lord Narayana

Verse:

यश्च मनसि धर्मेण, कोपे यमेन, प्रसादे धनदेन, प्रतापे वह्निना, भुजे भुवा, दृशि श्रिया, वाचि सरस्वत्या, मुखे शशिना, बले मरुता, प्रज्ञायां सुरगुरुणा, रूपे मनसिजेन, तेजसि सवित्रा च वसता, सर्वदेवमयस्य प्रकटित-विश्वरूप-आकृतेः अनुकरोति भगवतो नारायणस्य ॥

Split of the Verse:

यः च मनसि धर्मेण, कोपे यमेन, प्रसादे धनदेन, प्रतापे वह्निना, भुजे भुवा, दृशि श्रिया, वाचि सरस्वत्या, मुखे शशिना, बले मरुता, प्रज्ञायां सुरगुरुणा, रूपे मनसिजेन, तेजसि सवित्रा च वसता, सर्वदेवमयस्य प्रकटित-विश्वरूप-आकृतेः अनुकरोति भगवतः नारायणस्य ॥

Word-by-Word Meaning:

यः = Who

च = And

मनसि = In mind

धर्मेण = By righteousness

कोपे = In anger

यमेन = By Yama (god of death)

प्रसादे = In grace

धनदेन = By Kubera (god of wealth)

प्रतापे = In valor

वह्निना = By fire

भुजे = In arm

भुवा = By earth

दृशि = In sight

श्रिया = By Lakshmi (goddess of wealth)

वाचि = In speech

सरस्वत्या = By Saraswati (goddess of knowledge)

मुखे = In face

शशिना = By moon

बले = In strength

मरुता = By wind

प्रज्ञायां = In wisdom

सुरगुरुणा = By Brihaspati (teacher of gods)

रूपे = In form

मनसिजेन = By Kamadeva (god of love)

तेजसि = In brilliance

सवित्रा = By sun

च = And

वसता = By residing

सर्वदेवमयस्य = Of all gods

प्रकटित = Manifested

विश्वरूप = Universal form

आकृतेः = Form

अनुकरोति = Imitates

भगवतः = Of the Lord

नारायणस्य = Of Narayana (Vishnu)

भावार्थः (Meaning of the verse):

“Who, in mind, is righteous like Dharma, in anger like Yama, in grace like Kubera, in valor like fire, in arm like earth, in sight like Lakshmi, in speech like Saraswati, in face like the moon, in strength like the wind, in wisdom like Brihaspati, in form like Kamadeva, in brilliance like the sun, and who, residing in the universal form of all gods, imitates the manifested form of Lord Narayana.”

Beauty of City Vidisha

Verse:

तस्य च राज्ञो जल-अवगाहन-आयात-जयङ्कुञ्जर-कुम्भ-सिन्दूर-सन्ध्यायमान-सलिलया वेत्रवत्या सरिता परिगता विदिशा अभिधाना नगरी राजधान्यासीत् ॥

Split of the Verse:

तस्य च राज्ञः जल-अवगाहन-आयात-जयङ्कुञ्जर-कुम्भ-सिन्दूर-सन्ध्यायमान-सलिलया वेत्रवत्या सरिता परिगता विदिशा अभिधाना नगरी राजधान्या आसीत् ॥

Word-by-Word Meaning:

तस्य = His

च = And

राज्ञः = Of the king

जल = Water

अवगाहन = Immersion

आयात = Arrival

जयङ्कुञ्जर = Victorious elephant

कुम्भ = Forehead

सिन्दूर = Vermilion

सन्ध्यायमान = Resembling twilight

सलिलया = With water

वेत्रवत्या = By the Vetravati river

सरिता = River

परिगता = Surrounded

विदिशा = Vidisha (name of the city)

अभिधाना = Named

नगरी = City

राजधान्या = Capital

आसीत् = Was

भावार्थः (Meaning of the verse):

“The capital city of that king was Vidisha, which was surrounded by the Vetravati river, whose waters resembled the twilight hue of the vermilion on the forehead of a victorious elephant arriving for water immersion.”

A Youthful Monarch Shudraka’s Joyful Rule

Verse:

स तस्याम् अवजित-अशेष-भुवन-मण्डलतया विगत-राज्य-चिन्ता-भार-निर्वृतः, वलयमिव लीलया भुजेन भुवनभारम् उद्वहन्‌, अमरगुरुमपि प्रज्ञया उपहसद्भिः अनेक-कुल-क्रम-आगतैः असकृद्-आलोचित-नीति-शास्त्र-निर्मल-मनोभिः अलुब्धैः स्निग्धैः प्रबुद्धैः अमात्यैः परिवृतः, समान-वयो-विद्या-अलङ्कारैः अग्राम्य-परिहास-कुशलैः इङ्गिताकार-वेदिभिः केसरि-किशोरकैः इव विक्रमैकरसैः अपि विनयव्यवहारिभिः आत्मनः प्रतिबिम्बैः इव राजपुत्रैः सह रममाणः प्रथमे वयसि सुखम् अतिचिरम् उवास ।

Split:

स तस्याम् अवजित-अशेष-भुवन-मण्डलतया विगत-राज्य-चिन्ता-भार-निर्वृतः, वलयम्+इव लीलया भुजेन भुवन+भारम् उद्वहन्‌, अमर+गुरुम्+अपि प्रज्ञया उपहसद्भिः अनेक+कुल+क्रम+आगतैः असकृत्+आलोचित+नीति+शास्त्र+निर्मल+मनोभिः अलुब्धैः स्निग्धैः प्रबुद्धैः अमात्यैः परिवृतः, समान+वयः+विद्या+अलङ्कारैः अग्राम्य+परिहास+कुशलैः इङ्गित+आकार+वेदिभिः केसरि+किशोरकैः इव विक्रम+एक+रसैः अपि विनय+व्यवहारिभिः आत्मनः प्रतिबिम्बैः इव राज+पुत्रैः सह रममाणः प्रथमे वयसि सुखम् अतिचिरम् उवास ।

Meaning: 

स = He

तस्याम् = In that

अवजित-अशेष-भुवन-मण्डलतया = By conquering the entire world

अवजित = Conquered

अशेष = Entire

भुवन = World

मण्डलतया = By the circle

विगत-राज्य-चिन्ता-भार-निर्वृतः = Relieved from the burden of royal worries

विगत = Relieved

राज्य = Kingdom

चिन्ता = Worries

भार = Burden

निर्वृतः = Relieved

वलयम्+इव = Like a bracelet

वलयम् = Bracelet

इव = Like

लीलया = Playfully

भुजेन = With his arm

भुवन+भारम् = The burden of the world

भुवन = World

भारम् = Burden

उद्वहन् = Bearing

अमर+गुरुम्+अपि = Even the teacher of the gods

अमर = Immortal (Gods)

गुरुम् = Teacher

अपि = Even

प्रज्ञया = By wisdom

उपहसद्भिः = Mocking

अनेक+कुल+क्रम+आगतैः = By many generations of families

अनेक = Many

कुल = Families

क्रम = Sequence

आगतैः = Arrived

असकृत्+आलोचित+नीति+शास्त्र+निर्मल+मनोभिः = By those whose minds are purified by repeatedly contemplating the scriptures of ethics

असकृत् = Repeatedly

आलोचित = Contemplated

नीति = Ethics

शास्त्र = Scriptures

निर्मल = Pure

मनोभिः = Minds

अलुब्धैः = Unattached

स्निग्धैः = Affectionate

प्रबुद्धैः = Enlightened

अमात्यैः = Ministers

परिवृतः = Surrounded

समान+वयः+विद्या+अलङ्कारैः = By those of similar age, education, and adornments

समान = Similar

वयः = Age

विद्या = Education

अलङ्कारैः = Adornments

अग्राम्य+परिहास+कुशलैः = Skilled in refined humor

अग्राम्य = Refined

परिहास = Humor

कुशलैः = Skilled

इङ्गित+आकार+वेदिभिः = Knowing gestures and expressions

इङ्गित = Gestures

आकार = Expressions

वेदिभिः = Knowing

केसरि+किशोरकैः = Like young lions

केसरि = Lion

किशोरकैः = Young

इव = Like

विक्रम+एक+रसैः = With the same valor

विक्रम = Valor

एक = One

रसैः = Essence

अपि = Even

विनय+व्यवहारिभिः = Conducting with humility

विनय = Humility

व्यवहारिभिः = Conducting

आत्मनः = Of himself

प्रतिबिम्बैः = Reflections

इव = Like

राज+पुत्रैः = With princes

राज = King

पुत्रैः = Sons

सह = With

रममाणः = Enjoying

प्रथमे = In the first

वयसि = Age

सुखम् = Happiness

अतिचिरम् = For a long time

उवास = Lived

भावार्थः (Meaning of the Verse)

“He, having conquered the entire world, was relieved from the burden of royal worries. Bearing the burden of the world playfully with his arm like a bracelet, he was surrounded by ministers who were wise, affectionate, and unattached, whose minds were purified by repeatedly contemplating the scriptures of ethics. Enjoying the company of princes who were like reflections of himself, skilled in refined humor, knowing gestures and expressions, and conducting themselves with humility, he lived happily for a long time in his youth.”

The Ambitious Monarch’s Disregard for Women

Verse:

तस्य च अतिविजिगीषुतया महासत्त्वतया च तृणमिव लघुवृत्ति स्त्रैणम् आकलयतः, प्रथमे वयसि वर्तमानस्यापि, रूपवतो अपि, संतानार्थिभिः अमात्यैः अपेक्षितस्यापि, वनिता-व्यतिकरस्य उपरि द्वेष इव आसीत् |

Split:

तस्य च अतिविजिगीषुतया महासत्त्वतया च तृणम्+इव लघु+वृत्ति स्त्रैणम् आकलयतः, प्रथमे वयसि वर्तमानस्य+अपि, रूपवत: अपि, संतानार्थिभिः अमात्यैः अपेक्षितस्य+अपि, वनिता+व्यतिकरस्य उपरि द्वेष इव आसीत् |

Word-by-Word Meaning

• तस्य = His
• च = And
• अतिविजिगीषुतया = With great ambition to conquer
  • अति = Great
  • विजिगीषु = Ambitious to conquer
  • तया = By
• महासत्त्वतया = By great courage
  • महा = Great
  • सत्त्वतया = By courage
• च = And
• तृणम्+इव = Like a blade of grass
  • तृणम् = Grass
  • इव = Like
• लघु+वृत्ति = Of light conduct
  • लघु = Light
  • वृत्ति = Conduct
• स्त्रैणम् = Womanly
• आकलयतः = Considering
• प्रथमे वयसि = In the first age (youth)
  • प्रथमे = First
  • वयसि = Age
• वर्तमानस्य+अपि = Even while existing
  • वर्तमानस्य = Existing
  • अपि = Even
• रूपवत: अपि = Even though handsome
  • रूपवत: = Handsome
  • अपि = Even
• संतानार्थिभिः = By those desiring progeny
  • संतान = Progeny
  • अर्थिभिः = Desiring
• अमात्यैः = By ministers
• अपेक्षितस्य+अपि = Even though expected
  • अपेक्षितस्य = Expected
  • अपि = Even
• वनिता+व्यतिकरस्य = Of association with women
  • वनिता = Women
  • व्यतिकरस्य = Of association
• उपरि = Over
• द्वेष = Hatred
• इव = Like
• आसीत् = Was

भावार्थः (Meaning of the Verse)

“Despite his great ambition to conquer and immense courage, he considered womanly conduct as insignificant as a blade of grass. Even in his youth, though handsome and desired by ministers for progeny, he had an aversion to association with women.”

The Conqueror’s Intellectual Pastimes, Diverse Pursuits, and Enjoyment of Arts & Culture

Verse:

सत्यपि लावण्यवति विनयवति अन्वयवति हृदयहारिणि च अवरोधजने, स कदाचित् स्वयम् आरब्धमृदङवाद्यः संगीतकप्रसङ्गेन, कदाचित् मृगयाव्यापारेण, कदाचित् काव्य-प्रबन्ध-रचनेन, कदाचिच्छास्त्रालापेन, कदाचिद् आख्यानक-आख्यायिका-इतिहास-पुराण-आकर्णनेन, कदाचिद् आलेख्यविनोदेन, कदाचिद् वीणया, कदाचिद् दर्शन-आगत-मुनिजन-चरण-शुश्रूषया, कदाचिद् अक्षरच्युतक-मात्राच्युतक-बिन्दुमती-गूढचतुर्थपाद-प्रहेलिका-प्रदानादिभिः, वनिता+परङ्मुखः सुहृत्+परिवृतः दिवसम् अनयत्‌ । 

 यथैव च दिवसम्‌, एवम् आरब्ध-विविध-क्रीडा-परिहास-चतुरैः सुहृद्भिः उपेतो निशाम् अनैषीत्‌ ॥

Split:

सत्यपि लावण्यवति विनयवति अन्वयवति हृदय+हारिणि च अवरोध+जने, स कदाचित् स्वयम् आरब्ध+मृदङ+वाद्यः संगीतक+प्रसङ्गेन, कदाचित् मृगया+व्यापारेण, कदाचित् काव्य+प्रबन्ध+रचनेन, कदाचित् शास्त्र+आलापेन, कदाचित् आख्यानक+आख्यायिका+इतिहास+पुराण+आकर्णनेन, कदाचित् आलेख्य+विनोदेन, कदाचित् वीणया, कदाचित् दर्शन+आगत+मुनि+जन+चरण+शुश्रूषया, कदाचित् अक्षर+च्युतक+मात्रा+च्युतक+बिन्दुमती+गूढ+चतुर्थ+पाद+प्रहेलिका+प्रदान+आदिभिः, वनिता+परङ्मुखः सुहृत्+परिवृतः दिवसम् अनयत्‌ । 

यथा+एव च दिवसम्‌, एवम् आरब्ध+विविध+क्रीडा+परिहास+चतुरैः सुहृद्भिः उपेतः निशाम् अनैषीत्‌ ॥

Word-by-Word Meaning

• सत्यपि = Even though
• लावण्यवति = Beautiful
• विनयवति = Modest
• अन्वयवति = Of noble lineage
• हृदय+हारिणि = Heart-stealing
  • हृदय = Heart
  • हारिणि = Stealing
• च = And
• अवरोध+जने = In the women of the harem
  • अवरोध = Harem
  • जने = People
• स = He
• कदाचित् = Sometimes
• स्वयम् = Himself
• आरब्ध+मृदङ+वाद्यः = Playing the drum himself
  • आरब्ध = Started
  • मृदङ = Drum
  • वाद्यः = Playing
• संगीतक+प्रसङ्गेन = In musical gatherings
  • संगीतक = Musical
  • प्रसङ्गेन = Gatherings
• कदाचित् = Sometimes
• मृगया+व्यापारेण = In hunting activities
  • मृगया = Hunting
  • व्यापारेण = Activities
• कदाचित् = Sometimes
• काव्य+प्रबन्ध+रचनेन = In composing poetry
  • काव्य = Poetry
  • प्रबन्ध = Composition
  • रचनेन = Creating
• कदाचित् = Sometimes
• शास्त्र+आलापेन = In discussing scriptures
  • शास्त्र = Scriptures
  • आलापेन = Discussion
• कदाचित् = Sometimes
• आख्यानक+आख्यायिका+इतिहास+पुराण+आकर्णनेन = In listening to stories, tales, histories, and Puranas
  • आख्यानक = Stories
  • आख्यायिका = Tales
  • इतिहास = Histories
  • पुराण = Puranas
  • आकर्णनेन = Listening
• कदाचित् = Sometimes
• आलेख्य+विनोदेन = In painting
  • आलेख्य = Painting
  • विनोदेन = Amusement
• कदाचित् = Sometimes
• वीणया = With the Veena
• कदाचित् = Sometimes
• दर्शन+आगत+मुनि+जन+चरण+शुश्रूषया = In serving the feet of visiting sages
  • दर्शन = Seeing
  • आगत = Arrived
  • मुनि = Sage
  • जन = People
  • चरण = Feet
  • शुश्रूषया = Serving
• कदाचित् = Sometimes
• अक्षर+च्युतक+मात्रा+च्युतक+बिन्दुमती+गूढ+चतुर्थ+पाद+प्रहेलिका+प्रदान+आदिभिः = In giving riddles involving letters, syllables, dots, and hidden fourth lines
  • अक्षर = Letters
  • च्युतक = Dropped
  • मात्रा = Syllables
  • च्युतक = Dropped
  • बिन्दुमती = With dots
  • गूढ = Hidden
  • चतुर्थ = Fourth
  • पाद = Line
  • प्रहेलिका = Riddles
  • प्रदान = Giving
  • आदिभिः = And so on
• वनिता+परङ्मुखः = Indifferent to women
  • वनिता = Women
  • परङ्मुखः = Indifferent
• सुहृत्+परिवृतः = Surrounded by friends
  • सुहृत् = Friends
  • परिवृतः = Surrounded
• दिवसम् = Day
• अनयत्‌ = Spent
• यथा+एव = Just as
  • यथा = Just as
  • एव = Indeed
• च = And
• दिवसम् = Day
• एवम् = Similarly
• आरब्ध+विविध+क्रीडा+परिहास+चतुरैः = By those skilled in various playful activities and jokes
  • आरब्ध = Started
  • विविध = Various
  • क्रीडा = Playful activities
  • परिहास = Jokes
  • चतुरैः = Skilled
• सुहृद्भिः = By friends
• उपेतः = Surrounded
• निशाम् = Night
• अनैषीत्‌ = Spent

भावार्थः (Meaning of the Verse)

“Even though there were beautiful, modest, noble, and heart-stealing women in the harem, he sometimes played the drum himself in musical gatherings, sometimes engaged in hunting activities, sometimes composed poetry, sometimes discussed scriptures, sometimes listened to stories, tales, histories, and Puranas, sometimes amused himself with painting, sometimes played the Veena, sometimes served the feet of visiting sages, sometimes gave riddles involving letters, syllables, dots, and hidden fourth lines. Indifferent to women, he spent his days surrounded by friends. Just as he spent his days, similarly, he spent his nights surrounded by friends skilled in various playful activities and jokes.”

Entry of Chandal girl (The Chandal Girl’s Plea as The King’s Unexpected Visitor)

Verse:

एकदा तु नातिदूरोदिते भगवति सहस्रमरीचिमालिनि राजानम् आस्थानमण्डपगतम् अङ्गनाजनविरुद्धेन वामपार्श्व-अवलम्बिना कौक्षेयकेण भीषणरमणीयाकृतिः प्रतीहारी समुपसृत्य क्षितितल-निहित-जानु-कर-कमला सविनयम् अब्रवीत्‌ — “ देव, द्वारस्थिता सुरलोकम् आरोहतः त्रिशङ्कुरिव कुपित-शतमख-हुंकार-निपातिता राजलक्ष्मीः दक्षिणापथादागता चाण्डालकन्यका पञ्जरस्थं शुकमादाय देवं विज्ञापयति — ‘ सकल-भुवनतल-सर्वरत्नानाम् उदधिरिव एकभाजनं देवः ।

Split:

एकदा तु नातिदूर+उदिते भगवति सहस्र+मरीचि+मालिनि राजानम् आस्थान+मण्डप+गतम् अङ्गन+जन+विरुद्धेन वाम+पार्श्व+अवलम्बिना कौक्षेयकेण भीषण+रमणीय+आकृतिः प्रतीहारी समुपसृत्य क्षिति+तल+निहित+जानु+कर+कमला सविनयम् अब्रवीत्‌ — “ देव, द्वार+स्थिता सुर+लोकम् आरोहतः त्रिशङ्कुः+इव कुपित+शतमख+हुंकार+निपातिता राज+लक्ष्मीः दक्षिण+अपथ+आदागता चाण्डाल+कन्यका पञ्जर+स्थं शुकम्+आदाय देवं विज्ञापयति — ‘ सकल+भुवन+तल+सर्व+रत्नानाम् उदधिः+इव एक+भाजनं देवः ।

Word-by-Word Meaning

• एकदा = Once
• तु = But
• नातिदूर+उदिते = Not far risen
  • नातिदूर = Not far
  • उदिते = Risen
• भगवति = The blessed one
• सहस्र+मरीचि+मालिनि = Adorned with a thousand rays
  • सहस्र = Thousand
  • मरीचि = Rays
  • मालिनि = Adorned
• राजानम् = King
• आस्थान+मण्डप+गतम् = Gone to the assembly hall
  • आस्थान = Assembly
  • मण्डप = Hall
  • गतम् = Gone
• अङ्गन+जन+विरुद्धेन = Opposed by the women
  • अङ्गन = Women
  • जन = People
  • विरुद्धेन = Opposed
• वाम+पार्श्व+अवलम्बिना = Leaning on the left side
  • वाम = Left
  • पार्श्व = Side
  • अवलम्बिना = Leaning
• कौक्षेयकेण = With a silk garment
• भीषण+रमणीय+आकृतिः = Having a fearsome and beautiful appearance
  • भीषण = Fearsome
  • रमणीय = Beautiful
  • आकृतिः = Appearance
• प्रतीहारी = Doorkeeper
• समुपसृत्य = Approaching
• क्षिति+तल+निहित+जानु+कर+कमला = With knees and hands placed on the ground
  • क्षिति = Ground
  • तल = Surface
  • निहित = Placed
  • जानु = Knee
  • कर = Hand
  • कमला = Lotus
• सविनयम् = Humbly
• अब्रवीत्‌ = Said
• देव = O Lord
• द्वार+स्थिता = Standing at the door
  • द्वार = Door
  • स्थिता = Standing
• सुर+लोकम् = Heaven
  • सुर = Gods
  • लोकम् = World
• आरोहतः = Ascending
• त्रिशङ्कुः+इव = Like Trishanku
  • त्रिशङ्कुः = Trishanku
  • इव = Like
• कुपित+शतमख+हुंकार+निपातिता = Thrown down by the angry roar of Indra
  • कुपित = Angry
  • शतमख = Indra
  • हुंकार = Roar
  • निपातिता = Thrown down
• राज+लक्ष्मीः = Royal fortune
  • राज = King
  • लक्ष्मीः = Fortune
• दक्षिण+अपथ+आदागता = Arrived from the southern path
  • दक्षिण = Southern
  • अपथ = Path
  • आदागता = Arrived
• चाण्डाल+कन्यका = Daughter of a Chandal
  • चाण्डाल = Chandal
  • कन्यका = Daughter
• पञ्जर+स्थं = Caged
  • पञ्जर = Cage
  • स्थं = Placed
• शुकम्+आदाय = Bringing a parrot
  • शुकम् = Parrot
  • आदाय = Bringing
• देवं = To the lord
• विज्ञापयति = Informs
• सकल+भुवन+तल+सर्व+रत्नानाम् = Of all the jewels of the entire world
  • सकल = Entire
  • भुवन = World
  • तल = Surface
  • सर्व = All
  • रत्नानाम् = Jewels
• उदधिः+इव = Like the ocean
  • उदधिः = Ocean
  • इव = Like
• एक+भाजनं = One container
  • एक = One
  • भाजनं = Container
• देवः = Lord

भावार्थः (Meaning of the Verse)

“Once, when the sun adorned with a thousand rays had not risen far, the king was in the assembly hall. A doorkeeper, with a fearsome yet beautiful appearance, approached him, leaning on her left side with a silk garment, and humbly said with her knees and hands placed on the ground, ‘O Lord, a Chandal girl, who has been thrown down like Trishanku by the angry roar of Indra, has arrived from the southern path. She brings a caged parrot and informs the lord that he is like the ocean, the one container of all the jewels of the entire world.’”

The Parrot’s Royal Reception

Verse:

विहङ्गमश्चायम् आश्चर्यभूतो निखिलभुवनतलरत्नम् इति कृत्वा देवपादमूलम् आदाय आगताहम् इच्छामि देवदर्शनसुखम् अनुभवितुम्‌ ’ इति । एतदाकर्ण्य देवः प्रमाणम्‌ ” इत्युक्त्वा विरराम । उपजातकुतूहलस्तु राजा समीपवर्तिनां राज्ञामालोक्य मुखानि ‘ को दोषः । प्रवेश्यताम् ’ इत्यादिदेश ॥

Split:

विहङ्गमः+च+अयम् आश्चर्य+भूतः निखिल+भुवन+तल+रत्नम् इति कृत्वा देव+पाद+मूलम् आदाय आगत+अहम् इच्छामि देव+दर्शन+सुखम् अनुभवितुम्‌ इति । एतत्+आकर्ण्य देवः प्रमाणम्‌ इति+उक्त्वा विरराम । उपजात+कुतूहलः+तु राजा समीप+वर्तिनाम् राज्ञाम्+आलोक्य मुखानि को दोषः । प्रवेश्यताम् इति+आदिदेश ॥

Word-by-Word Meaning

• विहङ्गमः+च+अयम् = This bird also
  • विहङ्गमः = Bird
  • च = And
  • अयम् = This
• आश्चर्य+भूतः = Wonderful
  • आश्चर्य = Wonder
  • भूतः = Become
• निखिल+भुवन+तल+रत्नम् = Jewel of the entire world
  • निखिल = Entire
  • भुवन = World
  • तल = Surface
  • रत्नम् = Jewel
• इति कृत्वा = Thinking thus
  • इति = Thus
  • कृत्वा = Doing
• देव+पाद+मूलम् = At the feet of the lord
  • देव = Lord
  • पाद = Feet
  • मूलम् = Base
• आदाय = Bringing
• आगत+अहम् = I have come
  • आगत = Come
  • अहम् = I
• इच्छामि = I wish
• देव+दर्शन+सुखम् = The joy of seeing the lord
  • देव = Lord
  • दर्शन = Seeing
  • सुखम् = Joy
• अनुभवितुम्‌ = To experience
• इति = Thus
• एतत्+आकर्ण्य = Hearing this
  • एतत् = This
  • आकर्ण्य = Hearing
• देवः = The lord
• प्रमाणम्‌ = Indeed
• इति+उक्त्वा = Saying thus
  • इति = Thus
  • उक्त्वा = Saying
• विरराम = Stopped
• उपजात+कुतूहलः+तु = But with newly arisen curiosity
  • उपजात = Newly arisen
  • कुतूहलः = Curiosity
  • तु = But
• राजा = The king
• समीप+वर्तिनाम् = Of those nearby
  • समीप = Nearby
  • वर्तिनाम् = Of those present
• राज्ञाम्+आलोक्य = Looking at the faces of the queens
  • राज्ञाम् = Of the queens
  • आलोक्य = Looking
• मुखानि = Faces
• को दोषः = What is the harm
  • को = What
  • दोषः = Harm
• प्रवेश्यताम् = Let her be admitted
• इति+आदिदेश = Ordered thus
  • इति = Thus
  • आदिदेश = Ordered

भावार्थः (Meaning of the Verse)

“This bird, being a wonder and considered the jewel of the entire world, has been brought to the feet of the lord. I have come wishing to experience the joy of seeing the lord,’ she said. Hearing this, the lord said, ‘Indeed,’ and stopped. But with newly arisen curiosity, the king, looking at the faces of the nearby queens, said, ‘What is the harm? Let her be admitted,’ and ordered thus.”

Verse:

अथ प्रतीहारी नरपतिवचनानन्तरम् उत्थाय तां मातङ्गकुमारीं प्रावेशयत्‌ ।

Split:

अथ प्रतीहारी नरपति+वचन+अनन्तरम् उत्थाय तां मातङ्ग+कुमारीं प्रावेशयत्‌ ।

Word-by-Word Meaning

• अथ = Then
• प्रतीहारी = Doorkeeper
• नरपति+वचन+अनन्तरम् = After the king’s words
  • नरपति = King
  • वचन = Words
  • अनन्तरम् = After
• उत्थाय = Rising
• तां = Her
• मातङ्ग+कुमारीं = Chandal girl
  • मातङ्ग = Chandal
  • कुमारीं = Girl
• प्रावेशयत्‌ = Admitted

भावार्थः (Meaning of the Verse)

“Then, the doorkeeper, after the king’s words, rose and admitted the Chandal girl.”

The Chandal Girl’s Encounter with Royalty

Verse:

प्रविश्य च सा नरपतिसहस्रमध्यवर्तिनम्‌, अवलम्बितस्थूलमुक्ताकलापस्य कनकशृङ्खलानियमितमणिदण्डिकाचतुष्टयस्य, गगनसिन्धुफेनपटलपाण्डुरस्य नातिमहतो दुकूलवितानस्य अधस्तात् इन्दुकान्तमणिपर्यङ्किकानिषण्णम्‌, उद्धूयमानकनकदण्डचामरकलापम्‌, अमृतफेनधवले गोरोचनालिखितहंसमिथुनसनाथपर्यन्ते चारुचामरपवनप्रनर्तितदशे दुकूले वसानम्‌, अतिसुरभि-चन्दन-अनुलेपन-धवलित-उरःस्थलम्‌, उपरिविन्यस्तकुङ्कमस्थासकम्‌, अमलकलधौतपट्टायतम् अष्टमीचन्द्रशकलाकारम् ऊर्णासनाथं ललाटदेशमुद्वहन्तम्‌, अपरिमितपरिवारजनमप्यद्वितीयम्‌, आविरतप्रवृत्तदानमप्यमदम्‌, राजानमद्राक्षीत्‌ ॥

Split:

प्रविश्य च सा नरपति+सहस्र+मध्यवर्तिनम्‌, अवलम्बित+स्थूल+मुक्ता+कलापस्य कनक+शृङ्खला+नियमित+मणि+दण्डिका+चतुष्टयस्य, गगन+सिन्धु+फेन+पटल+पाण्डुरस्य नाति+महतः दुकूल+वितानस्य अधस्तात् इन्दु+कान्त+मणि+पर्यङ्किका+निषण्णम्‌, उद्धूयमान+कनक+दण्ड+चामर+कलापम्‌, अमृत+फेन+धवले गोरोचना+लिखित+हंस+मिथुन+सनाथ+पर्यन्ते चारु+चामर+पवन+प्रनर्तित+दशे दुकूले वसानम्‌, अति+सुरभि+चन्दन+अनुलेपन+धवलित+उरःस्थलम्‌, उपरि+विन्यस्त+कुङ्कम+स्थासकम्‌, अमल+कल+धौत+पट्ट+आयतम् अष्टमी+चन्द्र+शकल+आकारम् ऊर्णा+सनाथं ललाट+देशम्+उद्वहन्तम्‌, अपरिमित+परिवार+जनम्+अपि+अद्वितीयम्‌, आविरत+प्रवृत्त+दानम्+अपि+अमदम्‌, राजानम्+अद्राक्षीत्‌ ॥

Word-by-Word Meaning

• प्रविश्य = Entering
• च = And
• सा = She
• नरपति+सहस्र+मध्यवर्तिनम् = In the midst of a thousand kings
  • नरपति = King
  • सहस्र = Thousand
  • मध्यवर्तिनम् = In the midst
• अवलम्बित+स्थूल+मुक्ता+कलापस्य = With a garland of large hanging pearls
  • अवलम्बित = Hanging
  • स्थूल = Large
  • मुक्ता = Pearls
  • कलापस्य = Garland
• कनक+शृङ्खला+नियमित+मणि+दण्डिका+चतुष्टयस्य = With four golden chains adorned with gems
  • कनक = Golden
  • शृङ्खला = Chain
  • नियमित = Adorned
  • मणि = Gems
  • दण्डिका = Rod
  • चतुष्टयस्य = Four
• गगन+सिन्धु+फेन+पटल+पाण्डुरस्य = White like the foam of the ocean in the sky
  • गगन = Sky
  • सिन्धु = Ocean
  • फेन = Foam
  • पटल = Cover
  • पाण्डुरस्य = White
• नाति+महतः = Not very large
  • नाति = Not very
  • महतः = Large
• दुकूल+वितानस्य = Of the silk canopy
  • दुकूल = Silk
  • वितानस्य = Canopy
• अधस्तात् = Below
• इन्दु+कान्त+मणि+पर्यङ्किका+निषण्णम् = Seated on a moon-like gem couch
  • इन्दु = Moon
  • कान्त = Like
  • मणि = Gem
  • पर्यङ्किका = Couch
  • निषण्णम् = Seated
• उद्धूयमान+कनक+दण्ड+चामर+कलापम् = With a golden rod fan being waved
  • उद्धूयमान = Being waved
  • कनक = Golden
  • दण्ड = Rod
  • चामर = Fan
  • कलापम् = Garland
• अमृत+फेन+धवले = White like the foam of nectar
  • अमृत = Nectar
  • फेन = Foam
  • धवले = White
• गोरोचना+लिखित+हंस+मिथुन+सनाथ+पर्यन्ते = With a pair of swans drawn with yellow pigment at the edge
  • गोरोचना = Yellow pigment
  • लिखित = Drawn
  • हंस = Swan
  • मिथुन = Pair
  • सनाथ = Adorned
  • पर्यन्ते = Edge
• चारु+चामर+पवन+प्रनर्तित+दशे = With the ten directions fanned by beautiful fans
  • चारु = Beautiful
  • चामर = Fan
  • पवन = Wind
  • प्रनर्तित = Fanned
  • दशे = Ten directions
• दुकूले = In silk
• वसानम् = Wearing
• अति+सुरभि+चन्दन+अनुलेपन+धवलित+उरःस्थलम् = With the chest whitened by very fragrant sandalwood paste
  • अति = Very
  • सुरभि = Fragrant
  • चन्दन = Sandalwood
  • अनुलेपन = Paste
  • धवलित = Whitened
  • उरःस्थलम् = Chest
• उपरि+विन्यस्त+कुङ्कम+स्थासकम् = With a saffron mark placed above
  • उपरि = Above
  • विन्यस्त = Placed
  • कुङ्कम = Saffron
  • स्थासकम् = Mark
• अमल+कल+धौत+पट्ट+आयतम् = With a pure, well-washed cloth
  • अमल = Pure
  • कल = Well
  • धौत = Washed
  • पट्ट = Cloth
  • आयतम् = Spread
• अष्टमी+चन्द्र+शकल+आकारम् = Shaped like the eighth-day moon
  • अष्टमी = Eighth day
  • चन्द्र = Moon
  • शकल = Fragment
  • आकारम् = Shape
• ऊर्णा+सनाथं = Adorned with a woolen mark
  • ऊर्णा = Wool
  • सनाथं = Adorned
• ललाट+देशम्+उद्वहन्तम् = Bearing on the forehead
  • ललाट = Forehead
  • देशम् = Region
  • उद्वहन्तम् = Bearing
• अपरिमित+परिवार+जनम्+अपि+अद्वितीयम् = With an unlimited retinue, yet unique
  • अपरिमित = Unlimited
  • परिवार = Retinue
  • जनम् = People
  • अपि = Yet
  • अद्वितीयम् = Unique
  •  
• अपरिमित+परिवार+जनम्+अपि+अद्वितीयम् = With an unlimited retinue, yet unique
  • अपरिमित = Unlimited
  • परिवार = Retinue
  • जनम् = People
  • अपि = Yet
  • अद्वितीयम् = Unique
• आविरत+प्रवृत्त+दानम्+अपि+अमदम् = Continuously giving, yet humble
  • आविरत = Continuously
  • प्रवृत्त = Engaged
  • दानम् = Giving
  • अपि = Yet
  • अमदम् = Humble
• राजानम्+अद्राक्षीत् = Saw the king
  • राजानम् = King
  • अद्राक्षीत् = Saw

भावार्थः (Meaning of the Verse)

“Entering, she saw the king in the midst of a thousand kings, adorned with a garland of large hanging pearls and four golden chains adorned with gems. Below a silk canopy, white like the foam of the ocean in the sky, he was seated on a moon-like gem couch. A golden rod fan was being waved, and he wore a silk garment with a pair of swans drawn with yellow pigment at the edge. His chest was whitened by very fragrant sandalwood paste, with a saffron mark placed above. He bore a woolen mark on his forehead, shaped like the eighth-day moon. With an unlimited retinue, yet unique, continuously giving, yet humble, she saw the king.”

The Parrot’s Audacious Attempt & The Assembly’s Shock

Verse:

आलोक्य च सा दूरस्थितैव वेणुलतामादाय नरपतिप्रबोधनार्थम् असकृत् सभाकुट्टिममाजघान ; येन सकलमेव तद्राजकमेकपदे तेन वेणुलताध्वनिना युगपदावलितवदनम् अवनिपालमुखादाकृष्य चक्षुस्तदभिमुखमासीत् ॥

Split:

आलोक्य च सा दूर+स्थित+एव वेणु+लताम्+आदाय नरपति+प्रबोधन+अर्थम् असकृत् सभा+कुट्टिमम्+आजघान ; येन सकलम्+एव तत्+राजकम्+एक+पदे तेन वेणु+लता+ध्वनिना युगपद्+आवलित+वदनम् अवनि+पाल+मुखात्+आकृष्य चक्षुः+तत्+अभिमुखम्+आसीत् ॥

Word-by-Word Meaning

• आलोक्य = Seeing

• च = And

• सा = She

• दूर+स्थित+एव = Standing at a distance

• दूर = Distance

• स्थित = Standing

• एव = Indeed

• वेणु+लताम्+आदाय = Taking a bamboo stick

• वेणु = Bamboo

• लताम् = Stick

• आदाय = Taking

• नरपति+प्रबोधन+अर्थम् = For the purpose of awakening the king

• नरपति = King

• प्रबोधन = Awakening

• अर्थम् = For the purpose

• असकृत् = Repeatedly

• सभा+कुट्टिमम्+आजघान = Struck the floor of the assembly

• सभा = Assembly

• कुट्टिमम् = Floor

• आजघान = Struck

• येन = By which

• सकलम्+एव = Entirely

• सकलम् = Entire

• एव = Indeed

• तत्+राजकम्+एक+पदे = That assembly in one moment

• तत् = That

• राजकम् = Assembly

• एक = One

• पदे = Moment

• तेन वेणु+लता+ध्वनिना = By the sound of the bamboo stick

• तेन = By that

• वेणु = Bamboo

• लता = Stick

• ध्वनिना = Sound

• युगपद्+आवलित+वदनम् = Simultaneously turned faces

• युगपद् = Simultaneously

• आवलित = Turned

• वदनम् = Faces

• अवनि+पाल+मुखात्+आकृष्य = Drawing the eyes from the king’s face

• अवनि = Earth

• पाल = Protector (King)

• मुखात् = From the face

• आकृष्य = Drawing

• चक्षुः+तत्+अभिमुखम्+आसीत् = The eyes were directed towards her

• चक्षुः = Eyes

• तत् = Towards her

• अभिमुखम् = Directed

• आसीत् = Were

भावार्थः (Meaning of the Verse)

“Seeing this, she, standing at a distance, took a bamboo stick and repeatedly struck the floor of the assembly to awaken the king. By the sound of the bamboo stick, the entire assembly in one moment turned their faces simultaneously, drawing their eyes from the king’s face towards her.”

Verse:

अवनिपतिस्तु दूरात् ‘ आलोकय ’ इत्यभिधाय प्रतीहार्या निर्दिश्यमाना ताम् अनवरतकृतव्यायामतया यौवनापगमेऽप्यशिथिलशरीरसंधिना

Split:

अवनिपतिः+तु दूरात् ‘ आलोकय ’ इति+अभिधाय प्रतीहार्या निर्दिश्यमाना ताम् अनवरत+कृत+व्यायामतया यौवन+अपगमे+अपि+अशिथिल+शरीर+संधिना

Word-by-Word Meaning

• अवनिपतिः+तु = But the king
  • अवनिपतिः = King
  • तु = But
• दूरात् = From a distance
• आलोकय = Look
• इति+अभिधाय = Saying thus
  • इति = Thus
  • अभिधाय = Saying
• प्रतीहार्या = By the doorkeeper
• निर्दिश्यमाना = Being pointed out
• ताम् = Her
• अनवरत+कृत+व्यायामतया = Due to continuous exercise
  • अनवरत = Continuous
  • कृत = Done
  • व्यायामतया = Exercise
• यौवन+अपगमे+अपि = Even in the decline of youth
  • यौवन = Youth
  • अपगमे = Decline
  • अपि = Even
• अशिथिल+शरीर+संधिना = With firm body joints
  • अशिथिल = Firm
  • शरीर = Body
  • संधिना = Joints

भावार्थः (Meaning of the Verse)

“But the king, from a distance, saying ‘Look,’ pointed her out to the doorkeeper. She, due to continuous exercise, had firm body joints even in the decline of youth.”

The Chandal Girl’s Radiant Appearance

Verse:

पुरुषेणाधिष्ठितपुरोभागाम्, आकुलाकुलकाकपक्षधारिणा कनकशलाकानिर्मितं पञ्जरमुद्वहता चाण्डालदारकेणानुगम्यमानाम्, आगुल्फावलम्बिना नीलकञ्चुकेनाच्छन्नशरीराम्, उपरि रक्तांशुकरचितावगुण्ठनाम्, मेखलादाम्ना परिगतजघनस्थलाम्, अतिस्थूलमुक्ताफलघटितेन शुचिना हारेण कृतकण्ठग्रहाम्, श्रियमिव हस्तस्थितकमलशोभाम्, यक्षाधिपलक्ष्मीमिवालकोद्भासिनीम्, अचिरोपरूढयौवनामतिशयरूपाकृतिमनिमेषलोचनो ददर्श ॥

Split:

पुरुषेण+अधिष्ठित+पुरोभागाम्, आकुल+आकुल+काक+पक्ष+धारिणा कनक+शलाका+निर्मितम् पञ्जरम्+उद्वहता चाण्डाल+दारकेण+अनुगम्यमानाम्, आगुल्फ+आवलम्बिना नील+कञ्चुकेन+आच्छन्न+शरीराम्, उपरि रक्त+अंशुक+रचित+आवगुण्ठनाम्, मेखला+दाम्ना परिगत+जघन+स्थलाम्, अति+स्थूल+मुक्ता+फल+घटितेन शुचिना हारेण कृत+कण्ठ+ग्रहाम्, श्रियम्+इव हस्त+स्थित+कमल+शोभाम्, यक्ष+अधिप+लक्ष्मीम्+इव आलोक+उद्भासिनीम्, अचिर+उपरूढ+यौवनाम्+अति+शय+रूप+आकृतिम्+अनिमेष+लोचनः ददर्श ॥

Word-by-Word Meaning

• पुरुषेण+अधिष्ठित+पुरोभागाम् = Led by a man
  • पुरुषेण = By a man
  • अधिष्ठित = Led
  • पुरोभागाम् = In front
• आकुल+आकुल+काक+पक्ष+धारिणा = With disheveled crow-like hair
  • आकुल+आकुल = Disheveled
  • काक = Crow
  • पक्ष = Hair
  • धारिणा = Bearing
• कनक+शलाका+निर्मितम् = Made of golden rods
  • कनक = Golden
  • शलाका = Rods
  • निर्मितम् = Made
• पञ्जरम्+उद्वहता = Carrying a cage
  • पञ्जरम् = Cage
  • उद्वहता = Carrying
• चाण्डाल+दारकेण+अनुगम्यमानाम् = Followed by a Chandal boy
  • चाण्डाल = Chandal
  • दारकेण = Boy
  • अनुगम्यमानाम् = Followed
• आगुल्फ+आवलम्बिना = Hanging down to the ankles
  • आगुल्फ = Ankles
  • आवलम्बिना = Hanging down
• नील+कञ्चुकेन+आच्छन्न+शरीराम् = Covered with a blue bodice
  • नील = Blue
  • कञ्चुकेन = Bodice
  • आच्छन्न = Covered
  • शरीराम् = Body
• उपरि रक्त+अंशुक+रचित+आवगुण्ठनाम् = With a red veil above
  • उपरि = Above
  • रक्त = Red
  • अंशुक = Veil
  • रचित = Made
  • आवगुण्ठनाम् = Veil
• मेखला+दाम्ना परिगत+जघन+स्थलाम् = With a girdle around the hips
  • मेखला = Girdle
  • दाम्ना = With
  • परिगत = Around
  • जघन = Hips
  • स्थलाम् = Place
• अति+स्थूल+मुक्ता+फल+घटितेन शुचिना हारेण कृत+कण्ठ+ग्रहाम् = Wearing a necklace of large pearls
  • अति = Very
  • स्थूल = Large
  • मुक्ता = Pearls
  • फल = Fruit
  • घटितेन = Made
  • शुचिना = Pure
  • हारेण = Necklace
  • कृत = Made
  • कण्ठ = Neck
  • ग्रहाम् = Wearing
• श्रियम्+इव हस्त+स्थित+कमल+शोभाम् = Like Lakshmi with a lotus in her hand
  • श्रियम् = Lakshmi
  • इव = Like
  • हस्त = Hand
  • स्थित = Holding
  • कमल = Lotus
  • शोभाम् = Beauty
• यक्ष+अधिप+लक्ष्मीम्+इव आलोक+उद्भासिनीम् = Like the wealth of the lord of the Yakshas, shining brightly
  • यक्ष = Yaksha
  • अधिप = Lord
  • लक्ष्मीम् = Wealth
  • इव = Like
  • आलोक = Light
  • उद्भासिनीम् = Shining
• अचिर+उपरूढ+यौवनाम् = Recently blossomed youth
  • अचिर = Recently
  • उपरूढ = Blossomed
  • यौवनाम् = Youth
• अति+शय+रूप+आकृतिम् = Extremely beautiful form
  • अति = Very
  • शय = Beautiful
  • रूप = Form
  • आकृतिम् = Shape
• अनिमेष+लोचनः = With unblinking eyes
  • अनिमेष = Unblinking
  • लोचनः = Eyes
• ददर्श = Saw

भावार्थः (Meaning of the Verse)

“The king saw her, led by a man, with disheveled crow-like hair, carrying a cage made of golden rods, followed by a Chandal boy. Her body was covered with a blue bodice, with a red veil above, a girdle around her hips, and a necklace of large pearls. She looked like Lakshmi holding a lotus in her hand, like the wealth of the lord of the Yakshas, shining brightly. Recently blossomed youth, extremely beautiful form, the king saw her with unblinking eyes.”

The King’s Reflection on Caste and Beauty, Creator’s Paradox & Chandal’s Unjust Birth

Verse:

समुपजातविस्मयस्य चाभून्मनसि महीपतेः — “अहो विधातुरस्थाने रूपनिष्पादनप्रयत्नः । तथा हि – यदि नाम इयम् आत्मरूप-उपहसित-अशेष-रूप-संपद्-उत्पादिता, किमर्थम् अपगतस्पर्शे कृतं कुले जन्म । मन्ये च, मातङ्गजाति-स्पर्श-दोष-भयात् अस्पृशतेयम् उत्पादिता प्रजापतिना; अन्यथा कथम् इयमक्लिष्टता लावण्यस्य ।

Split:

समुपजात+विस्मयस्य च+अभूत्+मनसि महीपतेः — “अहो विधातुः+अस्थाने रूप+निष्पादन+प्रयत्नः । तथा हि – यदि नाम इयम् आत्म+रूप+उपहसित+अशेष+रूप+संपद्+उत्पादिता, किमर्थम् अपगत+स्पर्शे कृतं कुले जन्म । मन्ये च, मातङ्ग+जाति+स्पर्श+दोष+भयात् अस्पृशता+इयम् उत्पादिता प्रजापतिना; अन्यथा कथम् इयम्+अक्लिष्टता लावण्यस्य ।

Word-by-Word Meaning

• समुपजात+विस्मयस्य = Filled with wonder
  • समुपजात = Arisen
  • विस्मयस्य = Wonder
• च+अभूत्+मनसि = And in the mind
  • च = And
  • अभूत् = Was
  • मनसि = In the mind
• महीपतेः = Of the king
  • महीपतेः = King
• अहो = Oh
• विधातुः+अस्थाने = Inappropriate effort of the creator
  • विधातुः = Creator
  • अस्थाने = Inappropriate
• रूप+निष्पादन+प्रयत्नः = Effort in creating beauty
  • रूप = Beauty
  • निष्पादन = Creating
  • प्रयत्नः = Effort
• तथा हि = Indeed
• यदि नाम = If indeed
• इयम् = This
• आत्म+रूप+उपहसित+अशेष+रूप+संपद्+उत्पादिता = Created with beauty mocking all other forms
  • आत्म = Self
  • रूप = Beauty
  • उपहसित = Mocking
  • अशेष = All
  • रूप = Forms
  • संपद् = Wealth
  • उत्पादिता = Created
• किमर्थम् = Why
• अपगत+स्पर्शे = In a low caste
  • अपगत = Low
  • स्पर्शे = Caste
• कृतं कुले जन्म = Born in such a family
  • कृतं = Made
  • कुले = Family
  • जन्म = Birth
• मन्ये च = I think
  • मन्ये = I think
  • च = And
• मातङ्ग+जाति+स्पर्श+दोष+भयात् = Due to fear of the impurity of the Chandal caste
  • मातङ्ग = Chandal
  • जाति = Caste
  • स्पर्श = Touch
  • दोष = Impurity
  • भयात् = Fear
• अस्पृशता+इयम् = Untouchable
  • अस्पृशता = Untouchable
  • इयम् = This
• उत्पादिता प्रजापतिना = Created by the creator
  • उत्पादिता = Created
  • प्रजापतिना = By the creator
• अन्यथा = Otherwise
• कथम् = How
• इयम्+अक्लिष्टता लावण्यस्य = This unblemished beauty
  • इयम् = This
  • अक्लिष्टता = Unblemished
  • लावण्यस्य = Beauty

भावार्थः (Meaning of the Verse)

“The king, filled with wonder, thought in his mind, ‘Oh, what an inappropriate effort of the creator! Indeed, if this beauty, mocking all other forms, was created, why was she born in a low caste? I think, due to fear of the impurity of the Chandal caste, she was made untouchable by the creator; otherwise, how could this unblemished beauty exist?’”

Verse:

न हि करतलस्पर्शलेशितानाम् अवयवानामीदृशी भवति कान्तिः” इत्येवमादि चिन्तयन्तमेव राजानम् ईषदवगलितकर्णपल्लवावतंसा प्रगल्भवनितेव कन्यका प्रणनाम ।

Split:

न हि करतल+स्पर्श+लेशितानाम् अवयवानाम्+ईदृशी भवति कान्तिः” इति+एवम्+आदि चिन्तयन्तम्+एव राजानम् ईषत्+अवगलित+कर्ण+पल्लव+आवतंसा प्रगल्भ+वनिता+इव कन्यका प्रणनाम ।

Word-by-Word Meaning

• न हि = Indeed not
• करतल+स्पर्श+लेशितानाम् = Touched by the hand
  • करतल = Hand
  • स्पर्श = Touch
  • लेशितानाम् = Slightly
• अवयवानाम् = Of the limbs
• ईदृशी = Such
• भवति = Becomes
• कान्तिः = Beauty
• इति+एवम्+आदि = Thus thinking
  • इति = Thus
  • एवम् = Like this
  • आदि = Beginning
• चिन्तयन्तम्+एव = Thinking
  • चिन्तयन्तम् = Thinking
  • एव = Only
• राजानम् = King
• ईषत्+अवगलित+कर्ण+पल्लव+आवतंसा = With slightly fallen ear ornaments
  • ईषत् = Slightly
  • अवगलित = Fallen
  • कर्ण = Ear
  • पल्लव = Leaf
  • आवतंसा = Ornaments
• प्रगल्भ+वनिता+इव = Like a bold woman
  • प्रगल्भ = Bold
  • वनिता = Woman
  • इव = Like
• कन्यका = Girl
• प्रणनाम = Bowed

भावार्थः (Meaning of the Verse)

“Indeed, such beauty does not come from limbs touched by the hand,” thus thinking, the king, with slightly fallen ear ornaments, like a bold woman, the girl bowed.”

The Parrot’s Extraordinary Abilities / A Scholarly Bird for the King / A Precious Gift from the Chandal Girl

Verse:

कृतप्रणामायां च तस्यां मणिकुट्टिमोपविष्टायां स पुरुषस्तं विहङ्गमादाय पञ्जरगतमेव किंचिदुपसृत्य राज्ञे न्यवेदयत् ; अब्रवीच्च — ‘ देव, विदितसकलशास्त्रार्थः, वेदिता गीतश्रुतीनाम्, काव्यनाटकाख्यायिकाख्यानकप्रभृतीनाम् अपरिमितानां सुभाषितानाम् अध्येता स्वयं च कर्ता, गजतुरगपुरुषस्त्रीलक्षणाभिज्ञः सकलभूतलरत्नभूतोऽयं वैशम्पायनो नाम शुकः; सर्वरत्नानां चोदधिरिव देवो भाजनमिति कृत्वा एनम् आदाय अस्मत्स्वामिदुहिता देवपादमूलमायाता ।

Split:

कृत+प्रणामायाम् च तस्याम् मणि+कुट्टिम+उपविष्टायाम् स पुरुषः तं विहङ्गम् आदाय पञ्जर+गतम् एव किंचित् उपसृत्य राज्ञे न्यवेदयत् ; अब्रवीत् च — ‘ देव, विदित+सकल+शास्त्र+अर्थः, वेदिता गीत+श्रुतीनाम्, काव्य+नाटक+आख्यायिका+आख्यानक+प्रभृतीनाम् अपरिमितानाम् सुभाषितानाम् अध्येता स्वयं च कर्ता, गज+तुरग+पुरुष+स्त्री+लक्षण+अभिज्ञः सकल+भूतल+रत्न+भूतः अयं वैशम्पायनः नाम शुकः; सर्व+रत्नानाम् च उदधिः इव देवः भाजनम् इति कृत्वा एनम् आदाय अस्मत्+स्वामि+दुहिता देव+पाद+मूलम् आयाता ।

Word-by-Word Meaning

• कृत+प्रणामायाम् = Having bowed
  • कृत = Made
  • प्रणामायाम् = Bow
• च तस्याम् = And she
  • च = And
  • तस्याम् = She
• मणि+कुट्टिम+उपविष्टायाम् = Seated on a jeweled floor
  • मणि = Jewel
  • कुट्टिम = Floor
  • उपविष्टायाम् = Seated
• स पुरुषः = That man
  • स = That
  • पुरुषः = Man
• तं विहङ्गम् = That bird
  • तं = That
  • विहङ्गम् = Bird
• आदाय = Taking
• पञ्जर+गतम् = In a cage
  • पञ्जर = Cage
  • गतम् = In
• एव किंचित् = A little
  • एव = Only
  • किंचित् = A little
• उपसृत्य = Approaching
• राज्ञे न्यवेदयत् = Informed the king
  • राज्ञे = To the king
  • न्यवेदयत् = Informed
• अब्रवीत् च = And said
  • अब्रवीत् = Said
  • च = And
• देव = O Lord
• विदित+सकल+शास्त्र+अर्थः = Knower of all scriptures
  • विदित = Known
  • सकल = All
  • शास्त्र = Scriptures
  • अर्थः = Meaning
• वेदिता गीत+श्रुतीनाम् = Knower of musical notes
  • वेदिता = Knower
  • गीत = Song
  • श्रुतीनाम् = Notes
• काव्य+नाटक+आख्यायिका+आख्यानक+प्रभृतीनाम् = Of poetry, drama, stories, and tales
  • काव्य = Poetry
  • नाटक = Drama
  • आख्यायिका = Stories
  • आख्यानक = Tales
  • प्रभृतीनाम् = And so on
• अपरिमितानाम् सुभाषितानाम् = Of countless wise sayings
  • अपरिमितानाम् = Countless
  • सुभाषितानाम् = Wise sayings
• अध्येता स्वयं च कर्ता = A scholar and also a creator
  • अध्येता = Scholar
  • स्वयं = Himself
  • च = And
  • कर्ता = Creator
• गज+तुरग+पुरुष+स्त्री+लक्षण+अभिज्ञः = Knower of the characteristics of elephants, horses, men, and women
  • गज = Elephant
  • तुरग = Horse
  • पुरुष = Man
  • स्त्री = Woman
  • लक्षण = Characteristics
  • अभिज्ञः = Knower
• सकल+भूतल+रत्न+भूतः = A gem of the entire earth
  • सकल = Entire
  • भूतल = Earth
  • रत्न = Gem
  • भूतः = Being
• अयं वैशम्पायनः नाम शुकः = This parrot named Vaishampayana
  • अयं = This
  • वैशम्पायनः = Vaishampayana
  • नाम = Named
  • शुकः = Parrot
• सर्व+रत्नानाम् च उदधिः इव = Like an ocean of all gems
  • सर्व = All
  • रत्नानाम् = Of gems
  • उदधिः = Ocean
  • इव = Like
• देवः भाजनम् इति कृत्वा = Considering the king as the receptacle
  • देवः = King
  • भाजनम् = Receptacle
  • इति कृत्वा = Considering
• एनम् आदाय = Bringing him
  • एनम् = Him
  • आदाय = Bringing
• अस्मत्+स्वामि+दुहिता = Our master’s daughter
  • अस्मत् = Our
  • स्वामि = Master
  • दुहिता = Daughter
• देव+पाद+मूलम् आयाता = Has come to the king’s feet
  • देव = King
  • पाद = Feet
  • मूलम् = Base
  • आयाता = Has come

भावार्थः (Meaning of the Verse)

“When she had bowed and seated herself on the jeweled floor, the man, taking the bird in the cage, approached the king a little and informed him; and said, ‘O Lord, this parrot named Vaishampayana is a knower of all scriptures, musical notes, poetry, drama, stories, and countless wise sayings. He is a scholar and also a creator, knowledgeable in the characteristics of elephants, horses, men, and women, and a gem of the entire earth. Considering the king as the receptacle of all gems, our master’s daughter has brought him to the king’s feet.’”

Verse:

तदयमात्मीयः क्रियताम् ’ इत्युक्त्वा नरपतेः पुरो निधाय पञ्जरमसावपससार ॥

1. Split of the Verse:

तत् अयम् आत्मीयः क्रियताम् इति उक्त्वा नरपतेः पुरः निधाय पञ्जरम् असौ अपससार ॥

2. Word-by-Word Meaning:

• तत् (tat) = that
• अयम् (ayam) = this
• आत्मीयः (ātmīyaḥ) = belonging to oneself
• क्रियताम् (kriyatām) = let it be done
• इति (iti) = thus
• उक्त्वा (uktvā) = having said
• नरपतेः (narapateḥ) = of the king
• पुरः (puraḥ) = in front of
• निधाय (nidhāya) = having placed
• पञ्जरम् (pañjaram) = cage
• असौ (asau) = he
• अपससार (apasasāra) = departed

3. भावार्थः (Meaning of the verse):

“Having said, ‘Let this be done,’ and placing the cage in front of the king, he departed.”

A Royal Bird’s Poetic Victory

Actual Verse:

अपसृते च तस्मिन्, स विहङ्गगराजो राजाभिमुखो भूत्वा समुन्नमय्य दक्षिणं चरणम् अतिस्पष्टवर्णस्वरसंस्कारया गिरा कृतजयशब्दो राजानमुद्दिश्यामिमाम् आर्यां पपाठ —

1. Split of the Verse:

अपसृते च तस्मिन्, स विहङ्ग-गराजः राज-अभिमुखः भूत्वा समुन्नमय्य दक्षिणं चरणम् अतिस्पष्ट-वर्ण-स्वर-संस्कारया गिरा कृत-जय-शब्दः राजानम् उद्दिश्य इमाम् आर्यां पपाठ —

2. Word-by-Word Meaning:

• अपसृते (apasṛte) = having departed
• च (ca) = and
• तस्मिन् (tasmin) = in that
• स (sa) = he
• विहङ्ग-गराजः (vihaṅga-garājaḥ) = king of birds (garuḍa)
• राज-अभिमुखः (rājābhimukhaḥ) = facing the king
• भूत्वा (bhūtvā) = having become
• समुन्नमय्य (samunnamayya) = raising
• दक्षिणं (dakṣiṇam) = right
• चरणम् (caraṇam) = foot
• अतिस्पष्ट-वर्ण-स्वर-संस्कारया (atispaṣṭa-varṇa-svara-saṃskārayā) = with very clear pronunciation and intonation
• गिरा (girā) = with voice
• कृत-जय-शब्दः (kṛta-jaya-śabdaḥ) = having made a victorious sound
• राजानम् (rājānam) = the king
• उद्दिश्य (uddiśya) = addressing
• इमाम् (imām) = this
• आर्यां (āryām) = noble verse
• पपाठ (papāṭha) = recited

3. भावार्थः (Meaning of the verse):

“After he had departed, the king of birds, facing the king, raised his right foot and, with very clear pronunciation and intonation, made a victorious sound and recited this noble verse addressing the king.”

This verse describes the majestic actions of the king of birds, Garuda, as he addresses the king with a noble verse, emphasizing his clear and powerful voice.

A Poetic Depiction of Grief / The Suffering of the Enemy’s Wives / The Impact of War on Women

Actual Verse:

स्तनयुगमश्रुस्नातं समीपतरवर्ति हृदयशोकाग्नेः । चरति विमुक्ताहारं व्रतमिव भवतो रिपुस्त्रीणाम् ॥

Split of the Verse:

स्तन+युगम् अश्रु+स्नातम् समीप+तर+वर्ति हृदय+शोक+अग्नेः | चरति विमुक्त+आहारम् व्रतम्+इव भवतः रिपु+स्त्रीणाम् ||

Word-by-Word Breakdown:

Sanskrit Word	Sanskrit Synonyms	English Meaning
स्तन (Stana)	उरः, कुच	Breast
युगम् (Yugam)	युगलम्, द्वन्द्वम्	Pair
अश्रु (Aśru)	बाष्पः, नेत्रजलम्	Tear
स्नातम् (Snātam)	स्नानम्, अभिषिक्तम्	Bathed
समीप (Samīpa)	निकटम्, सन्निकर्षः	Near
तर (Tara)	अधिकम्, श्रेष्ठम्	More, Superior
वर्ति (Varti)	स्थितिः, निवासः	Situated, Present
हृदय (Hṛdaya)	चित्तम्, मनः	Heart
शोक (Śoka)	दुःखम्, विषादः	Sorrow
अग्नेः (Agneḥ)	वह्निः, अनलः	Fire
चरति (Carati)	गच्छति, विचरति	Moves, Wanders
विमुक्त (Vimukta)	मुक्तः, निर्गतः	Free, Released
आहारम् (Āhāram)	भोजनम्, खाद्यम्	Food
व्रतम् (Vratam)	नियमः, संकल्पः	Vow, Fast
इव (Iva)	यथा, सदृशम्	Like, As
भवतः (Bhavataḥ)	तव, ते	Your
रिपु (Ripu)	शत्रुः, वैरी	Enemy
स्त्रीणाम् (Strīṇām)	योषिताम्, नारीणाम्	Of women

भावार्थः (Meaning of the verse):

“The pair of breasts, bathed in tears, situated near the heart’s fire of sorrow, moves around without food, like a vow, belonging to your enemy’s women.”

This verse poetically describes the sorrow and suffering of the women related to the enemy, emphasizing their grief and the impact of their loss.

The King’s Marvel at the Parrot Vaishampayana’s Linguistic Prowess & Eloquence

Actual Verse:

राजा तु तां श्रुत्वा संजातविस्मयः सहर्षम् आसन्नवर्तिनम् अतिवयसम् अग्रजन्मानम् अखिलमन्त्रिमण्डले प्रधानम् अमात्यं कुमारपालितनामानम् अब्रवीत् — “ श्रुता भवद्भिरस्य विहङ्गमस्य स्पष्टता वर्णोच्चारणे, स्वरे च मधुरता ? प्रथमं तावदिदमेव महदाश्चर्यम्, यदयमसङ्कीर्णवर्णप्रविभागाम् अभिव्यक्तमात्रानुस्वारसंस्कारयोगविशेषसंयुक्तपरिस्फुटाक्षरां गिरम् उदीरयति ।

Split of the Verse:

राजा तु तां श्रुत्वा संजात+विस्मयः सहर्षम् आसन्न+वर्तिनम् अति+वयसम् अग्र+जन्मानम् अखिल+मन्त्रि+मण्डले प्रधानम् अमात्यं कुमार+पालित+नामानम् अब्रवीत् — “ श्रुता भवद्भिः अस्य विहङ्गमस्य स्पष्टता वर्ण+उच्चारणे, स्वरे च मधुरता ? प्रथमं तावत् इदम् एव महत् आश्चर्यम्, यत् अयम् असङ्कीर्ण+वर्ण+प्रविभागाम् अभिव्यक्त+मात्र+अनुस्वार+संस्कार+योग+विशेष+संयुक्त+परिस्फुट+अक्षरां गिरम् उदीरयति ।

Word-by-Word Breakdown:

Sanskrit Word	Sanskrit Synonyms	English Meaning
राजा (Rājā)	नृपः, भूपः	King
तु (Tu)	किन्तु, परन्तु	But
तां (Tām)	तस्याः, ताम्	Her
श्रुत्वा (Śrutvā)	शृण्वन्, श्रवणम्	Hearing
संजात (Saṃjāta)	उत्पन्नः, जनितः	Arisen
विस्मयः (Vismayaḥ)	आश्चर्यम्, चमत्कारः	Wonder
सहर्षम् (Saharṣam)	हर्षेण, आनन्देन	Joyfully
आसन्न (Āsanna)	समीपः, निकटः	Near
वर्तिनम् (Vartinam)	स्थितम्, निवासिन्	Present
अति (Ati)	अतीव, अत्यन्तम्	Very
वयसम् (Vayasam)	आयुः, वयोः	Age
अग्र (Agra)	पूर्वः, श्रेष्ठः	Foremost
जन्मानम् (Janmānam)	जातिः, उत्पत्तिः	Birth
अखिल (Akhila)	सम्पूर्णः, सर्वः	Entire
मन्त्रि (Mantri)	सचिवः, मन्त्रदातः	Minister
मण्डले (Maṇḍale)	समूहः, वृत्तम्	Assembly
प्रधानम् (Pradhānam)	मुख्यः, श्रेष्ठः	Chief
अमात्यं (Amātyam)	मन्त्री, सचिवः	Minister
कुमार (Kumāra)	बालकः, राजपुत्रः	Prince
पालित (Pālita)	रक्षितः, पोषितः	Protected
नामानम् (Nāmānam)	नाम, संज्ञा	Named
अब्रवीत् (Abravīt)	उक्तवान्, भाषितवान्	Said
श्रुता (Śrutā)	शृणुता, श्रवणम्	Heard
भवद्भिः (Bhavadbhiḥ)	युष्माभिः, त्वया	By you
अस्य (Asya)	तस्य, एतस्य	Of this
विहङ्गमस्य (Vihaṅgamasya)	पक्षिणः, खगस्य	Of the bird
स्पष्टता (Spaṣṭatā)	स्पष्टम्, स्पष्टता	Clarity
वर्ण (Varṇa)	अक्षरः, वर्णः	Letter
उच्चारणे (Uccāraṇe)	उच्चारणम्, उच्चारः	Pronunciation
स्वरे (Svare)	ध्वनिः, रागः	Tone
मधुरता (Madhuratā)	माधुर्यम्, मधुरता	Sweetness
प्रथमं (Prathamaṃ)	आदौ, पूर्वम्	First
तावत् (Tāvat)	यावत्, तावत्	So much
इदम् (Idam)	एतत्, इदम्	This
एव (Eva)	केवलम्, एव	Only
महत् (Mahat)	महान्, विशालः	Great
आश्चर्यम् (Āścaryam)	विस्मयः, चमत्कारः	Wonder
यत् (Yat)	यः, यत्	That
अयम् (Ayam)	एषः, अयम्	This
असङ्कीर्ण (Asaṅkīrṇa)	विशुद्धः, निर्मलः	Unmixed
वर्ण (Varṇa)	अक्षरः, वर्णः	Letter
प्रविभागाम् (Pravibhāgām)	विभागः, विभाजनम्	Division
अभिव्यक्त (Abhivyakta)	प्रकटः, अभिव्यक्तः	Manifest
मात्र (Mātra)	केवलम्, मात्र	Only
अनुस्वार (Anusvāra)	अनुस्वारः, अनुस्वारः	Nasal sound
संस्कार (Saṃskāra)	संस्कारः, संस्कारः	Refinement
योग (Yoga)	संयोजनम्, योगः	Combination
विशेष (Viśeṣa)	विशेषः, विशेषः	Special
संयुक्त (Saṃyukta)	युक्तः, संयुक्तः	Joined
परिस्फुट (Parisphuṭa)	स्पष्टः, परिस्फुटः	Clear
अक्षरां (Akṣarāṃ)	वर्णम्, अक्षरम्	Letter
गिरम् (Giram)	वाक्यम्, वाणी	Speech
उदीरयति (Udīrayati)	उच्चारयति, कथयति	Utters

भावार्थः (Meaning of the verse):

“The king, having heard her, was filled with wonder and joyfully said to the chief minister Kumarapalita, who was nearby and of advanced age, ‘Have you heard the clarity of this bird’s pronunciation and the sweetness of its tone? This is indeed a great wonder, that it utters speech with clear, distinct letters, combined with special refinements of nasal sounds and other phonetic features.’”

The Parrot Vaishampayana’s Eloquent Expression & Remarkable Display of Human Intellect

Actual Verse:

तत्र पुनरपरम् अभिमतविषये तिरश्चोऽपि मनुजस्येव संस्कारवतो बुद्धिपूर्वा प्रवृत्तिः । तथा हि — अनेन समुत्क्षिप्तदक्षिणचरणेनोच्चार्य जयशब्दम् अयम् आर्यां मामुद्दिश्य अतिस्फुटाक्षरं गीता ।

Split of the Verse:

तत्र पुनः अपरम् अभिमत+विषये तिरश्चः अपि मनुजस्य इव संस्कारवत: बुद्धि+पूर्वा प्रवृत्तिः । तथा हि — अनेन समुत्क्षिप्त+दक्षिण+चरणेन उच्चार्य जय+शब्दम् अयम् आर्यां माम् उद्दिश्य अति+स्फुट+अक्षरं गीता ।

Word-by-Word Breakdown:

Sanskrit Word	Sanskrit Synonyms	English Meaning
तत्र (Tatra)	तस्मिन्, तत्र	There
पुनः (Punaḥ)	पुनरपि, पुनः	Again
अपरम् (Aparam)	अन्यत्, अपरम्	Another
अभिमत (Abhimata)	इच्छित, अभिलषित	Desired
विषये (Viṣaye)	क्षेत्रे, विषय	Subject
तिरश्चः (Tiraścaḥ)	पशुः, तिर्यक्	Animal
अपि (Api)	च, अपि	Even
मनुजस्य (Manujasya)	नरस्य, मानवस्य	Of man
इव (Iva)	यथा, सदृशम्	Like
संस्कारवत: (Saṃskāravataḥ)	शिक्षित, संस्कृत	Cultured
बुद्धि (Buddhi)	प्रज्ञा, मेधा	Intellect
पूर्वा (Pūrvā)	प्राचीन, पूर्व	Prior
प्रवृत्तिः (Pravṛttiḥ)	क्रिया, आचरण	Action
तथा (Tathā)	एवं, तथापि	Thus
हि (Hi)	नूनम्, हि	Indeed
अनेन (Anena)	एतेन, अनेन	By this
समुत्क्षिप्त (Samutkṣipta)	उत्थापित, उन्नत	Raised
दक्षिण (Dakṣiṇa)	वाम, दक्षिण	Right
चरणेन (Caraṇena)	पादेन, चरण	Foot
उच्चार्य (Uccārya)	उच्चारित, उच्चारण	Uttering
जय (Jaya)	विजय, जय	Victory
शब्दम् (Śabdam)	ध्वनि, नाद	Sound
अयम् (Ayam)	एषः, अयम्	This
आर्यां (Āryām)	श्रेष्ठ, आर्य	Noble
माम् (Mām)	अहम्, माम्	Me
उद्दिश्य (Uddiśya)	लक्ष्य, उद्दिष्ट	Addressing
अति (Ati)	अत्यन्त, अति	Very
स्फुट (Sphuṭa)	स्पष्ट, स्फुट	Clear
अक्षरं (Akṣaraṃ)	वर्ण, अक्षर	Letter
गीता (Gītā)	गायन, गान	Sung

भावार्थः (Meaning of the verse):

“There, again, in the desired subject, even an animal acts with intellect like a cultured man. Thus, by raising its right foot and uttering the sound of victory, this bird, addressing me, has sung with very clear letters.”

This verse highlights the remarkable ability of the bird to act with intelligence and clarity, akin to a cultured human, and its impressive articulation of sounds.

Actual Verse:

प्रायेण हि पक्षिणः पशवश्च भयाहारनिद्रासंज्ञामात्रवेदिनो भवन्ति । इदं महच्चित्रम् ” इत्युक्तवति भूभुजि कुमारपालितः किंचित्स्मितवदनो नृपमवादीत् — “ देव, किमत्र चित्रम् ।

Split of the Verse:

प्रायेण हि पक्षिणः पशवः च भय+आहार+निद्रा+संज्ञा+मात्र+वेदिनः भवन्ति । इदं महत् चित्रम् ” इति उक्तवति भूभुजि कुमार+पालितः किंचित् स्मित+वदनः नृपम् अवादीत् — “ देव, किम् अत्र चित्रम् ।

Word-by-Word Breakdown:

Sanskrit Word	Sanskrit Synonyms	English Meaning
प्रायेण (Prāyeṇa)	साधारणतः, सामान्यतः	Generally
हि (Hi)	नूनम्, हि	Indeed
पक्षिणः (Pakṣiṇaḥ)	विहङ्गः, खगः	Birds
पशवः (Paśavaḥ)	मृगः, तिर्यक्	Animals
च (Ca)	तथा, अपि	And
भय (Bhaya)	त्रासः, भीतिः	Fear
आहार (Āhāra)	भोजनम्, खाद्यम्	Food
निद्रा (Nidrā)	शयनम्, स्वप्नः	Sleep
संज्ञा (Saṃjñā)	ज्ञानम्, बोधः	Awareness
मात्र (Mātra)	केवलम्, मात्र	Only
वेदिनः (Vedinaḥ)	ज्ञातः, अवगतः	Knowing
भवन्ति (Bhavanti)	सन्ति, भवन्ति	Are
इदं (Idam)	एतत्, इदम्	This
महत् (Mahat)	महान्, विशालः	Great
चित्रम् (Citram)	आश्चर्यम्, चमत्कारः	Wonder
इति (Iti)	एवम्, इति	Thus
उक्तवति (Uktavati)	भाषितवान्, उक्तवान्	Having said
भूभुजि (Bhūbhuji)	नृपे, राजनि	King
कुमार (Kumāra)	बालकः, राजपुत्रः	Prince
पालितः (Pālitaḥ)	रक्षितः, पोषितः	Protected
किंचित् (Kiṃcit)	अल्पम्, किंचित्	Slightly
स्मित (Smita)	हासः, मन्दहासः	Smile
वदनः (Vadanaḥ)	मुखम्, आननः	Face
नृपम् (Nṛpam)	राजानम्, नृपः	King
अवादीत् (Avādīt)	उक्तवान्, भाषितवान्	Said
देव (Deva)	ईश्वरः, प्रभुः	Lord
किम् (Kim)	का, किम्	What
अत्र (Atra)	अस्मिन्, अत्र	Here
चित्रम् (Citram)	आश्चर्यम्, चमत्कारः	Wonder

भावार्थः (Meaning of the verse):

“Generally, birds and animals are only aware of fear, food, and sleep. This is indeed a great wonder,” said the king. Kumarapalita, with a slight smile on his face, replied to the king, “Lord, what is the wonder here?”

This verse highlights the common perception that animals and birds are primarily driven by basic instincts, and it questions the wonder in their behavior.

Actual Verse:

एते हि शुकशारिकाप्रभृतयो विहंगमविशेषा यथाश्रुतां वाचमुच्चारयन्ति इति अधिगतमेव देवेन । तत्रापि अन्यजन्मोपात्तसंस्कारानुबन्धेन वा पुरुषप्रयत्नेन वा संस्कारातिशय उपजायत इति नातिचित्रम् । अन्यत् — एतेषामपि पुरा पुरुषाणामिव अतिपरिस्फुटाभिधाना वागासीत् ।

Split of the Verse:

एते हि शुक+शारिका+प्रभृतयः विहंगम+विशेषाः यथा+श्रुताम् वाचम् उच्चारयन्ति इति अधिगतम् एव देवेन । तत्र अपि अन्य+जन्म+उपात्त+संस्कार+अनुबन्धेन वा पुरुष+प्रयत्नेन वा संस्कार+अतिशयः उपजायत इति न अति+चित्रम् । अन्यत् — एतेषाम् अपि पुरा पुरुषाणाम् इव अति+परिस्फुट+अभिधाना वाक् आसीत् ।

Word-by-Word Breakdown:

Sanskrit Word	Sanskrit Synonyms	English Meaning
एते (Ete)	एषः, एते	These
हि (Hi)	नूनम्, हि	Indeed
शुक (Śuka)	तोता, शुकः	Parrot
शारिका (Śārikā)	मैना, शारिका	Myna
प्रभृतयः (Prabhṛtayaḥ)	आदयः, प्रभृतयः	And others
विहंगम (Vihaṅgama)	पक्षी, विहंगः	Bird
विशेषाः (Viśeṣāḥ)	भेदः, विशेषः	Special
यथा (Yathā)	तद्वत्, यथा	As
श्रुताम् (Śrutām)	श्रवणम्, श्रुत	Heard
वाचम् (Vācam)	वाणी, वाक्	Speech
उच्चारयन्ति (Uccārayanti)	उच्चारित, उच्चारण	Utter
इति (Iti)	एवम्, इति	Thus
अधिगतम् (Adhigatam)	ज्ञातम्, अधिगत	Known
एव (Eva)	केवलम्, एव	Only
देवेन (Devena)	ईश्वरः, प्रभुः	By the king
तत्र (Tatra)	तस्मिन्, तत्र	There
अपि (Api)	च, अपि	Even
अन्य (Anya)	अन्यः, अपरः	Other
जन्म (Janma)	उत्पत्ति, जन्म	Birth
उपात्त (Upātta)	प्राप्त, उपात्त	Acquired
संस्कार (Saṃskāra)	शिक्षा, संस्कार	Culture
अनुबन्धेन (Anubandhena)	सम्बन्धः, अनुबन्ध	Connection
वा (Vā)	अथवा, वा	Or
पुरुष (Puruṣa)	नरः, मानवः	Man
प्रयत्नेन (Prayatnena)	प्रयासः, प्रयत्न	Effort
संस्कार (Saṃskāra)	शिक्षा, संस्कार	Culture
अतिशयः (Atiśayaḥ)	अधिक, अतिशय	Excellence
उपजायत (Upajāyata)	उत्पन्न, उपजायत	Arises
इति (Iti)	एवम्, इति	Thus
न (Na)	न, नहि	Not
अति (Ati)	अत्यन्त, अति	Very
चित्रम् (Citram)	आश्चर्यम्, चमत्कार	Wonder
अन्यत् (Anyat)	अन्य, अपर	Another
एतेषाम् (Eteṣām)	एषः, एते	Of these
अपि (Api)	च, अपि	Even
पुरा (Purā)	प्राचीन, पुरातन	Ancient
पुरुषाणाम् (Puruṣāṇām)	नरः, मानवः	Of men
इव (Iva)	यथा, सदृशम्	Like
अति (Ati)	अत्यन्त, अति	Very
परिस्फुट (Parisphuṭa)	स्पष्ट, परिस्फुट	Clear
अभिधाना (Abhidhānā)	नाम, अभिधान	Expression
वाक् (Vāk)	वाणी, वाक्	Speech
आसीत् (Āsīt)	अस्ति, आसीत्	Was

भावार्थः (Meaning of the verse):

“These parrots, mynas, and other birds indeed utter the speech they have heard, as known by the king. Even there, due to the connection with the culture acquired from previous births or through human effort, excellence in culture arises, which is not very surprising. Moreover, in ancient times, even these birds had speech as clear as that of humans.”

This verse emphasizes the remarkable ability of birds to mimic human speech and suggests that their clarity of expression can be attributed to cultural influences from past lives or human training.

The Time for the King’s Daily Ritual

Actual Verse:

अग्निशापात् तु अपरिस्फुटालापता शुकानामुपजाता, करिणां च जिह्वापरिवृत्तिः” इति । एवमुञ्चारयत्येव तस्मिन्, अशिशिरकिरणम् अम्बरतलस्य मध्यम् आरूढम् आवेदयन् नाडिकाच्छेदप्रहतपटुपटहनादानुसारी मध्याह्नशङ्खध्वनिरुदतिष्ठत् । तमाकर्ण्य च समासन्नस्नानसमयो विसर्जितराजलोकः क्षितिपतिरास्थानमण्डपादुत्तस्थौ।

Split of the Verse:

अग्नि+शापात् तु अपरिस्फुट+आलापता शुकानाम् उपजाता, करिणाम् च जिह्वा+परिवृत्तिः” इति । एवम् उच्चारयति एव तस्मिन्, अशिशिर+किरणम् अम्बर+तलस्य मध्यम् आरूढम् आवेदयन् नाडिका+च्छेद+प्रहत+पटु+पटहन+आदानुसारी मध्याह्न+शङ्ख+ध्वनिः उदतिष्ठत् । तम् आकर्ण्य च समासन्न+स्नान+समयः विसर्जित+राज+लोकः क्षितिपतिः आस्थान+मण्डपात् उत्तस्थौ।

Word-by-Word Breakdown:

Sanskrit Word	Sanskrit Synonyms	English Meaning
अग्नि (Agni)	वह्निः, अनलः	Fire
शापात् (Śāpāt)	श्रापः, अभिशापः	Curse
तु (Tu)	किन्तु, परन्तु	But
अपरिस्फुट (Aparisphuṭa)	अस्पष्ट, अपरिस्फुट	Indistinct
आलापता (Ālāpatā)	वाक्, भाषणम्	Speech
शुकानाम् (Śukānām)	तोतानाम्, शुकः	Of parrots
उपजाता (Upajātā)	उत्पन्न, उपजाता	Arisen
करिणाम् (Kariṇām)	गजानाम्, हस्तिनः	Of elephants
जिह्वा (Jihvā)	जिव्हा, जिह्वा	Tongue
परिवृत्तिः (Parivṛttiḥ)	परिवर्तनम्, परिवृत्तिः	Turning
इति (Iti)	एवम्, इति	Thus
एवम् (Evam)	एवं, तथापि	Thus
उच्चारयति (Uccārayati)	उच्चारित, उच्चारण	Utters
तस्मिन् (Tasmin)	तस्मिन्, तत्र	There
अशिशिर (Aśiśira)	शीतल, अशिशिर	Cool
किरणम् (Kiraṇam)	रश्मिः, किरण	Ray
अम्बर (Ambara)	आकाशः, नभः	Sky
तलस्य (Talasya)	भूमेः, तल	Surface
मध्यम् (Madhyam)	मध्य, मध्यम	Middle
आरूढम् (Ārūḍham)	आरोहित, आरूढ	Ascended
आवेदयन् (Āvedayan)	सूचयति, आवेदयन्	Announcing
नाडिका (Nāḍikā)	नाडी, नाडिका	Clock
छेद (Cheda)	विच्छेदः, छेद	Cutting
प्रहत (Prahat)	प्रहारः, प्रहत	Striking
पटु (Paṭu)	तीव्र, पटु	Sharp
पटहन (Paṭahana)	नादः, पटहन	Sound
आनुसारी (Ānusārī)	अनुसरण, आनुसारी	Following
मध्याह्न (Madhyāhna)	अपराह्ण, मध्याह्न	Noon
शङ्ख (Śaṅkha)	शंखः, शङ्ख	Conch
ध्वनिः (Dhvaniḥ)	नादः, ध्वनि	Sound
उदतिष्ठत् (Udatishṭhat)	उत्पन्न, उदतिष्ठत	Arose
तम् (Tam)	तस्मिन्, तम्	That
आकर्ण्य (Ākarṇya)	श्रुत्वा, आकर्ण्य	Hearing
समासन्न (Samāsanna)	समीप, समासन्न	Near
स्नान (Snāna)	शौच, स्नान	Bath
समयः (Samayaḥ)	कालः, समय	Time
विसर्जित (Visarjita)	त्यक्त, विसर्जित	Dismissed
राज (Rāja)	नृपः, भूपः	King
लोकः (Lokaḥ)	जनः, लोक	People
क्षितिपतिः (Kṣitipatiḥ)	नृपः, भूपः	King
आस्थान (Āsthāna)	सभा, आस्थान	Court
मण्डपात् (Maṇḍapāt)	मण्डपः, मण्डप	Pavilion
उत्तस्थौ (Uttasthau)	उत्थित, उत्तस्थौ	Rose

भावार्थः (Meaning of the verse):

“Due to the curse of fire, the indistinct speech of parrots and the turning of the tongues of elephants arose. While he was thus speaking, the midday conch sound, following the sharp striking of the clock, arose, announcing the ascent of the cool rays to the middle of the sky. Hearing this, the king, dismissing the people of the court, rose from the pavilion as it was time for his bath.”

This verse describes the events and the king’s actions as he responds to the midday signal, emphasizing the routine and the natural phenomena involved.

Actual Verse:

अथ चलति महीपतौ अन्योन्यम् अतिरभस-संचलन-चालित-अङ्गद-पत्रभङ्ग-मकर-कोटि-पाटित-अंशुक-पटानाम्, गमनप्रणामलालसानाम् अहमहमिकया, वक्षःस्थलप्रेङ्खोलितहारलतानाम्, उत्तिष्ठताम् आसीत् अतिमहान् संभ्रमो महीपतीनाम् ।

Split of the Verse:

अथ चलति महीपतौ अन्योन्यम् अति+रभस+संचलन+चालित+अङ्गद+पत्र+भङ्ग+मकर+कोटि+पाटित+अंशुक+पटानाम्, गमन+प्रणाम+लालसानाम् अहमहमिकया, वक्षः+स्थल+प्रेङ्खोलित+हार+लतानाम्, उत्तिष्ठताम् आसीत् अति+महान् संभ्रमः महीपतीनाम् ।

Word-by-Word Breakdown:

Sanskrit Word	Sanskrit Synonyms	English Meaning
अथ (Atha)	ततः, अनन्तरम्	Then
चलति (Calati)	गच्छति, संचलति	Moving
महीपतौ (Mahīpatau)	नृपे, भूपे	King
अन्योन्यम् (Anyonyam)	परस्परम्, अन्योन्य	Each other
अति (Ati)	अत्यन्त, अति	Very
रभस (Rabhasa)	वेगः, रभस	Speed
संचलन (Saṃcalana)	गमनम्, संचलन	Movement
चालित (Cālita)	प्रेरित, चालित	Driven
अङ्गद (Aṅgada)	बाजूबन्दः, अङ्गद	Armlet
पत्र (Patra)	पर्णः, पत्र	Leaf
भङ्ग (Bhaṅga)	विच्छेदः, भङ्ग	Breaking
मकर (Makara)	मीनः, मकर	Crocodile
कोटि (Koṭi)	शिखरः, कोटि	Edge
पाटित (Pāṭita)	विदारित, पाटित	Torn
अंशुक (Aṃśuka)	वस्त्रः, अंशुक	Cloth
पटानाम् (Paṭānām)	वस्त्राणाम्, पट	Cloths
गमन (Gamana)	गमनम्, गमन	Movement
प्रणाम (Praṇāma)	नमस्कारः, प्रणाम	Salutation
लालसानाम् (Lālasānām)	इच्छुक, लालसा	Eager
अहमहमिकया (Ahamahamikayā)	प्रतिस्पर्धया, अहमहमिकया	With competition
वक्षः (Vakṣaḥ)	उरः, वक्षः	Chest
स्थल (Sthala)	स्थानम्, स्थल	Place
प्रेङ्खोलित (Preṅkholita)	दोलायमान, प्रेङ्खोलित	Swinging
हार (Hāra)	माला, हार	Necklace
लतानाम् (Latānām)	लताः, लता	Creepers
उत्तिष्ठताम् (Uttiṣṭhatām)	उत्थित, उत्तिष्ठताम्	Rising
आसीत् (Āsīt)	अस्ति, आसीत्	Was
अति (Ati)	अत्यन्त, अति	Very
महान् (Mahān)	विशालः, महान्	Great
संभ्रमः (Saṃbhramaḥ)	व्याकुलता, संभ्रम	Confusion
महीपतीनाम् (Mahīpatīnām)	नृपाणाम्, महीपतिः	Of kings

भावार्थः (Meaning of the verse):

“Then, as the king moved, there was great confusion among the kings, with their armlets and cloths torn by the swift movements, eager for salutation, competing with each other, and their necklaces swinging on their chests.”

This verse describes the scene of confusion and eagerness among the kings as they move swiftly, causing their ornaments and clothes to be disturbed

Actual Verse:

इतश्चेतश्च निष्पतन्तीनां स्कन्धदेशावसक्तचामराणां चामरग्राहिणीनां पदे पदे रणितमणीनां मणिनूपुराणां निनादेन, प्रतीहारीणां च पुरः ससंभ्रमं समुत्सारितजनानां भवनप्रासादकुञ्जेषु उच्चरितप्रतिशब्दतया दीर्घतामुपगतेनालोकशब्देन, प्रचलितजनचरणशतसंक्षोभभयादपहाय कुसुमप्रकरमुत्पततां च मधुलिहां हुंकृतेन, संक्षोभात् अतित्वरितपदप्रवृत्तैः अवनिपतिभिः केयूरकोटिताडितानां क्वणितमुखररत्नदाम्नां च मणिस्तम्भानां रणितेन सर्वतः क्षुभितमिव तदास्थानभवनमभवत् ॥

Split of the Verse:

इतः च इतः च निष्पतन्तीनां स्कन्ध+देश+आवसक्त+चामराणां चामर+ग्राहिणीनां पदे पदे रणित+मणीनां मणि+नूपुराणां निनादेन, प्रतीहारीणां च पुरः ससंभ्रमं समुत्सारित+जनानां भवन+प्रासाद+कुञ्जेषु उच्चरित+प्रतिशब्द+तया दीर्घताम् उपगतेन आलोक+शब्देन, प्रचलित+जन+चरण+शत+संक्षोभ+भयात् अपहाय कुसुम+प्रकरम् उत्पततां च मधु+लिहां हुंकृतेन, संक्षोभात् अति+त्वरित+पद+प्रवृत्तैः अवनि+पतिभिः केयूर+कोटि+ताडितानां क्वणित+मुखर+रत्न+दाम्नां च मणि+स्तम्भानां रणितेन सर्वतः क्षुभितम् इव तत् आस्थान+भवनम् अभवत् ॥

Word-by-Word Breakdown:

Sanskrit Word	Sanskrit Synonyms	English Meaning
इतः (Itaḥ)	अस्मात्, इतः	Here
च (Ca)	तथा, अपि	And
निष्पतन्तीनां (Niṣpatantīnām)	निर्गच्छन्तीनाम्, निष्पतन्तीनाम्	Emerging
स्कन्ध (Skandha)	अंसः, स्कन्ध	Shoulder
देश (Deśa)	स्थानम्, देश	Place
आवसक्त (Āvasakta)	लम्बित, आवसक्त	Hanging
चामराणां (Cāmarāṇām)	वीजानाम्, चामर	Fans
चामर (Cāmara)	वीजः, चामर	Fan
ग्राहिणीनां (Grāhiṇīnām)	धारिणीनाम्, ग्राहिणी	Holders
पदे पदे (Pade Pade)	प्रत्येक, पदे पदे	At every step
रणित (Raṇita)	निनादः, रणित	Sound
मणीनां (Maṇīnām)	रत्नानाम्, मणि	Jewels
मणि (Maṇi)	रत्नम्, मणि	Jewel
नूपुराणां (Nūpurāṇām)	पादाङ्गदः, नूपुर	Anklets
निनादेन (Ninādena)	ध्वनिः, निनाद	Sound
प्रतीहारीणां (Pratīhārīṇām)	द्वारपालः, प्रतीहारी	Doorkeepers
पुरः (Puraḥ)	अग्रे, पुरः	In front
ससंभ्रमं (Sasaṃbhramaṃ)	सव्याकुल, ससंभ्रम	With confusion
समुत्सारित (Samutsārita)	निष्कासित, समुत्सारित	Dismissed
जनानां (Janānām)	लोकः, जन	People
भवन (Bhavana)	गृहः, भवन	Building
प्रासाद (Prāsāda)	महलः, प्रासाद	Palace
कुञ्जेषु (Kuñjeṣu)	उपवनः, कुञ्ज	Groves
उच्चरित (Uccarita)	उच्चारित, उच्चार	Echoed
प्रतिशब्द (Pratiśabda)	प्रतिध्वनिः, प्रतिशब्द	Echo
तया (Tayā)	तेन, तया	By that
दीर्घताम् (Dīrghatām)	लम्ब, दीर्घ	Length
उपगतेन (Upagatena)	प्राप्त, उपगतेन	Reached
आलोक (Āloka)	प्रकाशः, आलोक	Light
शब्देन (Śabdena)	ध्वनिः, शब्द	Sound
प्रचलित (Pracalita)	संचलित, प्रचलित	Moving
जन (Jana)	लोकः, जन	People
चरण (Caraṇa)	पादः, चरण	Feet
शत (Śata)	शतकम्, शत	Hundred
संक्षोभ (Saṃkṣobha)	व्याकुलता, संक्षोभ	Agitation
भयात् (Bhayāt)	त्रासः, भय	Fear
अपहाय (Apahāya)	त्यक्त्वा, अपहाय	Leaving
कुसुम (Kusuma)	पुष्पः, कुसुम	Flower
प्रकरम् (Prakaram)	समूहः, प्रकर	Cluster
उत्पततां (Utpatatāṃ)	उड्डयन, उत्पतत	Flying
मधु (Madhu)	मधुरः, मधु	Honey
लिहां (Lihāṃ)	चाटुः, लिह	Licking
हुंकृतेन (Huṃkṛtena)	गर्जन, हुंकृत	Roar
संक्षोभात् (Saṃkṣobhāt)	व्याकुलता, संक्षोभ	Agitation
अति (Ati)	अत्यन्त, अति	Very
त्वरित (Tvarita)	शीघ्र, त्वरित	Swift
पद (Pada)	पादः, पद	Step
प्रवृत्तैः (Pravṛttaiḥ)	आरम्भः, प्रवृत्त	Engaged
अवनि (Avani)	पृथ्वी, अवनि	Earth
पतिभिः (Patibhiḥ)	नृपः, पतिः	Kings
केयूर (Keyūra)	बाजूबन्दः, केयूर	Armlet
कोटि (Koṭi)	शिखरः, कोटि	Edge
ताडितानां (Tāḍitānāṃ)	प्रहारः, ताडित	Struck
क्वणित (Kvaṇita)	निनादः, क्वणित	Sound
मुखर (Mukhara)	ध्वनिः, मुखर	Resonant
रत्न (Ratna)	मणिः, रत्न	Jewel
दाम्नां (Dāmnāṃ)	माला, दाम	Garland
मणि (Maṇi)	रत्नम्, मणि	Jewel
स्तम्भानां (Stambhānāṃ)	खम्भः, स्तम्भ	Pillar
रणितेन (Raṇitena)	ध्वनिः, रणित	Sound
सर्वतः (Sarvataḥ)	सर्वत्र, सर्वतः	Everywhere
क्षुभितम् (Kṣubhitaṃ)	व्याकुल, क्षुभित	Agitated
इव (Iva)	यथा, सदृशम्	Like
तत् (Tat)	एतत्, तत्	That
आस्थान (Āsthāna)	सभा, आस्थान	Court
भवनम् (Bhavanam)	गृहः, भवन	Building
अभवत् (Abhavat)	अस्ति, अभवत	Became

भावार्थः (Meaning of the verse):

“Here and there, as the kings moved, the fans held by the attendants hanging from their shoulders made a jingling sound at every step, and the anklets of the attendants echoed. The doorkeepers, in front, hurriedly dismissed the people, and the sound of their footsteps echoed in the palace groves. The buzzing of the bees, disturbed by the movement of the people, added to the noise. The kings, moving swiftly, struck the jewel-adorned

Actual Verse:

अथ विसर्जितराजलोकः ‘ विश्रम्यताम् ’ इति स्वयमेवाभिधाय तां चाण्डालकन्यकाम्, वैशम्पायनः प्रवेश्यतामभ्यंन्तरम्’ इति ताम्बूलकरङ्कवाहिनीमादिश्य, कतिपयाप्तराजपुत्रपरिवृतो नरपतिरभ्यन्तरं प्राविशत् । अपनीताशेषभूषणश्च दिवसकर इव विगलितकिरणजालः समुपाहृतसमुचितव्यायामोपकरणो व्यायामभूमिमयासीत् ।

Split of the Verse:

अथ विसर्जित+राज+लोकः ‘ विश्रम्यताम् ’ इति स्वयम् एव अभिधाय तां चाण्डाल+कन्यकाम्, वैशम्पायनः प्रवेश्यताम् अभ्यन्तरम् इति ताम्बूल+करङ्क+वाहिनीम् आदिश्य, कतिपय+आप्त+राज+पुत्र+परिवृतः नर+पतिः अभ्यन्तरम् प्राविशत् । अपनीत+अशेष+भूषणः च दिवस+कर इव विगलित+किरण+जालः समुपाहृत+समुचित+व्यायाम+उपकरणः व्यायाम+भूमिम् अयासीत् ।

Word-by-Word Breakdown:

Sanskrit Word	Sanskrit Synonyms	English Meaning
अथ (Atha)	ततः, अनन्तरम्	Then
विसर्जित (Visarjita)	त्यक्त, विसर्जित	Dismissed
राज (Rāja)	नृपः, भूपः	King
लोकः (Lokaḥ)	जनः, लोक	People
विश्रम्यताम् (Viśramyatām)	विश्रान्तिः, विश्रम्यताम्	Rest
इति (Iti)	एवम्, इति	Thus
स्वयम् (Svayam)	आत्मना, स्वयम्	Himself
एव (Eva)	केवलम्, एव	Only
अभिधाय (Abhidhāya)	उक्त्वा, अभिधाय	Saying
तां (Tāṃ)	ताम्, तस्य	That
चाण्डाल (Cāṇḍāla)	अछूतः, चाण्डाल	Outcaste
कन्यकाम् (Kanyakām)	बालिका, कन्या	Girl
वैशम्पायनः (Vaiśampāyanaḥ)	वैशम्पायनः	Name of a sage
प्रवेश्यताम् (Praveśyatām)	प्रवेशः, प्रवेश्यताम्	Enter
अभ्यन्तरम् (Abhyantaram)	अन्तः, अभ्यन्तर	Inside
ताम्बूल (Tāmbūla)	पानः, ताम्बूल	Betel
करङ्क (Karaṅka)	पात्रम्, करङ्क	Box
वाहिनीम् (Vāhinīm)	वाहकः, वाहिनी	Carrier
आदिश्य (Ādiśya)	आज्ञापयति, आदिश्य	Ordering
कतिपय (Katipaya)	अल्प, कतिपय	Few
आप्त (Āpta)	विश्वस्त, आप्त	Trusted
राज (Rāja)	नृपः, भूपः	King
पुत्र (Putra)	सुतः, पुत्र	Son
परिवृतः (Parivṛtaḥ)	परिवेष्टित, परिवृत	Surrounded
नर (Nara)	मानवः, नर	Man
पतिः (Patiḥ)	स्वामी, पतिः	Lord
प्राविशत् (Prāviśat)	प्रविष्ट, प्राविशत	Entered
अपनीत (Apanīta)	त्यक्त, अपनीत	Removed
अशेष (Aśeṣa)	सम्पूर्ण, अशेष	All
भूषणः (Bhūṣaṇaḥ)	आभूषणम्, भूषण	Ornaments
दिवस (Divasa)	दिनम्, दिवस	Day
कर (Kara)	हस्तः, कर	Ray
इव (Iva)	यथा, सदृशम्	Like
विगलित (Vigalita)	पतित, विगलित	Fallen
किरण (Kiraṇa)	रश्मिः, किरण	Ray
जालः (Jālaḥ)	जालम्, जाल	Net
समुपाहृत (Samupāhṛta)	समर्पित, समुपाहृत	Brought
समुचित (Samucita)	उचित, समुचित	Appropriate
व्यायाम (Vyāyāma)	कसरत्, व्यायाम	Exercise
उपकरणः (Upakaraṇaḥ)	साधनम्, उपकरण	Equipment
व्यायाम (Vyāyāma)	कसरत्, व्यायाम	Exercise
भूमिम् (Bhūmim)	स्थलम्, भूमिः	Ground
अयासीत् (Ayāsīt)	प्रयत्नः, अयासीत	Engaged

भावार्थः (Meaning of the verse):

“Then, dismissing the royal assembly, the king himself said, ‘Let there be rest,’ and ordered the betel box carrier to bring in the outcaste girl, Vaishampayana. Surrounded by a few trusted princes, the king entered the inner chambers. Removing all his ornaments, like the sun shedding its rays, he engaged in exercise with the appropriate equipment on the exercise ground.”

This verse describes the king’s actions as he dismisses the assembly, orders the entry of an outcaste girl, and prepares for his exercise routine.