श्लोकः#1 - चम्पूरामायणम्/अयोध्याकाण्डः - CAMPU RAMAYANA- Ayodhya KANDA
Sloka:
गच्छता दशरथेन निर्वृत्तिं भूभुजामसुलभां भुजाबलात् ।
मातुलस्य नगरे युधाजितः स्थिपितौ भरतलक्ष्मणानुजौ ॥१॥
Split of the Sloka :
गच्छता दशरथेन निर्वृत्तिं भूभुजाम्+असुलभाम् भुज+बलात् |
मातुलस्य नगरे युधाजितः स्थिपितौ भरत+लक्ष्मण+अनुजौ ||
Meaning:
- गच्छता = Going (गच्छत्)
- दशरथेन = By Dasharatha (दशरथ)
- निर्वृत्तिं = Completion (निर्वृत्ति)
- भूभुजाम् = Of kings (भूभुज्)
- असुलभाम् = Difficult to obtain (असुलभ)
- भुजबलात् = By the strength of arms (भुज+बल)
- मातुलस्य = Of the maternal uncle (मातुल)
- नगरे = In the city (नगर)
- युधाजितः = Of Yudhajit (युधाजित्)
- स्थिपितौ = Placed (स्थिपित)
- भरतलक्ष्मणानुजौ = The younger brothers of Bharata and Lakshmana (भरत+लक्ष्मण+अनुज)
भावार्थः (Meaning of the verse):
“While Dasharatha was going to complete the task that is difficult for kings to achieve by the strength of arms, Bharata and Lakshmana’s younger brothers were placed in the city of their maternal uncle Yudhajit.”
श्लोकः#2 - चम्पूरामायणम्/अयोध्याकाण्डः - CAMPU RAMAYANA- Ayodhya KANDA
Sloka:
अथ दशरथः पुत्रं रामं स्वतस्त्रिजगत्पतिं स्वविषयमहीमात्रे कर्तुं पतिं विदधे मतिम् ।भुवनभरणे कल्यं कल्याणभूधरमादरात्स्व गृहपटलीधूर्यस्तम्भं विधातुमना इव ॥२॥
Split of the Sloka:
अथ दशरथः पुत्रं रामं स्वतः+त्रिजगत्+पतिं स्व+विषय+मही+मात्रे कर्तुं पतिं विदधे मतिम् |
भुवन+भरणे कल्यं कल्याण+भूधरम्+आदरात् स्व+गृह+पटली+धूर्य+स्तम्भं विधातु+मना इव ||
Meaning:
- अथ = Then (अथ)
- दशरथः = Dasharatha (दशरथ)
- पुत्रं = Son (पुत्र)
- रामं = Rama (राम)
- स्वतः = By himself (स्वतः)
- त्रिजगत्पतिं = Lord of the three worlds (त्रिजगत्+पतिं)
- स्वविषयमहीमात्रे = For the land of his own kingdom (स्व+विषय+मही+मात्रे)
- कर्तुं = To make (कर्तुं)
- पतिं = Lord (पतिं)
- विदधे = Made (विदधे)
- मतिम् = Decision (मतिम्)
- भुवनभरणे = In supporting the world (भुवन+भरणे)
- कल्यं = Auspicious (कल्यं)
- कल्याणभूधरम् = Auspicious mountain (कल्याण+भूधरम्)
- आदरात् = With respect (आदरात्)
- स्वगृहपटलीधूर्यस्तम्भं = Pillar of his household (स्व+गृह+पटली+धूर्य+स्तम्भं)
- विधातुमना = With the intention to make (विधातु+मना)
- इव = As if (इव)
भावार्थः (Meaning of the verse):
“Then Dasharatha, with the intention of making Rama, his son and the lord of the three worlds, the ruler of his own kingdom, made the decision. With respect, he intended to make Rama, who is auspicious and supports the world like a mountain, the pillar of his household.”
श्लोकः#2_Continued - चम्पूरामायणम्/अयोध्याकाण्डः - CAMPU RAMAYANA- Ayodhya KANDA
Sloka:
तदनन्तरमसौ समंन्त्र्य मन्त्रिभिः सह पौरवृद्धान् वृद्धश्रवः पुरोधः समान्समाहूय समादिदेश ।
Split of the Sloka:
तदनन्तरम् असौ समंन्त्र्य मन्त्रिभिः सह पौरवृद्धान् वृद्धश्रवः पुरोधः समान् समाहूय समादिदेश |
Word-by-Word Meaning:
- तदनन्तरम् = Thereafter (तद+अनन्तरम्)
- असौ = He (असौ)
- समंन्त्र्य = Consulting (समंन्त्र्य)
- मन्त्रिभिः = With ministers (मन्त्रिभिः)
- सह = Along with (सह)
- पौरवृद्धान् = Elders of the city (पौर+वृद्धान्)
- वृद्धश्रवः = Venerable (वृद्ध+श्रवः)
- पुरोधः = Priests (पुरोधः)
- समान् = Equal (समान्)
- समाहूय = Summoning (समाहूय)
- समादिदेश = Ordered (समादिदेश)
भावार्थः (Meaning of the verse):
“Thereafter, he consulted with his ministers and, along with the elders of the city, the venerable priests, and others, summoned them and gave his orders.”
Sloka:
विदितमेव हि भवतां शिवतातिमेव मतिं दधानाः सुपथा संचरमाणाः प्राणिनां दयमानमानसा मानधनाः यशः समार्जनजागरुकाः जनोपपात संमार्जनतत्पराः परां निर्वृत्तिंमुपेत्य देवभूयं गताः सर्वे नः पूर्वपुरुषा इति ।
Split of the Sloka:
विदितम् एव हि भवतां शिवतातिम् एव मतिं दधानाः सुपथा संचरमाणाः प्राणिनां दयमान+मानसा मान+धनाः यशः समार्जन+जागरुकाः जन+उपपात संमार्जन+तत्पराः परां निर्वृत्तिं उपेत्य देव+भूयं गताः सर्वे नः पूर्व+पुरुषा इति |
Word-by-Word Meaning:
- विदितम् = Known (विदितम्)
- एव = Indeed (एव)
- हि = Certainly (हि)
- भवतां = To you (भवतां)
- शिवतातिम् = Auspiciousness (शिवतातिम्)
- एव = Indeed (एव)
- मतिं = Mind (मतिं)
- दधानाः = Bearing (दधानाः)
- सुपथा = Righteous path (सुपथा)
- संचरमाणाः = Walking (संचरमाणाः)
- प्राणिनां = Of beings (प्राणिनां)
- दयमान = Compassionate (दयमान)
- मानसा = Minded (मानसा)
- मानधनाः = Wealth of respect (मान+धनाः)
- यशः = Fame (यशः)
- समार्जन = Earning (समार्जन)
- जागरुकाः = Vigilant (जागरुकाः)
- जन = People (जन)
- उपपात = Welfare (उपपात)
- संमार्जन = Cleansing (संमार्जन)
- तत्पराः = Devoted (तत्पराः)
- परां = Supreme (परां)
- निर्वृत्तिं = Liberation (निर्वृत्तिं)
- उपेत्य = Attaining (उपेत्य)
- देवभूयं = Divine state (देव+भूयं)
- गताः = Attained (गताः)
- सर्वे = All (सर्वे)
- नः = Our (नः)
- पूर्वपुरुषा = Ancestors (पूर्व+पुरुषा)
- इति = Thus (इति)
भावार्थः (Meaning of the verse):
“It is well known to you that our ancestors, bearing auspicious thoughts, walking the righteous path, compassionate towards all beings, wealthy in respect, vigilant in earning fame, devoted to the welfare and cleansing of people, attained supreme liberation and reached the divine state.”
Sloka:
तस्मादस्मादिभिरपि तेषां मनीषामनुसरमाणैरेतावन्तं कालं परिपालिताः सकलाः प्रजाः ।
प्रमाणमत्र परिपालनक्रीयामिमां मदीयामनुभवन्तो ननु भवन्त एव ।
भवतामभ्ुसगमानां निगमानां प्रतीपगामिनीं पदवीं न प्रत्येति खलु लोकस्तदस्ति किंचिदभ्यर्थनीयम् ।
Split of the Sloka:
तस्मात् अस्मादिभिः अपि तेषां मनीषाम् अनुसरमाणैः एतावन्तं कालं परिपालिताः सकलाः प्रजाः |
प्रमाणम् अत्र परिपालनक्रीयाम् इमां मदीयाम् अनुभवन्तः ननु भवन्तः एव |
भवताम् अभ्ुसगमानां निगमानां प्रतीपगामिनीं पदवीं न प्रत्येति खलु लोकः तत् अस्ति किंचित् अभ्यर्थनीयम् |
Meaning:
- तस्मात् = Therefore (तस्मात्)
- अस्मादिभिः = By these (अस्मादिभिः)
- अपि = Also (अपि)
- तेषां = Their (तेषां)
- मनीषाम् = Wisdom (मनीषाम्)
- अनुसरमाणैः = Following (अनुसरमाणैः)
- एतावन्तं = This much (एतावन्तं)
- कालं = Time (कालं)
- परिपालिताः = Protected (परिपालिताः)
- सकलाः = All (सकलाः)
- प्रजाः = Subjects (प्रजाः)
- प्रमाणम् = Standard (प्रमाणम्)
- अत्र = Here (अत्र)
- परिपालनक्रीयाम् = Act of governance (परिपालनक्रीयाम्)
- इमां = This (इमां)
- मदीयाम् = My (मदीयाम्)
- अनुभवन्तः = Experiencing (अनुभवन्तः)
- ननु = Indeed (ननु)
- भवन्तः = You (भवन्तः)
- एव = Only (एव)
- भवताम् = Your (भवताम्)
- अभ्ुसगमानां = Of the waters (अभ्ुसगमानां)
- निगमानां = Of the scriptures (निगमानां)
- प्रतीपगामिनीं = Opposing (प्रतीपगामिनीं)
- पदवीं = Path (पदवीं)
- न = Not (न)
- प्रत्येति = Accepts (प्रत्येति)
- खलु = Indeed (खलु)
- लोकः = World (लोकः)
- तत् = That (तत्)
- अस्ति = Is (अस्ति)
- किंचित् = Something (किंचित्)
- अभ्यर्थनीयम् = To be requested (अभ्यर्थनीयम्)
भावार्थः (Meaning of the verse):
“Therefore, following their wisdom, all the subjects have been protected for this long. Here, indeed, you are the standard for experiencing this act of governance. The world does not accept the path opposing your scriptures, so there is something to be requested.”
श्लोकः#3 – चम्पूरामायणम्/अयोध्याकाण्डः – CAMPU RAMAYANA- Ayodhya KANDA
मूलपाठः (Mūlapāṭhaḥ)
मम सुरनरगीतख्यातिभिर्हेतिभिर्वा दिवि भुवि च समानप्रक्रमैर्विक्रमैर्वा ।
नियतमपरिहार्या या जरा सा मदङ्गे विकचकमलपण्डे चन्द्रिकेवाविरासीत् ॥३॥
पदच्छेदः (Pada Chedaḥ)
1) Split of the Sloka Word by Word:
मम सुर+नर+गीत+ख्यातिभिः हेतिभिः वा दिवि भुवि च समान+प्रक्रमैः विक्रमैः वा ।
नियतम् अपरिहार्या या जरा सा मद+अङ्गे विकच+कमल+पण्डे चन्द्रिका+इव अविरासीत् ॥
2) अन्वयार्थः/ पदपरिचयः (Consequential Meaning)
| Sanskrit Word | Sanskrit Synonyms | English Meaning |
|---|---|---|
| मम (Mama) | ममकः, अस्माकम् | My, Mine |
| सुर (Sura) | देवः, अमरः | God, Celestial Being |
| नर (Nara) | मानवः, पुरुषः | Human, Man |
| गीत (Gīta) | गानम्, स्तोत्रम् | Song, Hymn |
| ख्यातिभिः (Khyātibhiḥ) | प्रसिद्धिः, यशः | Fame, Glory |
| हेतिभिः (Hetibhiḥ) | अस्त्रः, शस्त्रः | Weapon, Strike |
| वा (Vā) | अथवा, अपि | Or, Either |
| दिवि (Divi) | स्वर्गे, आकाशे | Heaven, Sky |
| भुवि (Bhuvi) | पृथिव्याम्, भूमौ | On Earth, World |
| च (Ca) | अपि, तथा | And |
| समानप्रक्रमैः (Samānaprakramaiḥ) | तुल्यसाहसः, समभटः | With Equal Valor, Same Boldness |
| विक्रमैः (Vikramaiḥ) | पराक्रमैः, साहसैः | Heroism, Bravery |
| नियतम् (Niyatam) | अपरिवर्तनीयम्, निश्चितम् | Unavoidable, Certain |
| अपरिहार्या (Aparihāryā) | अनिवार्या, अवश्यं भवनीया | Inevitable, Inescapable |
| या (Yā) | यत्, किम् | Which, Who |
| जरा (Jarā) | वृद्धिः, कालयवनः | Old Age, Decay |
| सा (Sā) | तद्वत्, इयं | That, She |
| मदङ्गे (Madange) | मम शरीरे, मम देहे | On My Body |
| विकच (Vikaca) | प्रस्फुटितम्, विकसितम् | Blooming, Open |
| कमल (Kamala) | पद्मः, अम्बुजम् | Lotus |
| पण्डे (Paṇḍe) | पत्रम्, विकसने | Petal, Full Bloom |
| चन्द्रिका (Candrike) | चन्द्रप्रभा, सोमप्रभा | Moonlight |
| इव (Iva) | सदृशम्, तुल्यम् | Like, Similar |
| अविरासीत् (Avirāsīt) | प्रकटिता, प्रकटम् | Appeared, Manifested |
3) भावार्थः (Meaning of the Verse)
“The inevitable old age, which neither fame from the hymns of gods and men nor prowess in the heavens or on earth could avert, now spreads over my body, just like the soft moonlight spreads over the petals of a fully bloomed lotus.”
श्लोकः#3-Continued – चम्पूरामायणम्/अयोध्याकाण्डः – CAMPU RAMAYANA- Ayodhya KANDA
मूलपाठः (Mūlapāṭhaḥ)
तस्मात्समस्तक्षत्रवर्गगर्वपाटन वरिष्टधारापरश्वधभरणभीषणवेषभार्गवभङ्गादपरिच्छिन्नतरशौर्यशालिनि सौन्दर्यभाजने जनानुरागनिलये निर्मत्सरे वत्सले वत्सेऽस्मिन्विश्वम्भराभारं चिरकालधार्यमाणमार्यैरनुमतः सन्नवतार्य विश्रान्तिसुखमनुभवितुमभिलषामिति।
पदच्छेदः (Pada Chedaḥ)
1) Split of the Sloka Word by Word:
तस्मात् समस्त+क्षत्र+वर्ग+गर्व+पाटनम् वरिष्ट+धारा+परश्वध+भरण+भीषण+वेष+भार्गव+भङ्गात् अपरिच्छिन्नतर+शौर्य+शालिनि सौन्दर्य+भाजने जन+अनुराग+निलये निर्मत्सरे वत्सले वत्से+अस्मिन् विश्वम्भर+भारम् चिरकाल+धार्यमाणम् आर्यैः अनुमतः सन्नवतार्य विश्रान्ति+सुखम् अनुभवितुम् अभिलषामि इति।
2) अन्वयार्थः/ पदपरिचयः (Consequential Meaning)
| Sanskrit Word | Sanskrit Synonyms | English Meaning |
|---|---|---|
| तस्मात् (Tasmāt) | अतः, तेन कारणेन | Therefore, Hence |
| समस्त (Samasta) | सर्व, अखिल | Entire, All |
| क्षत्र (Kṣatra) | क्षत्रिय वर्गः | Kshatriya Class |
| वर्ग (Varga) | समूहः, समुदायः | Group, Class |
| गर्व (Garva) | अहङ्कारः, अभिमानः | Pride, Arrogance |
| पाटनम् (Pāṭanam) | विदारणम्, चूर्णनम् | Tearing, Breaking |
| वरिष्ट (Variṣṭa) | श्रेष्ठ, उत्तम | Best, Most Superior |
| धारा (Dhārā) | शस्त्रस्य धार | Edge of a weapon |
| परश्वध (Paraśvadha) | परशुः, कुलिशः | Axe, Weapon |
| भरण (Bharaṇa) | वहनम्, धारणम् | Bearing, Carrying |
| भीषण (Bhīṣaṇa) | भयंकर, उग्र | Fearsome, Terrible |
| वेष (Veṣa) | रूपम्, आवरणम् | Appearance, Attire |
| भार्गव (Bhārgava) | परशुरामः | Referring to Parashurama (Rama of the Bhṛgu clan) |
| भङ्गात् (Bhaṅgāt) | नाशः, खण्डनम् | Destruction, Breaking |
| अपरिच्छिन्नतर (Aparicchinnatara) | अपरिमित, अनन्त | Boundless, Uninterrupted |
| शौर्य (Śaurya) | वीरता, पराक्रम | Valor, Heroism |
| शालिनि (Śālini) | सम्पन्न, समृद्ध | Possessing, Endowed with |
| सौन्दर्य (Saundarya) | रूपम्, शोभा | Beauty, Grace |
| भाजने (Bhājane) | पात्रे, योग्य | Container, Receptacle |
| जन (Jana) | मानवः, प्रजाः | People, Humans |
| अनुराग (Anurāga) | प्रेमः, स्नेहः | Affection, Love |
| निलये (Nilaye) | निवासः, स्थानम् | Abode, Place |
| निर्मत्सरे (Nirmatsare) | निष्कपट, निष्कलङ्क | Without Envy, Pure |
| वत्सले (Vatsale) | मातृवत्सला, स्नेहिनी | Affectionate, Caring |
| वत्से (Vatse) | शिशु, बालक | Child, Offspring |
| अस्मिन् (Asmin) | एतेस्मिन्, इदम् | In this, In this world |
| विश्वम्भर (Viśvambhara) | पृथिवी, भूधरा | Earth, The One who sustains the world (a reference to God) |
| भारम् (Bhāram) | बोझः, गम्भीरतायाम् | Burden, Responsibility |
| चिरकाल (Cirakāla) | दीर्घकाल, अनन्तकाल | Long Time, Eternity |
| धार्यमाणम् (Dhāryamāṇam) | वह्यमानम्, धारणीयम् | Being carried, Endured |
| आर्यैः (Āryaiḥ) | सुसंस्कृतैः, सज्जनैः | Noble Ones, Civilized People |
| अनुमतः (Anumataḥ) | स्वीकृत, अनुमोदित | Approved, Accepted |
| सन्नवतार्य (Sannavatārya) | अवतारयितुम् योग्य | Fit to be incarnated |
| विश्रान्ति (Viśrānti) | विश्रमः, विरामः | Rest, Peace |
| सुखम् (Sukham) | आनन्दः, प्रसन्नता | Happiness, Comfort |
| अनुभवितुम् (Anubhavitum) | अनुभवः, अनुभवयितुम् | To experience |
| अभिलषामि (Abhilaṣāmi) | इच्छामि, अभिवाञ्छामि | I Desire, I Wish |
| इति (Iti) | एवम्, इदम् | Thus, In this way |
3) भावार्थः (Meaning of the Verse)
“Therefore, I, who dwell in a receptacle of beauty, endowed with boundless valor, a destroyer of the pride of the entire Kshatriya class through the sharp axe of Parashurama, devoid of any envy, affectionate and nurturing like a mother, desire to experience the peace and happiness that have been long approved by the noble ones who have borne the burden of this world for ages. May the Earth, which has endured for a long time, find solace and rest in this new incarnation, which has been approved by the Aryas (noble people).”
श्लोकः#3 Continued – चम्पूरामायणम्/अयोध्याकाण्डः – CAMPU RAMAYANA- Ayodhya KANDA
मूलपाठः (Mūlapāṭhaḥ)
ततः प्रावृषेण्य पयोवाह व्यूह स्तनितनादाकर्णन समुदीर्णनिरतिशयाह्लाद संसर्ग निरर्गल निर्गलत्केका
लापिनः कलापिनः इव जनाः प्रमदभव कलकल रव मुखरित हरिन्मुखा वभूवुः ।
पदच्छेदः (Pada Chedaḥ)
1) Split of the Sloka Word by Word:
ततः प्रावृषेण्य+पयः+वाह+व्यूह+स्तनित+नाद+आकर्णन+समुदीर्ण+निरतिशय+आह्लाद+संसर्ग+निरर्गल+निर्गलत्+केका+लापिनः कलापिनः इव जनाः प्रमद+भव+कलकल+रव+मुखरित+हरिन्+मुखाः वभूवुः।
2) अन्वयार्थः/ पदपरिचयः (Consequential Meaning)
| Sanskrit Word | Sanskrit Synonyms | English Meaning |
|---|---|---|
| ततः (Tataḥ) | तस्मात्, अतः | Then, From that |
| प्रावृषेण्य (Prāvṛṣeṇya) | वर्षासम्बन्धी, मेघसम्बन्धी | Pertaining to the rainy season, Related to clouds |
| पयः (Payaḥ) | जलम्, वारि | Water, Rainwater |
| वाह (Vāha) | वहनम्, सम्प्रवहः | Carrier, Flow |
| व्यूह (Vyūha) | समूहः, गणः | Group, Array, Formation |
| स्तनित (Stanita) | गर्जनम्, मेघनादः | Thunder, Roar |
| नाद (Nāda) | ध्वनिः, घोषः | Sound, Roar |
| आकर्णन (Ākarṇana) | श्रवणम्, श्रुतिः | Hearing, Perception |
| समुदीर्ण (Samudīrṇa) | उत्थित, उत्पन्न | Intensified, Aroused |
| निरतिशय (Niratiśaya) | अत्यन्तम्, पराकाष्ठा | Incomparable, Supreme |
| आह्लाद (Āhlāda) | आनन्दः, हर्षः | Joy, Delight |
| संसर्ग (Saṃsarga) | सम्पर्कः, संयोगः | Contact, Connection |
| निरर्गल (Nirargala) | अवरोधरहित, निर्बन्धरहित | Unobstructed, Free-flowing |
| निर्गलत् (Nirgalat) | स्रवति, निःसृत | Flowing out, Pouring |
| केका (Kekā) | मयूरध्वनिः, गर्जनम् | Peacocks’ cry, Call |
| लापिनः (Lāpinaḥ) | गायकः, घोषकः | Singer, Caller |
| कलापिनः (Kalāpinaḥ) | मयूरः | Peacock |
| इव (Iva) | सदृशम्, यथा | Like, As if |
| जनाः (Janāḥ) | लोकाः, प्रजाः | People, Beings |
| प्रमद (Pramada) | आनन्दः, उत्साहः | Joy, Excitement |
| भव (Bhava) | उत्पत्ति, निर्माण | Arising, Birth |
| कलकल (Kalakala) | मधुर ध्वनिः, किलकिला | Chattering, Murmuring |
| रव (Rava) | ध्वनिः, नादः | Sound, Noise |
| मुखरित (Mukharita) | गुन्जित, घोषित | Echoed, Resounded |
| हरिन् (Harīn) | हरिणः, मृगः | Deer |
| मुखाः (Mukhāḥ) | आननः, मुखभागः | Face |
| वभूवुः (Vabhūvuḥ) | अभवत्, आसन् | Became, Turned into |
3) भावार्थः (Meaning of the Verse)
“Then, as the rainy season approached, with the clouds forming in groups and producing thundering sounds, the joy of the people arose upon hearing the loud, unrestrained, and continuous calls of peacocks, which poured out like an unstoppable stream. The people, with faces radiant like those of joyful deer, became filled with happiness and the sweet chattering sounds of their excitement resonated all around.”
श्लोकः#4 – चम्पूरामायणम्/अयोध्याकाण्डः – CAMPU RAMAYANA- Ayodhya KANDA
मूलपाठः (Mūlapāṭhaḥ)
आनन्दवाष्पविसरो वदने प्रजानामाविर्बभूव मकरन्द इवारविन्दे ।
रामस्य कान्तिमभिषेकदिने भवित्रिं प्रक्षाल्य चक्षुरिव वीक्षितुमादरेण ॥ ४॥
1) पदच्छेदः (Pada Chedaḥ) Split of the Sloka Word by Word:
आनन्द+वाष्प+विसरः वदने प्रजानाम् आविर्बभूव मकरन्दः इव अरविन्दे |
रामस्य कान्तिम् अभिषेक+दिने भवित्रिं प्रक्षाल्य चक्षुः इव वीक्षितुम् आदरेण ||
2) अन्वयार्थः/ पदपरिचयः (Consequential Meaning)
| Sanskrit Word | Sanskrit Synonyms | English Meaning |
|---|---|---|
| आनन्द (Ānanda) | हर्षः, सुखम् | Joy, Happiness |
| वाष्प (Vāṣpa) | अश्रुः, नेत्रजलम् | Tear, Tear drops |
| विसरः (Visaraḥ) | प्रवाहः, स्रावः | Flow, Stream |
| वदने (Vadane) | मुखे, आनने | On the face |
| प्रजानाम् (Prajānām) | जनानाम्, लोकानाम् | Of the people, Of the citizens |
| आविर्बभूव (Āvirbabhūva) | प्रकटितम्, उत्पन्नम् | Became evident, Manifested |
| मकरन्दः (Makarandaḥ) | मधुः, स्रावः | Nectar, Honey |
| इव (Iva) | सदृशम्, यथा | Like, As if |
| अरविन्दे (Aravinde) | पङ्कजम्, कमलम् | Lotus, Lotus flower |
| रामस्य (Rāmasya) | श्रीरामस्य, रघुकुलनायकस्य | Of Lord Rama |
| कान्तिम् (Kāntim) | शोभाम्, तेजः | Radiance, Lustre |
| अभिषेकदिने (Abhiṣeka-dine) | राज्याभिषेकसमये, स्नानदिनः | On the day of coronation, On the day of consecration |
| भवित्रिं (Bhavitṛṃ) | भविष्यतीम्, प्राप्नवतीम् | The future, The forthcoming |
| प्रक्षाल्य (Prakṣālya) | शुद्धीकृत्य, धोत्वा | Washing, Cleansing |
| चक्षुः (Cakṣuḥ) | नेत्रम्, दृक् | Eye, Sight |
| वीक्षितुम् (Vīkṣitum) | दृष्टुम्, पश्यितुम् | To see, To gaze |
| आदरेण (Ādareṇa) | श्रद्धया, सम्मानपूर्वकम् | With respect, With care |
3) भावार्थः (Meaning of the Verse)
“Tears of joy appeared on the faces of the people, like the nectar in a blossoming lotus, when the radiance of Lord Rama on the day of his coronation shone forth. The eyes, cleansed with care, were prepared with respect and reverence to behold the divine sight of Lord Rama on his auspicious coronation day.”
श्लोकः#4 continued – चम्पूरामायणम्/अयोध्याकाण्डः – CAMPU RAMAYANA- Ayodhya KANDA
मूलपाठः (Mūlapāṭhaḥ)
राजापि तेषां संपत्स्यमानमहोत्सवोत्सुकजनसंमर्दजनिष्यमाणरजोराजिपातपरिजिहीर्षयेव रोमाञ्चप्रपञ्चेन कञ्चुकिताङ्गानां प्रमाणातीतां प्रीतिं प्रपन्नानां हर्षप्रकर्षेण द्विगुणीकृतमानन्दमन्तर्नियम्य सुमन्तप्रमुखान् मन्त्रीमुख्यानेवमाचख्यौ ।
1) Split of the Sloka Word by Word:
राजा+अपि तेषां संपत्स्यमान+महोत्सव+उत्सुक+जन+संमर्द+जनिष्यमाण+रज+रजि+पात+परिजिहीर्षया+इव
रोमाञ्च+प्रपञ्चेन कञ्चुकित+अङ्गानां प्रमाण+अतीतां प्रीतिं प्रपन्नानां हर्ष+प्रकर्षेण
द्विगुणीकृत+मानन्दम् अन्तर्नियम्य सुमन्त+प्रमुखान् मन्त्रीमुख्यान् एवम् आचख्यौ ||
2) अन्वयार्थः/ पदपरिचयः (Consequential Meaning)
| Sanskrit Word | Sanskrit Synonyms | English Meaning |
|---|---|---|
| राजा (Rājā) | नरेशः, भूपः | King |
| अपि (Api) | एव, च | Even, Also |
| तेषां (Teṣām) | तानाम्, तद्विषयाणाम् | Of them |
| संपत्स्यमान (Sampatsyamāna) | उद्भूत, सम्पन्नस्य | Prospering, Emerging |
| महोत्सव (Mahotsava) | उत्सवः, पर्वणम् | Grand festival, Celebration |
| उत्सुक (Utsuka) | अभिलाषी, आकाङ्क्षक | Eager, Excited |
| जन (Jana) | लोकः, प्रजा | People, Public |
| संमर्द (Saṃmarda) | भीरुः, मर्दनम् | Crowd, Gathering |
| जनिष्यमाण (Janiṣyamāṇa) | भविष्यमाणः, आगच्छन्न | About to happen, Occurring |
| रज (Raja) | धूलिः, पङ्कः | Dust, Dirt |
| रजि (Raji) | पङ्क्तिः, अनुक्रम | Line, Row |
| पात (Pāta) | पतनम्, आघातः | Falling, Hitting |
| परिजिहीर्षया (Parijihīrṣayā) | निवारणेच्छया, त्यागेच्छया | Desire to avoid, Intention to escape |
| इव (Iva) | यथा, सदृशः | Like, As if |
| रोमाञ्च (Romāñca) | कञ्चुकितत्वम्, रोमोत्थानम् | Goosebumps, Hair-raising |
| प्रपञ्चेन (Prapañcena) | विस्तारः, प्रकटता | Manifestation, Display |
| कञ्चुकित (Kañcikita) | संवृतः, आच्छन्न | Covered, Enveloped |
| अङ्गानां (Aṅgānām) | शरीरभागानाम्, देहस्य | Of the limbs, Of the body |
| प्रमाणातीत (Pramāṇātīta) | अतीव, अधिक | Beyond measure, Excessive |
| प्रीतिं (Prītiṃ) | आनन्दम्, प्रेम | Affection, Joy |
| प्रपन्नानां (Prapannānām) | शरणागतानाम्, समर्पितानाम् | Of the surrendered ones, Of those devoted |
| हर्षप्रकर्षेण (Harṣa-Prakarṣeṇa) | अत्यन्तहर्षेण, आनन्दमूर्च्छया | With utmost joy, Overwhelmed by happiness |
| द्विगुणीकृत (Dviguṇīkṛta) | द्विगुणम्, द्विगुणित | Doubled, Increased twofold |
| मानन्दम् (Mānandam) | आनन्दम्, हर्षः | Joy, Bliss |
| अन्तर्नियम्य (Antarniyamya) | अन्तर्गतम्, शान्तकरणं | Suppressing within, Controlling |
| सुमन्त (Sumanta) | मुनिः, मन्त्री | Sumanta, Sage, Counselor |
| प्रमुखान् (Pramukhān) | मुख्याधिकारिणः, प्रधानाः | Chiefs, Prominent people |
| मन्त्रीमुख्यान् (Mantrīmukhyān) | मन्त्रिप्रधानानाम्, मन्त्रिपतयः | Chief Ministers, Prime advisors |
| एवम् (Evam) | इति, यथा | Thus, So |
| आचख्यौ (Ācakhyau) | कथितवान्, उक्तवान् | Informed, Declared |
3) भावार्थः (Meaning of the Verse)
“The king, even while witnessing the people preparing joyfully for the grand festival, suppressed within him a joy that had doubled due to the overwhelming happiness of the event. It was as if the king, like those experiencing goosebumps all over their bodies in intense joy, desired to avoid the dust rising from the eager and bustling crowds. After controlling his emotions, he conveyed this experience to Sumanta and the chief ministers with reverence.”
श्लोकः#4 continued – चम्पूरामायणम्/अयोध्याकाण्डः – CAMPU RAMAYANA- Ayodhya KANDA
मूलपाठः (Mūlapāṭhaḥ)
राजापि तेषां संपत्स्यमानमहोत्सवोत्सुकजनसंमर्दजनिष्यमाणरजोराजिपातपरिजिहीर्षयेव रोमाञ्चप्रपञ्चेन कञ्चुकिताङ्गानां प्रमाणातीतां प्रीतिं प्रपन्नानां हर्षप्रकर्षेण द्विगुणीकृतमानन्दमन्तर्नियम्य सुमन्तप्रमुखान् मन्त्रीमुख्यानेवमाचख्यौ ।
1) Split of the Sloka Word by Word:
राजा+अपि तेषां संपत्स्यमान+महोत्सव+उत्सुक+जन+संमर्द+जनिष्यमाण+रज+रजि+पात+परिजिहीर्षया+इव
रोमाञ्च+प्रपञ्चेन कञ्चुकित+अङ्गानां प्रमाण+अतीतां प्रीतिं प्रपन्नानां हर्ष+प्रकर्षेण
द्विगुणीकृत+मानन्दम् अन्तर्नियम्य सुमन्त+प्रमुखान् मन्त्रीमुख्यान् एवम् आचख्यौ ||
2) अन्वयार्थः/ पदपरिचयः (Consequential Meaning)
| Sanskrit Word | Sanskrit Synonyms | English Meaning |
|---|---|---|
| राजा (Rājā) | नरेशः, भूपः | King |
| अपि (Api) | एव, च | Even, Also |
| तेषां (Teṣām) | तानाम्, तद्विषयाणाम् | Of them |
| संपत्स्यमान (Sampatsyamāna) | उद्भूत, सम्पन्नस्य | Prospering, Emerging |
| महोत्सव (Mahotsava) | उत्सवः, पर्वणम् | Grand festival, Celebration |
| उत्सुक (Utsuka) | अभिलाषी, आकाङ्क्षक | Eager, Excited |
| जन (Jana) | लोकः, प्रजा | People, Public |
| संमर्द (Saṃmarda) | भीरुः, मर्दनम् | Crowd, Gathering |
| जनिष्यमाण (Janiṣyamāṇa) | भविष्यमाणः, आगच्छन्न | About to happen, Occurring |
| रज (Raja) | धूलिः, पङ्कः | Dust, Dirt |
| रजि (Raji) | पङ्क्तिः, अनुक्रम | Line, Row |
| पात (Pāta) | पतनम्, आघातः | Falling, Hitting |
| परिजिहीर्षया (Parijihīrṣayā) | निवारणेच्छया, त्यागेच्छया | Desire to avoid, Intention to escape |
| इव (Iva) | यथा, सदृशः | Like, As if |
| रोमाञ्च (Romāñca) | कञ्चुकितत्वम्, रोमोत्थानम् | Goosebumps, Hair-raising |
| प्रपञ्चेन (Prapañcena) | विस्तारः, प्रकटता | Manifestation, Display |
| कञ्चुकित (Kañcikita) | संवृतः, आच्छन्न | Covered, Enveloped |
| अङ्गानां (Aṅgānām) | शरीरभागानाम्, देहस्य | Of the limbs, Of the body |
| प्रमाणातीत (Pramāṇātīta) | अतीव, अधिक | Beyond measure, Excessive |
| प्रीतिं (Prītiṃ) | आनन्दम्, प्रेम | Affection, Joy |
| प्रपन्नानां (Prapannānām) | शरणागतानाम्, समर्पितानाम् | Of the surrendered ones, Of those devoted |
| हर्षप्रकर्षेण (Harṣa-Prakarṣeṇa) | अत्यन्तहर्षेण, आनन्दमूर्च्छया | With utmost joy, Overwhelmed by happiness |
| द्विगुणीकृत (Dviguṇīkṛta) | द्विगुणम्, द्विगुणित | Doubled, Increased twofold |
| मानन्दम् (Mānandam) | आनन्दम्, हर्षः | Joy, Bliss |
| अन्तर्नियम्य (Antarniyamya) | अन्तर्गतम्, शान्तकरणं | Suppressing within, Controlling |
| सुमन्त (Sumanta) | मुनिः, मन्त्री | Sumanta, Sage, Counselor |
| प्रमुखान् (Pramukhān) | मुख्याधिकारिणः, प्रधानाः | Chiefs, Prominent people |
| मन्त्रीमुख्यान् (Mantrīmukhyān) | मन्त्रिप्रधानानाम्, मन्त्रिपतयः | Chief Ministers, Prime advisors |
| एवम् (Evam) | इति, यथा | Thus, So |
| आचख्यौ (Ācakhyau) | कथितवान्, उक्तवान् | Informed, Declared |
3) भावार्थः (Meaning of the Verse)
“The king, even while witnessing the people preparing joyfully for the grand festival, suppressed within him a joy that had doubled due to the overwhelming happiness of the event. It was as if the king, like those experiencing goosebumps all over their bodies in intense joy, desired to avoid the dust rising from the eager and bustling crowds. After controlling his emotions, he conveyed this experience to Sumanta and the chief ministers with reverence.”
श्लोकः#5 – चम्पूरामायणम्/अयोध्याकाण्डः – CAMPU RAMAYANA- Ayodhya KANDA
मूलपाठः (Mūlapāṭhaḥ)
अस्माननाश्रिततपोवनभूमिभागानुन्मुच्यमार्ग परिपालनजागरुकाम् ।
अम्लानमौग्ध्यमचिरादवलम्ब्य राममेवंविधः कथमुदिते जनानुरागः ॥५॥
1) Split of the Sloka Word by Word:
अस्मान् अनाश्रित+तपः+वन+भूमि+भागान् उन्मुच्य+मार्ग परिपालन+जागरुकाम्
अम्लान+मौग्ध्यम् अचिरात्+अवलम्ब्य रामम्+एवंविधः कथम्+उदिते जन+अनुरागः ||
2) अन्वयार्थः/ पदपरिचयः (Consequential Meaning)
| Sanskrit Word | Sanskrit Synonyms | English Meaning |
|---|---|---|
| अस्मान् (Asmān) | नः, मम, आत्मानम् | Us, Ourselves |
| अनाश्रित (Anāśrita) | निराश्रय, निर्भर | Unrelied upon, Unsupported |
| तपस् (Tapaḥ) | तपः, ब्रह्मचर्यम् | Austerity, Penance |
| वन (Vana) | काननम्, विपिनम् | Forest |
| भूमि (Bhūmi) | धरा, वसुधा | Earth, Land |
| भाग (Bhāga) | अंशः, विभागः | Part, Portion |
| उन्मुच्य (Unmucya) | त्यक्त्वा, विमुक्त | Having given up, Liberated |
| मार्ग (Mārga) | पन्थाः, पथः | Path, Way |
| परिपालन (Paripālana) | रक्षणम्, संरक्षणम् | Protection, Preservation |
| जागरुक (Jāgaruka) | सतेजस्, सचेतन | Vigilant, Alert |
| अम्लान (Amlāna) | अ-शिथिल, ताजगीपूर्ण | Unwithered, Fresh |
| मौग्ध्यम् (Maugdhyam) | बालत्वम्, सरलता | Innocence, Simplicity |
| अचिरात् (Acirāt) | शीघ्रम्, तत्क्षणम् | Soon, In no time |
| अवलम्ब्य (Avalambya) | आश्रित्य, आधृत्य | Having relied upon, Having adopted |
| रामम् (Rāmam) | राघवम्, दशरथतनयम् | Lord Rama |
| एवंविध (Evamvidha) | एवंप्रकारः, असाधारणः | Of such kind, In this manner |
| कथम् (Katham) | कस्मिन् प्रकारेण, किं प्रकारेण | How, In what way |
| उदिते (Uditē) | उद्भूतः, प्रकटितः | Arisen, Manifested |
| जन (Jana) | प्रजा, मनुष्यः | People, Public |
| अनुराग (Anurāga) | प्रेम, स्नेह | Love, Affection |
3) भावार्थः (Meaning of the Verse)
“How can such unwavering affection for Lord Rama arise among people who have freed themselves from the realms of asceticism, where austerities are no longer practiced, and where the vigilant protection of the path is no longer necessary? Adopting an unsullied innocence soon after, how can such pure love for Lord Rama manifest?”
श्लोकः#5 continued – चम्पूरामायणम्/अयोध्याकाण्डः – CAMPU RAMAYANA- Ayodhya KANDA
मूलपाठः (Mūlapāṭhaḥ)
तेऽपि नियमितनिजमनोरथाय जशरथाय सविनयमेवं व्यजिज्ञपन् ।
1) Split of the Sloka Word by Word:
ते+अपि नियमत+निज+मनोरथाय जशरथाय सविनयम्+एवं व्यजिज्ञपन् ||
2) अन्वयार्थः/ पदपरिचयः (Consequential Meaning)
| Sanskrit Word | Sanskrit Synonyms | English Meaning |
|---|---|---|
| ते (Te) | तु, अन्ये, तद्वः | They, Those |
| अपि (Api) | च, तथा, अपि | Also, Even |
| नियमित (Niyamita) | संयत, स्थिर | Regulated, Controlled |
| निज (Nija) | आत्मीय, स्व | One’s own, Personal |
| मनोरथ (Manoratha) | अभिलाष, इच्छा | Desire, Wish |
| जशरथ (Jaśaratha) | दशरथ, रामपिता | King Dasharatha (misspelling of Dasharatha for poetic liberty) |
| सविनयम् (Savinayam) | नम्रता, विनीत | With humility, Respectfully |
| एवं (Evam) | तथैव, तादृशम् | In this manner, Thus |
| व्यजिज्ञपन् (Vyajijñapan) | निवेदित, सूचित | Informed, Communicated |
3) भावार्थः (Meaning of the Verse)
“They, with their minds disciplined and their personal desires set aside, respectfully and humbly informed King Dasharatha in this manner.”
श्लोकः#6 – चम्पूरामायणम्/अयोध्याकाण्डः – CAMPU RAMAYANA- Ayodhya KANDA
मूलपाठः (Mūlapāṭhaḥ)
देवे स्थितेऽपि तनयं तवरामभद्रं लोकः स्वयं भजतु नाम किमत्र चित्रम् ।
चन्द्रं विना यदुपलम्भनहेतुभूतं क्षीरोदमाश्रयति किं तृषितश्चकोरः ॥६॥
1) Split of the Sloka Word by Word:
देवे+स्थिते+अपि तनयं तव+रामभद्रं लोकः स्वयं भजतु नाम किम्+अत्र+चित्रम् ||
चन्द्रं विना यत्+उपलम्भन+हेतु+भूतं क्षीर+उदम् आश्रयति किं तृषितः चकोरः ||
2) अन्वयार्थः/ पदपरिचयः (Consequential Meaning)
| Sanskrit Word | Sanskrit Synonyms | English Meaning |
|---|---|---|
| देवे (Deve) | ईश्वर, देवताः | Lord, Deity |
| स्थिते (Sthite) | विराजमान, तिष्ठति | Being present, Existing |
| अपि (Api) | तथा, च | Also, Even |
| तनयं (Tanayam) | पुत्रम्, सुतम् | Son, Offspring |
| तव (Tava) | ते, त्वदीय | Your |
| रामभद्रं (Rāmabhadram) | रामचन्द्रः, राघवः | Lord Ramachandra, Raghava |
| लोकः (Lokah) | जगत्, प्रजा | People, World |
| स्वयं (Swayam) | स्वतः, स्वयमेव | By itself, On their own |
| भजतु (Bhajatu) | उपास्यताम्, सेवनं कुर्यात् | Worship, Adore |
| नाम (Nāma) | खलु, वास्तव | Indeed, Certainly |
| किम् (Kim) | का, कः | What, Why |
| अत्र (Atra) | अस्मिन्, इह | Here |
| चित्रम् (Citram) | विस्मय, अद्भुत | Marvel, Wonder |
| चन्द्रं (Candram) | शशी, शशांक | Moon |
| विना (Vinā) | रहितम्, अभाव | Without |
| यत् (Yat) | तत्, कारणम् | That, Which |
| उपलम्भन (Upalambhana) | प्राप्तिः, दृष्टिः | Attainment, Sight |
| हेतु (Hetu) | कारणम्, निमित्तम् | Cause, Reason |
| भूतम् (Bhūtam) | अस्तित्वम्, उपपन्नम् | That which has become, Existing |
| क्षीर (Kṣīra) | दुग्ध, पयः | Milk |
| उदम् (Udam) | जलम्, पानी | Water |
| आश्रयति (Āśrayati) | सेवनं करोति, गच्छति | Approaches, Seeks |
| तृषितः (Tṛṣitaḥ) | पिपासुः, तृषार्तः | Thirsty |
| चकोरः (Cakoraḥ) | एक विशेष पक्षी | A bird (Chakora) known for its love for the moon |
3) भावार्थः (Meaning of the Verse)
“Even when the Lord is present, if the world chooses to worship your son Ramabhadra, what is there to marvel at? Just as a thirsty Chakora bird seeks the milky ocean without the moon, it naturally pursues what it desires, even when the ultimate source is absent.”
श्लोकः#6-Continued – चम्पूरामायणम्/अयोध्याकाण्डः – CAMPU RAMAYANA- Ayodhya KANDA
मूलपाठः (Mūlapāṭhaḥ)
तदनन्तरतत्वरे तत्परस्तत्वविदां वरिष्ठस्य वशिष्ठस्य शासनादभिषेकोपकरणाहरणाय सामात्यः पौरवर्गः ।
1) Split of the Sloka Word by Word:
तत्+अनन्तर तत्वरे तत्पर+तत्वविदाम् वरिष्ठस्य वशिष्ठस्य शासनात् अभिषेक+उपकरण+ाहरणाय सामात्यः पौरवर्गः ||
2) अन्वयार्थः/ पदपरिचयः (Consequential Meaning)
| Sanskrit Word | Sanskrit Synonyms | English Meaning |
|---|---|---|
| तत् (Tat) | इदं, एतत् | That |
| अनन्तर (Anantara) | ततः परं, पश्चात् | Immediately after, Following |
| तत्वर (Tatvara) | शीघ्र, त्वरित | Swift, Quick |
| तत्पर (Tatpara) | समर्पित, अनुरक्त | Devoted, Dedicated |
| तत्वविदाम् (Tattvavidām) | ज्ञानी, विद्वान | Knower of the essence, Scholar |
| वरिष्ठस्य (Variṣṭhasya) | श्रेष्ठ, प्रवर | Senior, Chief |
| वशिष्ठस्य (Vaśiṣṭhasya) | ऋषिवशिष्ठ | Sage Vashistha |
| शासनात् (Śāsanāt) | आज्ञा, आदेश | Command, Order |
| अभिषेक (Abhiṣeka) | स्नपन, पावन | Coronation, Consecration |
| उपकरण (Upakaraṇa) | साधन, यन्त्र | Tools, Implements |
| हरणाय (Haraṇāya) | अपहरण, संग्रह | For bringing, For fetching |
| सामात्यः (Sāmātyaḥ) | सचिव+परिषद् | Ministers, Courtiers |
| पौरवर्गः (Pauravargaḥ) | नगरवासी, प्रजा | Citizens, People of the city |
3) भावार्थः (Meaning of the Verse)
“Immediately after, the ministers and the citizens, acting swiftly under the command of Sage Vashistha, who was the most learned and senior among the knowers of truth, hastened to fetch the items required for the coronation.”
श्लोकः#7 – चम्पूरामायणम्/अयोध्याकाण्डः – CAMPU RAMAYANA- Ayodhya KANDA
मूलपाठः (Mūlapāṭhaḥ)
आहूय रामं विनयाभिराममाविः प्रमोदः प्रभुरेवमूचे ।
तवोत्तमाङ्गे मुकुटं विधातुमह्नाय तिष्ये दिवसे यतिष्ये ॥७॥
1. Split of the Sloka Word by Word:
आहूय रामम् विनय+अभिरामम् आविः प्रमोदः प्रभुः एवम् ऊचे |
तव उत्तम+अङ्गे मुकुटम् विधातुम् अह्नाय तिष्ये दिवसे यतिष्ये ||
2. अन्वयार्थः/ पदपरिचयः (Consequential Meaning in a Tabular Format):
| Sanskrit Word | Sanskrit Synonyms | English Meaning/Synonyms |
|---|---|---|
| आहूय (Āhūya) | आमन्त्रयित्वा, आह्वानम् | Having summoned, Called |
| रामम् (Rāmam) | रघुपतिम्, रघुनाथम् | Lord Rama |
| विनय (Vinaya) | शिष्टाचारः, आज्ञाग्रहणम् | Humility, Discipline |
| अभिरामम् (Abhirāmam) | सुन्दरम्, आकर्षक | Beautiful, Charming |
| आविः (Āviḥ) | प्रकटः, स्फुटम् | Manifest, Visible |
| प्रमोदः (Pramodaḥ) | आनन्दः, हर्षः | Delight, Joy |
| प्रभुः (Prabhuḥ) | स्वामी, ईश्वरः | Lord, Master |
| एवम् (Evam) | इत्थम्, तथैव | Thus, In this manner |
| ऊचे (Uce) | उक्तवान्, प्राह | Said, Spoke |
| तव (Tava) | तव, त्वदीयम् | Your |
| उत्तम (Uttama) | श्रेष्ठ, सर्वोच्च | Best, Highest |
| अङ्गे (Aṅge) | शरीरभागे, कलेवर | Limb, Body part |
| मुकुटम् (Mukuṭam) | किरीटम्, शिरोभूषणम् | Crown, Head ornament |
| विधातुम् (Vidhātum) | स्थापयितुम्, रचयितुम् | To place, To install |
| अह्नाय (Ahnāya) | दिने, दिवसे | On the day |
| तिष्ये (Tiṣye) | पुष्ये, तिष्ठति | Auspicious star, Referring to Punarvasu or Pushya nakshatra |
| दिवसे (Divase) | दिने, वार | Day, Occasion |
| यतिष्ये (Yatiṣye) | प्रयतिष्ये, आरब्धवान् | Will strive, Will begin |
3. भावार्थः (Meaning of the Verse):
“Having called Lord Rama, who is adorned with humility and beauty, the joyful Lord spoke thus: ‘I will make an effort to place a crown on your head on an auspicious day, under the constellation of Tishya.’”
श्लोकः#7-Continued – चम्पूरामायणम्/अयोध्याकाण्डः – CAMPU RAMAYANA- Ayodhya KANDA
मूलपाठः (Mūlapāṭhaḥ)
अथ दशरथमनोरथं कौशल्यायै निवेद्य स्वभवनमुपागतस्य रामस्य
भगवान् वशिष्ठः सञ्जातकौतुकः कौतुकमङ्गलं निवर्तयामास ।॥
1. Split of the Sloka Word by Word:
अथ दशरथ+मनोरथम् कौशल्यायै निवेद्य स्व+भवनम् उपागतस्य रामस्य
भगवान् वशिष्ठः सञ्जात+कौतुकः कौतुक+मङ्गलम् निवर्तयामास ॥
2. अन्वयार्थः/ पदपरिचयः (Consequential Meaning in a Tabular Format):
| Sanskrit Word | Sanskrit Synonyms | English Meaning/Synonyms |
|---|---|---|
| अथ (Atha) | अनन्तरम्, ततो | Then, Afterwards |
| दशरथ (Daśaratha) | रघुकुलपतिः, रघुनाथः | King Dasharatha |
| मनोरथम् (Manoratham) | अभिलाषम्, इच्छा | Desire, Wish |
| कौशल्यायै (Kauśalyāyai) | कौशल्यामातायै, राममातृकायै | To Kausalya, Mother of Rama |
| निवेद्य (Nivedya) | सूचयित्वा, कथयित्वा | Having informed, Having conveyed |
| स्व (Sva) | निज, आत्मीय | Own |
| भवनम् (Bhavanam) | गृहः, निवासः | Home, Residence |
| उपागतस्य (Upāgatasya) | प्राप्तस्य, आगतस्य | Having arrived, Reached |
| रामस्य (Rāmasya) | रघुनन्दनस्य, रामभद्रस्य | Of Rama |
| भगवान् (Bhagavān) | ईश्वरः, परमात्मा | Lord, Revered Sage |
| वशिष्ठः (Vaśiṣṭhaḥ) | प्रजापतिः, ब्रह्मर्षिः | Sage Vashishta |
| सञ्जात (Saṃjāta) | उत्पन्नः, जातः | Arisen, Born |
| कौतुकः (Kautukaḥ) | उत्सुकता, हर्षः | Curiosity, Joy |
| कौतुकम् (Kautukam) | उत्सवः, प्रहर्षः | Ceremony, Celebration |
| मङ्गलम् (Maṅgalam) | शुभम्, सौभाग्यम् | Auspicious, Blessing |
| निवर्तयामास (Nivartayāmāsa) | समाप्तवान्, समारब्धवान् | Concluded, Completed |
3. भावार्थः (Meaning of the Verse):
“Then, having informed Kausalya of King Dasharatha’s cherished wish, and after Lord Rama arrived at his own residence, the revered sage Vashishta, filled with joy and curiosity, performed the auspicious ceremonial rituals.”
श्लोकः#8 – चम्पूरामायणम्/अयोध्याकाण्डः – CAMPU RAMAYANA- Ayodhya KANDA
मूलपाठः (Mūlapāṭhaḥ)
आपूरयन्मङ्गलतूर्यघोषैराशावशावल्लभकर्णतालम् ।
उज्जृम्भितः कोऽपि गिरामभूमिरुन्मस्तकः पौरजनप्रमोदः ॥८॥
1. Split of the Sloka Word by Word:
आपूरयत् मङ्गल+तूर्य+घोषैः आशा+अवशा+वल्लभ+कर्ण+तालम् |
उज्जृम्भितः कः अपि गिराम् भूमि-रुन्मस्तकः पौरजन+प्रमोदः ||
2. अन्वयार्थः/ पदपरिचयः (Consequential Meaning in a Tabular Format):
| Sanskrit Word | Sanskrit Synonyms | English Meaning/Synonyms |
|---|---|---|
| आपूरयत् (Āpūrayat) | पूर्णयति, सम्पूरयति | Fills, Completes |
| मङ्गल (Maṅgala) | शुभ, कल्याण | Auspicious, Blessed |
| तूर्य (Tūrya) | नाद, शङ्कार | Sound, Musical Instrument (Trumpet) |
| घोषैः (Ghoṣaiḥ) | ध्वनि, घोषणाः | Sounds, Proclamations |
| आशा (Āśā) | आकांक्षा, अभिलाषा | Hope, Aspiration |
| अवशा (Avaśā) | निर्बंध, आश्रित | Bound, Dependent |
| वल्लभ (Vallabha) | प्रिय, प्रियतम | Beloved, Dear |
| कर्ण (Karṇa) | श्रवण, कान | Ear, Hearing |
| तालम् (Tālam) | ताल, तालवृत्ति | Beat, Rhythm |
| उज्जृम्भितः (Ujjṛmbhitaḥ) | विस्तीर्ण, प्रकटित | Expanded, Manifested |
| कः (Kaḥ) | कोणः, कौन | Who |
| अपि (Api) | भी, हि | Also, Indeed |
| गिराम् (Girām) | वाणी, शब्द | Speech, Word |
| भूमि (Bhūmi) | पृथ्वी, धरती | Earth, Ground |
| रुन्मस्तकः (Runmastakaḥ) | व्याप्त, विश्र्वासित | Elevated, Raised |
| पौरजन (Paurajana) | जनः, प्रजा | People, Citizens |
| प्रमोदः (Pramodaḥ) | आनन्द, हर्ष | Joy, Delight |
3. भावार्थः (Meaning of the Verse):
“Let the auspicious sounds of the conch and the trumpets fill the atmosphere, invoking hope and joy in the ears of all. A certain elevated voice from the earth, filled with delight, reverberates among the people.”
श्लोकः#9 – चम्पूरामायणम्/अयोध्याकाण्डः – CAMPU RAMAYANA- Ayodhya KANDA
मूलपाठः (Mūlapāṭhaḥ)
यामेवाहुर्निशिचरकुलोन्मूलने मूलहेतुं यस्याश्चित्तं प्रकृतिकुटिलं गात्रमित्रं बभूव ।
अम्भोजिन्याः शिशिरसरसं कासरीवाच्छमम्भः कैकेय्याः सा हृदयमदयं मन्थरा निर्ममन्थ ॥९॥
1. Split of the Sloka Word by Word:
याम् एव (Yām eva) अहु (Ahu) निश्चिचरकुलोन्मूलने (Niśicarakulonmūlane) मूलहेतुं (Mūlahetuṃ) यस्य (Yasya) आश्चित्तं (Āścittaṃ) प्रकृतिकुटिलं (Prakṛtikutilaṃ) गात्रमित्रं (Gātramitraṃ) बभूव (Babhuva) |
अम्भोजिन्याः (Ambhojinyaḥ) शिशिरसरसं (Śiśirasaraṃsaṃ) कासरी (Kāsarī) वाच्छमम्भः (Vācchamanbhaḥ) कैकेय्याः (Kaikeyyāḥ) सा (Sā) हृदयमदयं (Hṛdayamadayaṃ) मन्थरा (Mantharā) निर्ममन्थ (Nirmamantha) ||
2. अन्वयार्थः/ पदपरिचयः (Consequential Meaning in a Tabular Format):
| Sanskrit Word | Sanskrit Synonyms | English Meaning/Synonyms |
|---|---|---|
| याम् (Yām) | या, यत्र | Which, That |
| एव (Eva) | केवलम्, निश्चितम् | Indeed, Only |
| अहु (Ahu) | उक्तवान्, प्राह | Said, Declared |
| निश्चिचरकुलोन्मूलने (Niśicarakulonmūlane) | निशिचरकुलस्य उन्मूलनम् | Uprooting the family of night dwellers |
| मूलहेतुं (Mūlahetuṃ) | कारणम्, मूलम् | Root cause |
| यस्य (Yasya) | यस्मिन्, यस्य | Whose, Of which |
| आश्चित्तं (Āścittaṃ) | चित्तव्यथा, मनोवृत्ति | The mind, Mental state |
| प्रकृतिकुटिलं (Prakṛtikutilaṃ) | स्वाभाविककुटिलता, कुटिलता | Natural crookedness |
| गात्रमित्रं (Gātramitraṃ) | शरीरे मित्रम् | Friend of the body |
| बभूव (Babhuva) | जातः, उत्पन्नः | Became, Was born |
| अम्भोजिन्याः (Ambhojinyaḥ) | जलमय, अम्भज | Lotus-like, Water-born |
| शिशिरसरसं (Śiśirasaraṃsaṃ) | शीतल, ठंडा | Cool, Refreshing |
| कासरी (Kāsarī) | कासरिका, सुन्दर | Beautiful, Elegant |
| वाच्छमम्भः (Vācchamanbhaḥ) | वाचः, वाक् | Word, Speech |
| कैकेय्याः (Kaikeyyāḥ) | कैकेयी, रानी | Of Kaikeyi, Queen |
| सा (Sā) | एषा, इयम् | She, This |
| हृदयमदयं (Hṛdayamadayaṃ) | हृदयस्य मदयः | Heart’s affection |
| मन्थरा (Mantharā) | मन्थन, गति | Stirring, Movement |
| निर्ममन्थ (Nirmamantha) | निर्मन्थन, मन्थनात् | From stirring, Churning |
3. भावार्थः (Meaning of the Verse):
“The one who is spoken of as the root cause for uprooting the family of night dwellers, whose mind is naturally crooked and has become a friend to the body, was addressed. She, who is lotus-like and cool, elegant in her speech, and of Kaikeyi, stirred the heart’s affection, leading to the churning of emotions.”
श्लोकः#10 – चम्पूरामायणम्/अयोध्याकाण्डः – CAMPU RAMAYANA- Ayodhya KANDA
मूलपाठः (Mūlapāṭhaḥ)
अलघुचलितझञ्झावातनिष्पेषदोषादशनिरिव कठोरः शीतलाम्भोदपङ्कौ ।
अपहृतजनसौख्यान्मन्थराभेदवाक्यादपि भरतजनन्यां हन्त दौर्जन्यमासीत् ॥१०॥
1. Split of the Sloka Word by Word:
अलघु+चलित+झञ्झा+वात+निष्पेष+दोषात्+अशनिः+इव कठोरः शीतल+अम्भोद+पङ्कौ |
अपहृत+जन+सौख्यात् मन्थर+अभेद+वाक्यात् अपि भरत+जनन्यां हन्त दौर्जन्यम् आसीत् ||
2. अन्वयार्थः/ पदपरिचयः (Consequential Meaning in a Tabular Format):
| Sanskrit Word | Sanskrit Synonyms | English Meaning/Synonyms |
|---|---|---|
| अलघु (Alaghu) | गुरुः, स्थूलः | Not light, Heavy |
| चलित (Calita) | कम्पितः, विचलितः | Moved, Shaken |
| झञ्झा (Jhañjhā) | वातः, तीव्रवायुः | Storm, Gale |
| वात (Vāta) | अनिलः, समीरः | Wind, Air |
| निष्पेष (Niṣpeṣa) | मर्दनम्, संक्षेपः | Crushing, Pressing |
| दोषात् (Doṣāt) | अघात्, हानिः | Due to fault, Defect |
| अशनिः (Aśaniḥ) | वज्रः, विद्युद्गिरिः | Thunderbolt, Lightning |
| इव (Iva) | सदृशम्, यथा | Like, As |
| कठोरः (Kaṭhoraḥ) | दृढः, कठिनः | Hard, Severe |
| शीतल (Śītala) | हिमशीतलः, सुखदः | Cool, Refreshing |
| अम्भोद (Ambhoda) | जलधारः, मेघः | Cloud, Rain-bearing cloud |
| पङ्कौ (Paṅkau) | पङ्कः, कीचः | Mud, Slush |
| अपहृत (Apahṛta) | हृतः, अपकृतः | Stolen, Taken away |
| जन (Jana) | मनुष्यः, प्रजा | People, Citizens |
| सौख्यात् (Saukhyāt) | सुखतः, कल्याणात् | From happiness, Comfort |
| मन्थर (Manthara) | मंदः, धीमन् | Slow-moving, Refers to the maidservant Manthara |
| अभेद (Abheda) | विभेदशून्यः, अव्यक्तः | Undisturbed, Unbroken |
| वाक्यात् (Vākyāt) | उवाचात्, उक्तेः | From speech, Words |
| अपि (Api) | तथापि, अपि च | Even, Also |
| भरत (Bharata) | दशरथात्मजः, रामभ्राता | Bharata, Brother of Lord Rama |
| जनन्यां (Jananyām) | माता, धात्री | Mother |
| हन्त (Hanta) | अरे, धिक् | Alas!, Oh! |
| दौर्जन्यम् (Daurjanyam) | दुष्टता, पापम् | Wickedness, Cruelty |
| आसीत् (Āsīt) | अस्ति, स्थितिः | Existed, Happened |
3. भावार्थः (Meaning of the Verse):
“Due to the destructive force of the harsh windstorm, resembling a severe thunderbolt, the cool, cloud-filled sky turned muddy. The happiness of the people was stolen as wickedness entered the heart of Queen Kaikeyi, influenced by the unshakable words of Manthara. Alas! Cruelty arose within the mother of Bharata.”
श्लोकः#10-Continued – चम्पूरामायणम्/अयोध्याकाण्डः – CAMPU RAMAYANA- Ayodhya KANDA
मूलपाठः (Mūlapāṭhaḥ)
सैषा मन्थराभिधानपिशाचिकावेशपरवशनिजाशया पूर्वं दण्डके वैजयन्तपुरवास्तव्यशम्बरासुरसंगरसंगतवेदनापनोदनाथमात्मने वितीर्ण वराय दशरथाय वरद्वयं न्यवेदयत् ।
Split:
सैषा मन्थरा+अभिधान+पिशाचिका+वेश+परवश+निज+आशया पूर्वं दण्डके वैजयन्त+पुर+वास्तव्य+शम्बर+असुर+संगर+संगत+वेदना+अपनोद+नाथम् आत्मने वितीर्ण वराय दशरथाय वर+द्वयं न्यवेदयत् ।
Anvayārthaḥ / पदपरिचयः (Consequential Meaning)
| Sanskrit Word | Sanskrit Synonyms | English Meaning |
|---|---|---|
| सैषा | एषा, सा | This |
| मन्थरा | मन्थरिका | Manthara |
| अभिधान | नाम, संज्ञा | Named |
| पिशाचिका | राक्षसी, भूत | Demoness |
| वेश | रूप, आवरण | Form |
| परवश | पराधीन, परतन्त्र | Subjugated |
| निज | स्व, आत्मीय | Own |
| आशया | इच्छा, कामना | Desire |
| पूर्वं | प्राक्, आदौ | Previously |
| दण्डके | दण्डकारण्ये | In Dandaka |
| वैजयन्त | विजय, जय | Victory |
| पुर | नगर, ग्राम | City |
| वास्तव्य | निवासी, वासी | Resident |
| शम्बर | शत्रु, असुर | Shambara |
| असुर | दैत्य, राक्षस | Demon |
| संगर | युद्ध, संग्राम | Battle |
| संगत | संलग्न, सम्बद्ध | Associated |
| वेदना | पीड़ा, दुःख | Pain |
| अपनोद | निवारण, दूरकरण | Removal |
| नाथम् | स्वामी, अधिपति | Lord |
| आत्मने | स्वयम्, आत्मा | For oneself |
| वितीर्ण | प्रदान, दान | Granted |
| वराय | वर, इच्छित | Boon |
| दशरथाय | दशरथ, रामपिता | To Dasharatha |
| वरद्वयं | द्वौ वरौ, दो वर | Two Boons |
| न्यवेदयत् | निवेदित, प्रस्तुत | Presented |
Word-Meaning
| Word | Meaning |
|---|---|
| सैषा | This |
| मन्थरा | Manthara |
| अभिधान | Named |
| पिशाचिका | Demoness |
| वेश | Form |
| परवश | Subjugated |
| निज | Own |
| आशया | Desire |
| पूर्वं | Previously |
| दण्डके | In Dandaka |
| वैजयन्त | Victory |
| पुर | City |
| वास्तव्य | Resident |
| शम्बर | Shambara |
| असुर | Demon |
| संगर | Battle |
| संगत | Associated |
| वेदना | Pain |
| अपनोद | Removal |
| नाथम् | Lord |
| आत्मने | For oneself |
| वितीर्ण | Granted |
| वराय | Boon |
| दशरथाय | To Dasharatha |
| वरद्वयं | Two Boons |
| न्यवेदयत् | Presented |
भावार्थः (Meaning of the Verse)
“This Manthara, who was previously a demoness named Pisachika, subjugated by her own desires, once resided in the city of Vijayanta in the Dandaka forest. She, associated with the demon Shambara, who was engaged in battles, experienced pain and sought the removal of her suffering. She presented two boons to Dasharatha, granted by the Lord for herself.”
श्लोकः#11 – चम्पूरामायणम्/अयोध्याकाण्डः – CAMPU RAMAYANA- Ayodhya KANDA
मूलपाठः (Mūlapāṭhaḥ)
Sloka:
तयोराकस्य संरम्भो भरतस्यभिषेचनम् ।
अन्यस्य वन्यवृत्त्यैव वने रामस्य वर्तनम् ॥११॥
Split:
तयोः आकस्य संरम्भः भरतस्य अभिषेचनम् |
अन्यस्य वन्यवृत्त्या एव वने रामस्य वर्तनम् ||
Word-Meaning
Sloka#41:
घर्मे निदाघकिरणस्य करैः कठोरैः कान्तारमध्यपदवीषु नखंपचासु ।
त्वां वीक्ष्य संस्थुलपदां वनदेवताभिर्निन्दिष्यन्ते नियतमेव निमेषहानिः ॥ ४१॥
Split of the Sloka:
घर्मे निदाघ+किरणस्य करैः कठोरैः कान्तार+मध्य+पदवीषु नखं+पचासु |
त्वां वीक्ष्य संस्थुल+पदां वन+देवताभिः निन्दिष्यन्ते नियतम् एव निमेष+हानिः ||
Meaning:
घर्मे (Gharme) = In the heat
निदाघकिरणस्य (Nidagha+Kiranasya) = Of the scorching rays
निदाघ (Nidagha) = Scorching heat
किरणस्य (Kiranasya) = Of the rays
करैः (Karaih) = By the hands (rays)
कठोरैः (Kathoraih) = Harsh
कान्तारमध्यपदवीषु (Kantara+Madhya+Padavishu) = In the middle paths of the forest
कान्तार (Kantara) = Forest
मध्य (Madhya) = Middle
पदवीषु (Padavishu) = In the paths
नखंपचासु (Nakham+Pachasu) = In the places where nails are cooked (i.e., extremely hot places)
नखं (Nakham) = Nails
पचासु (Pachasu) = In the cooking places
त्वां (Twam) = You
वीक्ष्य (Vikshya) = Seeing
संस्थुलपदां (Sansthula+Padam) = With large feet
संस्थुल (Sansthula) = Large
पदां (Padam) = Feet
वनदेवताभिः (Vana+Devataabhih) = By the forest deities
वन (Vana) = Forest
देवताभिः (Devataabhih) = By the deities
निन्दिष्यन्ते (Nindishyante) = Will be criticized
नियतम् (Niyatam) = Certainly
एव (Eva) = Indeed
निमेषहानिः (Nimesha+Haanih) = Loss of a moment
निमेष (Nimesha) = Moment
हानिः (Haanih) = Loss
भावार्थः (Meaning of the verse):
“In the heat of the scorching rays, in the harsh middle paths of the forest where nails are cooked, seeing you with large feet, the forest deities will certainly criticize the loss of even a moment.”
Sloka#41-Continued:
अथ मैथिलीनाथः सलक्ष्मणः सप्रदक्षिणं राजानं जननीजनं च प्रणम्य प्रतिसिद्धप्रतिहारचक्रो निश्चक्राम ।
रथोऽपि दशरथाज्ञापरतन्त्रेण सुमन्त्रेण द्वारि समानीतः ।
Split of the Sloka:
अथ मैथिली+नाथः सलक्ष्मणः स+प्रदक्षिणं राजानं जननी+जनं च प्रणम्य प्रतिसिद्ध+प्रतिहार+चक्रः निश्चक्राम |
रथः अपि दशरथ+आज्ञा+परतन्त्रेण सुमन्त्रेण द्वारि समानीतः ||
Meaning:
अथ (Atha) = Then
मैथिलीनाथः (Maithili+Nathah) = Lord of Sita (Maithili)
मैथिली (Maithili) = Sita
नाथः (Nathah) = Lord
सलक्ष्मणः (Sa+Lakshmanah) = With Lakshmana
स (Sa) = With
लक्ष्मणः (Lakshmanah) = Lakshmana
सप्रदक्षिणं (Sa+Pradakshinam) = With circumambulation
स (Sa) = With
प्रदक्षिणं (Pradakshinam) = Circumambulation
राजानं (Rajanam) = King
जननीजनं (Janani+Janam) = Mothers and people
जननी (Janani) = Mothers
जनं (Janam) = People
च (Cha) = And
प्रणम्य (Pranamya) = Bowing down
प्रतिसिद्धप्रतिहारचक्रः (Pratisiddha+Pratihara+Chakrah) = With the obstructed retinue
प्रतिसिद्ध (Pratisiddha) = Obstructed
प्रतिहार (Pratihara) = Retinue
चक्रः (Chakrah) = Circle
निश्चक्राम (Nishchakrama) = Departed
रथः (Rathah) = Chariot
अपि (Api) = Also
दशरथाज्ञापरतन्त्रेण (Dasharatha+Ajna+Paratantrena) = Under the command of Dasharatha
दशरथ (Dasharatha) = Dasharatha
आज्ञा (Ajna) = Command
परतन्त्रेण (Paratantrena) = Under the control
सुमन्त्रेण (Sumantrena) = By Sumantra
द्वारि (Dwari) = At the door
समानीतः (Samanitah) = Brought
भावार्थः (Meaning of the verse):
“Then, the lord of Sita, along with Lakshmana, after circumambulating and bowing down to the king and the mothers, departed with the obstructed retinue. The chariot, under the command of Dasharatha, was brought to the door by Sumantra.”
Sloka#42:
प्रारब्धयात्रस्य रघूद्वहस्य प्रागेव सीता रथमारुरोह ।
आनीलरथ्यं रथमारुरुक्षोरह्नां प्रभोरग्रसरी प्रभेव ॥४२॥
Split of the Sloka:
प्रारब्ध+यात्रस्य रघू+उद्वहस्य प्राक्+एव सीता रथम्+आरुरोह |
आनील+रथ्यं रथम्+आरुरुक्षोः अह्नां प्रभोः अग्रसरी प्रभा+इव ||
Meaning:
प्रारब्धयात्रस्य (Prarabdha+Yatrasya) = Of the one who has commenced the journey
प्रारब्ध (Prarabdha) = Commenced
यात्रस्य (Yatrasya) = Of the journey
रघूद्वहस्य (Raghu+Udvahasya) = Of the descendant of Raghu
रघू (Raghu) = Raghu
उद्वहस्य (Udvahasya) = Of the descendant
प्रागेव (Prak+Eva) = Even before
प्राक् (Prak) = Before
एव (Eva) = Even
सीता (Sita) = Sita
रथमारुरोह (Ratham+Aruroha) = Mounted the chariot
रथम् (Ratham) = Chariot
आरुरोह (Aruroha) = Mounted
आनीलरथ्यं (Anila+Rathyam) = The path of the wind
आनील (Anila) = Wind
रथ्यं (Rathyam) = Path
रथमारुरुक्षोः (Ratham+Arurukshoh) = Of the one who is about to mount the chariot
रथम् (Ratham) = Chariot
आरुरुक्षोः (Arurukshoh) = Of the one who is about to mount
अह्नां (Ahnam) = Of the days
प्रभोः (Prabhoh) = Of the lord
अग्रसरी (Agrasari) = Leading
प्रभेव (Prabha+Iva) = Like the light
प्रभा (Prabha) = Light
इव (Iva) = Like
भावार्थः (Meaning of the verse):
“Even before the journey commenced by the descendant of Raghu, Sita mounted the chariot. Like the light leading the path of the wind, she was the first to mount the chariot, leading the way for the lord of the days.”
Sloka#43:
दाशरथी च रथमारुरुहतुः ।
यथा यथा राघवराजधानीं विहाय सीता विपिनोत्सुकाभूत् ।
तथा तथाजायत यातुकामा लङ्कां विना राक्षसराजलक्ष्मीः ॥४३॥
Split of the Sloka:
दाशरथी च रथम्+आरुरुहतुः | यथा यथा राघव+राजधानीं विहाय सीता विपिन+उत्सुका+अभूत् |
तथा तथा अजायत यातु+कामा लङ्कां विना राक्षस+राज+लक्ष्मीः ||
Meaning:
दाशरथी (Dasharathi) = Sons of Dasharatha
च (Cha) = And
रथमारुरुहतुः (Ratham+Arurohatuh) = Mounted the chariot
रथम् (Ratham) = Chariot
आरुरुहतुः (Arurohatuh) = Mounted
यथा यथा (Yatha Yatha) = As
राघवराजधानीं (Raghava+Rajadhanim) = The capital of Raghava (Rama)
राघव (Raghava) = Rama
राजधानीं (Rajadhanim) = Capital
विहाय (Vihaya) = Leaving
सीता (Sita) = Sita
विपिनोत्सुकाभूत् (Vipina+Utsuka+Abhut) = Became eager for the forest
विपिन (Vipina) = Forest
उत्सुका (Utsuka) = Eager
अभूत् (Abhut) = Became
तथा तथा (Tatha Tatha) = Similarly
अजायत (Ajayat) = Arose
यातुकामा (Yatu+Kama) = Desire to go
यातु (Yatu) = To go
कामा (Kama) = Desire
लङ्कां (Lankam) = Lanka
विना (Vina) = Without
राक्षसराजलक्ष्मीः (Rakshasa+Raja+Lakshmih) = The splendor of the king of demons
राक्षस (Rakshasa) = Demon
राज (Raja) = King
लक्ष्मीः (Lakshmih) = Splendor
भावार्थः (Meaning of the verse):
“The sons of Dasharatha mounted the chariot. As Sita, leaving the capital of Raghava, became eager for the forest, similarly, the desire to go to Lanka arose without the splendor of the king of demons.”
Sloka#44:
आवालवृद्धमनुगच्छति रामभद्रमेषा पुरी तदिह मा खलु निर्गुणा स्याम । इत्यादरादिव धरा बहुधा विधायधूलिच्छलान्निजतनुं तमनुप्रतस्थे ॥४४॥
Split of the Sloka#44:
आवाल+वृद्धम्+अनुगच्छति राम+भद्रम्+एषा पुरी तदिह मा खलु निर्गुणा स्याम | इति+आदरात्+इव धरा बहुधा विधाय+धूलि+च्छलात्+निज+तनुं तम्+अनुप्रतस्थे ||
Meaning of Sloka#44:
आवालवृद्धम् (Avala+Vriddham) = From children to elders
आवाल (Avala) = Children
वृद्धम् (Vriddham) = Elders
अनुगच्छति (Anugachchhati) = Following
रामभद्रम् (Rama+Bhadram) = Auspicious Rama
राम (Rama) = Rama
भद्रम् (Bhadram) = Auspicious
एषा (Esha) = This
पुरी (Puri) = City
तदिह (Tad+Iha) = Here and there
तद (Tad) = That
इह (Iha) = Here
मा (Ma) = Do not
खलु (Khalu) = Indeed
निर्गुणा (Nirguna) = Without qualities
स्याम (Syam) = Become
इति (Iti) = Thus
आदरात् (Adarat) = With respect
इव (Iva) = Like
धरा (Dhara) = Earth
बहुधा (Bahudha) = In many ways
विधाय (Vidhaya) = Creating
धूलि (Dhuli) = Dust
छलात् (Chhalat) = Pretending
निज (Nija) = Own
तनुं (Tanum) = Body
तम् (Tam) = Him
अनुप्रतस्थे (Anupratasthe) = Followed
भावार्थः (Meaning of the verse) of Sloka#44:
“As the auspicious Rama was followed by everyone from children to elders, this city, with respect, pretended to create dust in many ways, and followed him with its own body, as if saying, ‘Do not let me become devoid of qualities here and there.’”
Sloka#45:
नृपसुखविमुखेन स्वेन कान्तेन साकं दुहितरि विधिपाकात्काननाय व्रजन्त्याम् ।
अकुशलमिति मत्वा नूनमह्नाय धात्री परजनमुखवाष्पं पांशुभिः पर्यहार्षीत् ॥४५॥
Split of the Sloka#45:
नृप+सुख+विमुखेन स्वेन कान्तेन साकं दुहितरि विधि+पाकात्+काननाय व्रजन्त्याम् |
अकुशलम्+इति मत्वा नूनम्+अह्नाय धात्री पर+जन+मुख+वाष्पं पांशुभिः पर्य+हार्षीत् ||
Meaning of Sloka#45:
नृपसुखविमुखेन (Nripa+Sukha+Vimukhena) = By the one who has turned away from royal comforts
नृप (Nripa) = King
सुख (Sukha) = Comfort
विमुखेन (Vimukhena) = Turned away
स्वेन (Svena) = Own
कान्तेन (Kantena) = Beloved
साकं (Sakam) = Along with
दुहितरि (Duhitari) = Daughter
विधिपाकात् (Vidhi+Pakat) = Due to fate
विधि (Vidhi) = Fate
पाकात् (Pakat) = Due to
काननाय (Kananaya) = To the forest
व्रजन्त्याम् (Vrajantyam) = Going
अकुशलम् (Akushalam) = Misfortune
इति (Iti) = Thus
मत्वा (Matva) = Thinking
नूनम् (Nunam) = Certainly
अह्नाय (Ahnaya) = For the day
धात्री (Dhatri) = Nurse
परजनमुखवाष्पं (Para+Jana+Mukha+Vashpam) = Tears from the faces of others
पर (Para) = Others
जन (Jana) = People
मुख (Mukha) = Face
वाष्पं (Vashpam) = Tears
पांशुभिः (Panshubhih) = With dust
पर्यहार्षीत् (Pariharshit) = Wiped away
भावार्थः (Meaning of the verse) of Sloka#45:
“As the one who had turned away from royal comforts, along with his beloved daughter, was going to the forest due to fate, thinking it to be a misfortune, the nurse certainly wiped away the tears from the faces of others with dust for the day.”
Sloka#46:
रामानुसाररसनिर्गतपौरवर्गा संस्थानमात्रगृहचत्वरराजमार्गा ।
निर्मुक्तभोगभुजगत्वगिव क्षणेन लघ्वी बभूव रघुपुङ्गवराजधानी ॥४६॥
Split of the Sloka#46:
राम+अनुसार+रस+निर्गत+पौर+वर्गा संस्थान+मात्र+गृह+चत्वर+राज+मार्गा | निर्मुक्त+भोग+भुजग+त्वक्+इव क्षणेन लघ्वी बभूव रघु+पुङ्गव+राज+धानी ||
Meaning of Sloka#46:
रामानुसार (Rama+Anusara) = Following Rama
राम (Rama) = Rama
अनुसार (Anusara) = Following
रसनिर्गत (Rasa+Nirgata) = With enthusiasm
रस (Rasa) = Enthusiasm
निर्गत (Nirgata) = With
पौरवर्गा (Pauravarga) = Group of citizens
पौर (Pura) = City
वर्गा (Varga) = Group
संस्थानमात्र (Sansthana+Matra) = Only the structures
संस्थान (Sansthana) = Structures
मात्र (Matra) = Only
गृहचत्वर (Gruha+Chatvara) = Houses and courtyards
गृह (Gruha) = Houses
चत्वर (Chatvara) = Courtyards
राजमार्गा (Raja+Marga) = Royal roads
राज (Raja) = Royal
मार्गा (Marga) = Roads
निर्मुक्तभोगभुजगत्वक् (Nirmukta+Bhoga+Bhujaga+Tvak) = Like the shed skin of a snake
निर्मुक्त (Nirmukta) = Shed
भोग (Bhoga) = Enjoyment
भुजग (Bhujaga) = Snake
त्वक् (Tvak) = Skin
इव (Iva) = Like
क्षणेन (Kshanena) = In a moment
लघ्वी (Laghvi) = Light
बभूव (Babhuva) = Became
रघुपुङ्गवराजधानी (Raghu+Pungava+Rajadhani) = The capital of the best of the Raghus
रघु (Raghu) = Raghu
पुङ्गव (Pungava) = Best
राजधानी (Rajadhani) = Capital
भावार्थः (Meaning of the verse) of Sloka#46:
“Following Rama with enthusiasm, the group of citizens left behind only the structures, houses, courtyards, and royal roads. In a moment, the capital of the best of the Raghus became light, like the shed skin of a snake.”
Sloka#46-Continued:
अथ दशरथः सान्तःपुरजनः पुरान्निगर्त्य गत्यन्तराभावात्तमेव रामं सुरिचमा लोकयन्नालकपथमतिक्रान्ते सुमन्त्राक्रान्तस्यन्दने रधुनन्दने स्यन्दमानबाष्पप्रवाहो मोहमुपगम्य भूम्यां पपात ।
ततः परजनकृताश्वासाल्लब्धसंज्ञाय राज्ञे सौसल्यासदनमरोचत ।
Split of the Sloka:
अथ दशरथः सान्तःपुर+जनः पुरात्+निगर्त्य गत्य+अन्तर+अभावात् तम्+एव रामं सुरिचमा लोकयन्+आलक+पथम्+अतिक्रान्ते सुमन्त्र+आक्रान्त+स्यन्दने रधु+नन्दने स्यन्दमान+बाष्प+प्रवाहः मोहम्+उपगम्य भूम्यां पपात | ततः पर+जन+कृत+आश्वासात् लब्ध+संज्ञाय राज्ञे सौसल्य+आसदनम्+अरोचत ||
Meaning:
अथ (Atha) = Then
दशरथः (Dasharathah) = Dasharatha
सान्तःपुरजनः (Santahpurajanah) = With the people of the inner palace
सान्तःपुर (Santahpura) = Inner palace
जनः (Janah) = People
पुरान्निगर्त्य (Purat+Nigartya) = Leaving the city
पुरात् (Purat) = From the city
निगर्त्य (Nigartya) = Leaving
गत्यन्तराभावात् (Gaty+Antara+Abhavat) = Due to lack of another way
गत्य (Gaty) = Way
अन्तर (Antara) = Another
अभावात् (Abhavat) = Due to lack
तम् (Tam) = Him
एव (Eva) = Only
रामं (Ramam) = Rama
सुरिचमा (Surichama) = With tears
लोकयन् (Lokayan) = Looking
आलकपथम् (Alaka+Patham) = Hair path
आलक (Alaka) = Hair
पथम् (Patham) = Path
अतिक्रान्ते (Atikrante) = Passed
सुमन्त्राक्रान्तस्यन्दने (Sumantra+Akranta+Syandane) = In the chariot driven by Sumantra
सुमन्त्र (Sumantra) = Sumantra
आक्रान्त (Akranta) = Driven
स्यन्दने (Syandane) = In the chariot
रधुनन्दने (Raghu+Nandane) = The son of Raghu (Rama)
रघु (Raghu) = Raghu
नन्दने (Nandane) = Son
स्यन्दमानबाष्पप्रवाहः (Syandamana+Bashpa+Pravahah) = With flowing tears
स्यन्दमान (Syandamana) = Flowing
बाष्प (Bashpa) = Tears
प्रवाहः (Pravahah) = Flow
मोहमुपगम्य (Moham+Upagamya) = Overcome with delusion
मोहम् (Moham) = Delusion
उपगम्य (Upagamya) = Overcome
भूम्यां (Bhumyam) = On the ground
पपात (Papata) = Fell
ततः (Tatah) = Then
परजनकृताश्वासात् (Para+Jana+Krita+Ashvasat) = Consoled by others
पर (Para) = Others
जन (Jana) = People
कृत (Krita) = Made
आश्वासात् (Ashvasat) = Consolation
लब्धसंज्ञाय (Labdha+Sanjnaya) = Regaining consciousness
लब्ध (Labdha) = Regained
संज्ञाय (Sanjnaya) = Consciousness
राज्ञे (Rajne) = To the king
सौसल्यासदनम् (Saushalya+Asadanam) = The place of comfort
सौसल्य (Saushalya) = Comfort
आसदनम् (Asadanam) = Place
अरोचत (Arochat) = Appealed
भावार्थः (Meaning of the verse):
“Then, Dasharatha, along with the people of the inner palace, left the city. Due to the lack of another way, he kept looking at Rama with tears, as the chariot driven by Sumantra, carrying the son of Raghu, passed by. Overcome with delusion and with flowing tears, he fell to the ground. Then, consoled by others, the king regained consciousness and found comfort in the place of solace.”
Sloka#47:
अथ दाशरथिरहमहमिकया सम्मूर्च्छन्महाजनौघदुरवगाहतया मन्दायमानस्यन्दनवेगः सकलजनविवेककोकनदं मुकुलयन् मोहतमसा तमसातटमुपगमत् ।
आविः प्रलापमटवीं भजतो जनस्य काकुस्थपादविरहासदमानसस्य । आस्तीर्णपर्णशयनान्यभवन्गृहाणि मूलस्थलानि तमसातटभूरुहाणाम् ॥४७॥
Split of the Sloka#47:
अथ दाशरथिः अहम् अहमिकया सम्मूर्च्छन् महाजन+ओघ+दुरवगाहतया मन्दायमान+स्यन्दन+वेगः सकल+जन+विवेक+कोकनदं मुकुलयन् मोह+तमसा तमसा+तटम् उपगमत् ।
आविः प्रलापम् अटवीं भजतः जनस्य काकुस्थ+पाद+विरह+असद+मानसस्य । आस्तीर्ण+पर्ण+शयनानि अभवन् गृहाणि मूल+स्थलानि तमसा+तट+भूरुहाणाम् ॥४७॥
Meaning of Sloka#47:
अथ = Then
दाशरथिः = Son of Dasharatha (Rama)
अहम् = I
अहमिकया = With pride
सम्मूर्च्छन् = Overwhelmed
महाजन+ओघ+दुरवगाहतया = By the impenetrability of the crowd of great people
मन्दायमान+स्यन्दन+वेगः = The slowing speed of the chariot
सकल+जन+विवेक+कोकनदं = The lotus of the wisdom of all people
मुकुलयन् = Closing
मोह+तमसा = By the darkness of delusion
तमसा+तटम् = The bank of the river Tamasa
उपगमत् = Reached
आविः = Manifest
प्रलापम् = Lamentation
अटवीं = Forest
भजतः = Of the one who is wandering
जनस्य = Of the people
काकुस्थ+पाद+विरह+असद+मानसस्य = Of the one whose mind is afflicted by the separation from the feet of Kakustha (Rama)
आस्तीर्ण+पर्ण+शयनानि = Beds made of spread leaves
अभवन् = Became
गृहाणि = Homes
मूल+स्थलानि = Root places
तमसा+तट+भूरुहाणाम् = Of the trees on the bank of the river Tamasa
भावार्थः (Meaning of the verse) Sloka#47:
“Then, the son of Dasharatha (Rama), overwhelmed with pride, reached the bank of the river Tamasa, where the slowing speed of the chariot, due to the impenetrability of the crowd of great people, closed the lotus of the wisdom of all people by the darkness of delusion. The lamentation of the people, whose minds were afflicted by the separation from the feet of Kakustha (Rama), manifested in the forest. The beds made of spread leaves became their homes at the root places of the trees on the bank of the river Tamasa.”
Sloka#47:
अथ निशीथे दाशरथिः सुमन्त्रेण समन्त्र्य वञ्चितजनसंहतिरकतिविनतानन्दनेन स्यन्दनेन व्दश्रुतिगोमतीनिष्यन्दिकानामनदीत्रयपरिष्कृतामिक्ष्वाकवेमनुना दत्ता वसुमतीमतीत्य विविधवनगहनवीरुत्तृणपटलपिहितरथतुरगखुरमुद्रया पदव्या गङ्गातरङ्गसङ्गतरुमूलं गगनगङ्गालिङ्गतशृङ्ग शृङ्गवेरपुरालंकारमिङ्गुदीपादपमुपागमत् ।
Split of the Sloka#47:
अथ निशीथे दाशरथिः सुमन्त्रेण समन्त्र्य वञ्चित+जन+संहतिः अकति+विनत+आनन्दनेन स्यन्दनेन व्द+श्रुति+गोमती+निष्यन्दिकानाम् अनदी+त्रय+परिष्कृताम् इक्ष्वाकु+वेमनुना दत्ता वसुमतीम् अतीत्य विविध+वन+गहन+वीरुत्+तृण+पटल+पिहित+रथ+तुरग+खुर+मुद्रया पदव्या गङ्गा+तरङ्ग+सङ्ग+तरु+मूलं गगन+गङ्गा+आलिङ्गत+शृङ्ग शृङ्गवेरपुर+आलंकारम् इङ्गुदी+पादपम् उपागमत् ।
Meaning Sloka#47 Continued:
अथ = Then
निशीथे = At midnight
दाशरथिः = Son of Dasharatha (Rama)
सुमन्त्रेण = With Sumantra
समन्त्र्य = After consulting
वञ्चित+जन+संहतिः = Deceiving the crowd of people
वञ्चित (Vanchita) = Deceiving
जन (Jana) = People
संहतिः (Samhati) = Crowd
अकति+विनत+आनन्दनेन = With the chariot that was not very fast
अकति (Akati) = Not very fast
विनत (Vinata) = Bowed
आनन्दनेन (Anandena) = With the chariot
स्यन्दनेन = With the chariot
व्द+श्रुति+गोमती+निष्यन्दिकानाम् = Of the three rivers Gomati, Nisyandika, and another
व्द (Dvi) = Two
श्रुति (Shruti) = Hearing
गोमती (Gomati) = Gomati
निष्यन्दिकानाम् (Nisyandikanam) = Of Nisyandika
अनदी+त्रय+परिष्कृताम् = Adorned by the three rivers
अनदी (Anadi) = River
त्रय (Traya) = Three
परिष्कृताम् (Pariskritam) = Adorned
इक्ष्वाकु+वेमनुना = By the descendant of Ikshvaku
इक्ष्वाकु (Ikshvaku) = Ikshvaku
वेमनुना (Vemanuna) = By the descendant
दत्ता = Given
वसुमतीम् = Earth
अतीत्य = Crossing
विविध+वन+गहन+वीरुत्+तृण+पटल+पिहित+रथ+तुरग+खुर+मुद्रया = Covered with various forests, dense trees, and grass, marked by the hooves of the chariot horses
विविध (Vividha) = Various
वन (Vana) = Forest
गहन (Gahana) = Dense
वीरुत् (Virut) = Trees
तृण (Trina) = Grass
पटल (Patala) = Covered
पिहित (Pihita) = Covered
रथ (Ratha) = Chariot
तुरग (Turaga) = Horses
खुर (Khura) = Hooves
मुद्रया (Mudraya) = Marked
पदव्या = By the path
गङ्गा+तरङ्ग+सङ्ग+तरु+मूलं = The root of the tree touched by the waves of the Ganga
गङ्गा (Ganga) = Ganga
तरङ्ग (Taranga) = Waves
सङ्ग (Sanga) = Touched
तरु (Taru) = Tree
मूलं (Moolam) = Root
गगन+गङ्गा+आलिङ्गत+शृङ्ग = The peak embraced by the celestial Ganga
गगन (Gagana) = Celestial
गङ्गा (Ganga) = Ganga
आलिङ्गत (Alingata) = Embraced
शृङ्ग (Shringa) = Peak
शृङ्गवेरपुर+आलंकारम् = The ornament of Shringaverapura
शृङ्गवेरपुर (Shringaverapura) = Shringaverapura
आलंकारम् (Alankaram) = Ornament
इङ्गुदी+पादपम् = The Ingudi tree
इङ्गुदी (Ingudi) = Ingudi
पादपम् (Padapam) = Tree
उपागमत् = Reached
भावार्थः (Meaning of the verse) of Sloka#47-Continued:
“Then, at midnight, the son of Dasharatha (Rama), after consulting with Sumantra, deceiving the crowd of people, with a chariot that was not very fast, crossed the earth given by the descendant of Ikshvaku, adorned by the three rivers Gomati, Nisyandika, and another. The path, covered with various forests, dense trees, and grass, marked by the hooves of the chariot horses, led to the root of the tree touched by the waves of the Ganga. The peak embraced by the celestial Ganga, the ornament of Shringaverapura, and the Ingudi tree were reached.”
Sloka#48:
दृष्ट्वा राममनेकजन्मरचितैर्दृश्यं शुभैः कर्मभिः श्रुत्वामातृवरद्वयादुपगतां वृत्तिं च वैखानसीम् । अत्युज्जृम्भितहर्षशोकजनितैर्वाष्पैर्निषादाधिपः शीताशीतगुणान्वितैरविरलैः सम्प-क्तवक्त्रोऽभवत् ॥४८॥
Split of the Sloka#48:
दृष्ट्वा रामम् अनेक+जन्म+रचितैः दृश्यम् शुभैः कर्मभिः श्रुत्वा मातृ+वर+द्वयात् उपगताम् वृत्तिम् च वैखानसीम् | अत्युज्जृम्भित+हर्ष+शोक+जनितैः वाष्पैः निषाद+अधिपः शीत+अशीत+गुण+अन्वितैः अविरलैः सम्पक्त+वक्त्रः अभवत् ||
Meaning of Sloka#48::
दृष्ट्वा = Having seen
रामम् = Rama
अनेक+जन्म+रचितैः = Created by many births
अनेक (Aneka) = Many
जन्म (Janma) = Births
रचितैः (Rachitaih) = Created
दृश्यम् = Visible
शुभैः = Auspicious
कर्मभिः = Deeds
श्रुत्वा = Having heard
मातृ+वर+द्वयात् = From the two best mothers
मातृ (Matru) = Mother
वर (Vara) = Best
द्वयात् (Dvayat) = Two
उपगताम् = Attained
वृत्तिम् = Condition
च = And
वैखानसीम् = Hermit-like
अत्युज्जृम्भित+हर्ष+शोक+जनितैः = Generated by extreme joy and sorrow
अत्युज्जृम्भित (Atyujjrmhita) = Extreme
हर्ष (Harsha) = Joy
शोक (Shoka) = Sorrow
जनितैः (Janitaih) = Generated
वाष्पैः = Tears
निषाद+अधिपः = The chief of the Nishadas
निषाद (Nishada) = Nishada
अधिपः (Adhipah) = Chief
शीत+अशीत+गुण+अन्वितैः = With the qualities of cold and heat
शीत (Shita) = Cold
अशीत (Ashita) = Heat
गुण (Guna) = Qualities
अन्वितैः (Anvitaih) = With
अविरलैः = Continuous
सम्पक्त+वक्त्रः = With a face covered
सम्पक्त (Sampakta) = Covered
वक्त्रः (Vaktrah) = Face
अभवत् = Became
भावार्थः (Meaning of the verse) of Sloka#48:
“Having seen Rama, who was created by many auspicious deeds over many births, and having heard from the two best mothers about his condition and hermit-like life, the chief of the Nishadas, with tears generated by extreme joy and sorrow, and with the qualities of cold and heat, continuously covering his face, became overwhelmed.”
Sloka#48-Continued:
सोऽयं प्रियसुहृत्समासाद्य गुहः कृताञ्जलिरञ्जसा रघुनाथमनुनाथितवान् ।
देव, पितृनियोगप्रवणान्तःकरणमपि भवन्तः विज्ञापयितुमज्ञजा नपदरीतिर्भारती मां मुखरयति ।
Split of the Sloka#48-Continued:
सः अयम् प्रिय+सुहृत्+समासाद्य गुहः कृत+अञ्जलिः अञ्जसा रघु+नाथम् अनु+नाथितवान् | देव पितृ+नियोग+प्रवण+अन्तःकरणम् अपि भवन्तः विज्ञापयितुम् अज्ञजा न पदरीतिः भारती मां मुखरयति ||
Meaning of Sloka#48-Continued:
सः (Sah) = He
अयम् (Ayam) = This
प्रिय+सुहृत्+समासाद्य (Priya+Suhrt+Samasadya) = Having approached the dear friend
प्रिय (Priya) = Dear
सुहृत् (Suhrt) = Friend
समासाद्य (Samasadya) = Having approached
गुहः (Guhah) = Guha
कृत+अञ्जलिः (Krita+Anjalih) = With folded hands
कृत (Krita) = Made
अञ्जलिः (Anjalih) = Folded hands
अञ्जसा (Anjasa) = Easily
रघु+नाथम् (Raghu+Natham) = Lord of the Raghus (Rama)
रघु (Raghu) = Raghu
नाथम् (Natham) = Lord
अनु+नाथितवान् (Anu+Nathitavan) = Requested
अनु (Anu) = After
नाथितवान् (Nathitavan) = Requested
देव (Deva) = O Lord
पितृ+नियोग+प्रवण+अन्तःकरणम् (Pitru+Niyoga+Pravana+Antahkaranam) = With a heart inclined towards the command of the father
पितृ (Pitru) = Father
नियोग (Niyoga) = Command
प्रवण (Pravana) = Inclined
अन्तःकरणम् (Antahkaranam) = Heart
अपि (Api) = Even
भवन्तः (Bhavantah) = You
विज्ञापयितुम् (Vijnapayitum) = To inform
अज्ञजा (Ajnaja) = Ignorant
न (Na) = Not
पदरीतिः (Padaritih) = Properly
भारती (Bharati) = Speech
मां (Mam) = Me
मुखरयति (Mukharayati) = Makes eloquent
भावार्थः (Meaning of the verse) of Sloka#48-Continued:
“Having approached his dear friend, Guha, with folded hands, easily requested Lord Rama. ‘O Lord, even though my heart is inclined towards the command of my father, I am unable to inform you properly due to my ignorance, and my speech does not make me eloquent.’”
Sloka#48-Continued:
अस्त्येतदनिवार्यवीर्योद्भट भटदुर्गवर्गयुक्तमनुषक्तभोग्यजातमन्थरं मन्थराहृदयतोदावहमस्मदीयं राज्यम् ।
तदेतदनिदम्प्रमथप्रवृत्तं परिगृह्य किञ्चिदनुगृह्य च परिजनयोग्य भाग्यभाजनममुं जनममुञ्चन्नेव तातादेशं देशेस्मिन्विस्मयनीयानुभावमुनिवृन्दे मन्दाकिनीसन्दर्शनेन मन्दायमानजननीजनवियोगदुर्दर्शश्चतुर्दशदशरथकथिताः समाः समापयतु भवानिति ।
Split of the Sloka#48-Continued::
अस्ति एतत् अनिवार्य+वीर्य+उद्भट भट+दुर्ग+वर्ग+युक्तम् अनुषक्त+भोग्य+जातम् मन्थरम् मन्थरा+हृदय+तोद+आवहम् अस्मदीयम् राज्यम् | तत् एतत् अनिदम् प्रमथ+प्रवृत्तम् परिगृह्य किञ्चित् अनुगृह्य च परिजन+योग्य भाग्य+भाजनम् अमुम् जनम् अमुञ्चन् एव तात+आदेशम् देशे अस्मिन् विस्मयनीय+अनुभाव+मुनि+वृन्दे मन्दाकिनी+सन्दर्शनेन मन्दायमान+जननी+जन+वियोग+दुर्दर्शः चतुर्दश दशरथ+कथिताः समाः समापयतु भवान् इति ||
Meaning of Sloka#48-Continued:
अस्ति (Asti) = There is
एतत् (Etat) = This
अनिवार्य+वीर्य+उद्भट (Anivarya+Virya+Udbhat) = Irresistible and powerful
अनिवार्य (Anivarya) = Irresistible
वीर्य (Virya) = Power
उद्भट (Udbhat) = Powerful
भट+दुर्ग+वर्ग+युक्तम् (Bhat+Durg+Varg+Yuktam) = Equipped with a group of strong warriors and fortresses
भट (Bhat) = Warrior
दुर्ग (Durg) = Fortress
वर्ग (Varg) = Group
युक्तम् (Yuktam) = Equipped
अनुषक्त+भोग्य+जातम् (Anushakta+Bhogya+Jatam) = Attached to various enjoyments
अनुषक्त (Anushakta) = Attached
भोग्य (Bhogya) = Enjoyments
जातम् (Jatam) = Various
मन्थरम् (Mantharam) = Slow
मन्थरा+हृदय+तोद+आवहम् (Manthara+Hridaya+Toda+Avaham) = Causing pain to the heart of Manthara
मन्थरा (Manthara) = Manthara
हृदय (Hridaya) = Heart
तोद (Toda) = Pain
आवहम् (Avaham) = Causing
अस्मदीयम् (Asmadiyam) = Our
राज्यम् (Rajyam) = Kingdom
तत् (Tat) = That
एतत् (Etat) = This
अनिदम् (Anidam) = Without sleep
प्रमथ+प्रवृत्तम् (Pramath+Pravrittam) = Engaged in disturbance
प्रमथ (Pramath) = Disturbance
प्रवृत्तम् (Pravrittam) = Engaged
परिगृह्य (Parigrihya) = Having taken
किञ्चित् (Kinchit) = A little
अनुगृह्य (Anugrihya) = Having favored
च (Cha) = And
परिजन+योग्य (Parijan+Yogya) = Suitable for the attendants
परिजन (Parijan) = Attendants
योग्य (Yogya) = Suitable
भाग्य+भाजनम् (Bhagya+Bhajanam) = Recipient of fortune
भाग्य (Bhagya) = Fortune
भाजनम् (Bhajanam) = Recipient
अमुम् (Amum) = This
जनम् (Janam) = People
अमुञ्चन् (Amunchan) = Not leaving
एव (Eva) = Indeed
तात+आदेशम् (Tat+Adesham) = Father’s command
तात (Tat) = Father
आदेशम् (Adesham) = Command
देशे (Deshe) = In the country
अस्मिन् (Asmin) = This
विस्मयनीय+अनुभाव+मुनि+वृन्दे (Vismayaniy+Anubhav+Muni+Vrinde) = In the assembly of sages with wonderful experiences
विस्मयनीय (Vismayaniy) = Wonderful
अनुभाव (Anubhav) = Experiences
मुनि (Muni) = Sage
वृन्दे (Vrinde) = Assembly
मन्दाकिनी+सन्दर्शनेन (Mandakini+Sandarshanena) = By the sight of the Mandakini river
मन्दाकिनी (Mandakini) = Mandakini river
सन्दर्शनेन (Sandarshanena) = By the sight
मन्दायमान+जननी+जन+वियोग+दुर्दर्शः (Mandayaman+Janani+Jan+Viyog+Durdarshah) = Difficult to see due to the separation from the mother and people
मन्दायमान (Mandayaman) = Difficult to see
जननी (Janani) = Mother
जन (Jan) = People
वियोग (Viyog) = Separation
दुर्दर्शः (Durdarshah) = Difficult to see
चतुर्दश (Chaturdasha) = Fourteen
दशरथ+कथिताः (Dasharath+Kathitah) = Told by Dasharatha
दशरथ (Dasharath) = Dasharatha
कथिताः (Kathitah) = Told
समाः (Samah) = Years
समापयतु (Samapayatu) = Complete
भवान् (Bhavan) = You
इति (Iti) = Thus
भावार्थः (Meaning of the verse) of Sloka#48-Continued::
“There is this irresistible and powerful kingdom of ours, equipped with a group of strong warriors and fortresses, attached to various enjoyments, slow, causing pain to the heart of Manthara. Having taken this kingdom, engaged in disturbance, having favored a little, and suitable for the attendants, the recipient of fortune, not leaving the people, indeed following the father’s command, in this country, in the assembly of sages with wonderful experiences, by the sight of the Mandakini river, difficult to see due to the separation from the mother and people, complete the fourteen years told by Dasharatha.”
Sloka#49:
तस्मिन्नित्थं प्रार्थनाभाजि सख्यौ प्रत्याचख्यौ रामभद्रः प्रियोक्त्या ।
मातुर्वाक्याद्वल्कलेनावृतं मे गात्रं क्षात्रप्रक्रियां नार्हतीति ॥ ४९॥
Split of the Sloka#49:
तस्मिन् इत्थं प्रार्थना+भाजि सख्यौ प्रत्याचख्यौ राम+भद्रः प्रिय+उक्त्या |
मातुः वाक्यात् वल्कलेन आवृतं मे गात्रं क्षात्र+प्रक्रियां न अर्हति इति ||
Meaning of Sloka#49::
तस्मिन् (Tasmin) = In that
इत्थं (Ittham) = Thus
प्रार्थना+भाजि (Prarthana+Bhaji) = Requesting
प्रार्थना (Prarthana) = Request
भाजि (Bhaji) = Receiving
सख्यौ (Sakhyau) = To the friends
प्रत्याचख्यौ (Pratyachakhyau) = Replied
राम+भद्रः (Rama+Bhadrah) = Rama
राम (Rama) = Rama
भद्रः (Bhadrah) = Auspicious
प्रिय+उक्त्या (Priya+Uktya) = With kind words
प्रिय (Priya) = Kind
उक्त्या (Uktya) = Words
मातुः (Matuh) = Mother’s
वाक्यात् (Vakyat) = Words
वल्कलेन (Valkalena) = With bark garments
आवृतं (Avritam) = Covered
मे (Me) = My
गात्रं (Gatram) = Body
क्षात्र+प्रक्रियां (Kshatra+Prakriyam) = Warrior’s duty
क्षात्र (Kshatra) = Warrior
प्रक्रियां (Prakriyam) = Duty
न (Na) = Not
अर्हति (Arhati) = Deserves
इति (Iti) = Thus
भावार्थः (Meaning of the verse) of Sloka#49:
“In that situation, Rama, receiving the request from his friends, replied with kind words: ‘Due to my mother’s words, my body is covered with bark garments, and it does not deserve the duty of a warrior.’”
Sloka#49-Continued:
ततस्तु तदनुरोधेन रोधस्तरोरधस्तात्सुमन्त्रनियन्त्रितरथ्ययोः दाशरथ्योरातिथ्यं समधुपर्कं कर्तुमिव मन्दमन्दमरविन्दवृन्दस्यन्दनमानमकरन्दबिन्दुसंदोहवाहिनि वाहिनीतरङ्गमरुति वाति काननगमनावस्थांकाकुसेथस्य प्रेक्षितुमक्षमायानिव क्ष्माभृति चरमे तिरोहितामह्नामधिदेवतायां सन्ध्यां चरमां रामः समाप्य तस्यां तरुमूलभुवि लक्ष्मणकल्पितम पर्णतल्पमभजत् ।
Split of the Sloka:
ततः तु तत् अनुरोधेन रोधस्+तरोर् अधस्तात् सुमन्त्र+नियन्त्रित+रथ्ययोः दाशरथ्योः आतिथ्यं समधुपर्कं कर्तुम् इव मन्द+मन्द+मरविन्द+वृन्द+स्यन्दन+मान+मकरन्द+बिन्दु+संदोह+वाहिनि वाहिनी+तरङ्ग+मरुति वाति कानन+गमन+अवस्थां काकुसेथस्य प्रेक्षितुम् अक्षमा+यानि+व क्ष्माभृति चरमे तिरोहिताम् अह्नाम् अधिदेवतायां सन्ध्यां चरमां रामः समाप्य तस्यां तरु+मूल+भुवि लक्ष्मण+कल्पितं पर्ण+तल्पम् अभजत् ||
Meaning of Sloka#49-Continued:
ततः (Tatah) = Then
तु (Tu) = But
तत् (Tat) = That
अनुरोधेन (Anurodhena) = By the request
रोधस्+तरोर् (Rodhas+Taror) = Under the tree on the bank
रोधस् (Rodhas) = Bank
तरोर् (Taror) = Of the tree
अधस्तात् (Adhastat) = Below
सुमन्त्र+नियन्त्रित+रथ्ययोः (Sumantra+Niyantrita+Rathyayoh) = Of the chariots controlled by Sumantra
सुमन्त्र (Sumantra) = Sumantra
नियन्त्रित (Niyantrita) = Controlled
रथ्ययोः (Rathyayoh) = Of the chariots
दाशरथ्योः (Dasharathyoh) = Of the sons of Dasharatha
आतिथ्यं (Atithyam) = Hospitality
समधुपर्कं (Samadhuparkam) = With proper reception
कर्तुम् (Kartum) = To do
इव (Iva) = As if
मन्द+मन्द+मरविन्द+वृन्द+स्यन्दन+मान+मकरन्द+बिन्दु+संदोह+वाहिनि (Manda+Manda+Maravinda+Vrinda+Syandana+Mana+Makaranda+Bindu+Sandoha+Vahini) = Slowly, slowly, the breeze carrying the drops of honey from the clusters of lotuses
मन्द (Manda) = Slowly
मन्द (Manda) = Slowly
मरविन्द (Maravinda) = Lotus
वृन्द (Vrinda) = Cluster
स्यन्दन (Syandana) = Flowing
मान (Mana) = Honey
मकरन्द (Makaranda) = Nectar
बिन्दु (Bindu) = Drops
संदोह (Sandoha) = Cluster
वाहिनि (Vahini) = Carrying
वाहिनी+तरङ्ग+मरुति (Vahini+Taranga+Maruti) = The breeze with waves
वाहिनी (Vahini) = Breeze
तरङ्ग (Taranga) = Waves
मरुति (Maruti) = Breeze
वाति (Vati) = Blowing
कानन+गमन+अवस्थां (Kanan+Gaman+Avastham) = In the state of going to the forest
कानन (Kanan) = Forest
गमन (Gaman) = Going
अवस्थां (Avastham) = State
काकुसेथस्य (Kakusthasya) = Of Kakustha (Rama)
प्रेक्षितुम् (Prekshitum) = To see
अक्षमा+यानि+व (Akshama+Yani+Va) = As if unable
अक्षमा (Akshama) = Unable
यानि (Yani) = As if
व (Va) = As if
क्ष्माभृति (Kshmabhriti) = On the earth
चरमे (Charame) = Last
तिरोहिताम् (Tirohitam) = Disappeared
अह्नाम् (Ahnam) = Of the days
अधिदेवतायां (Adhidevatayam) = In the presiding deity
सन्ध्यां (Sandhyam) = Twilight
चरमां (Charamam) = Last
रामः (Ramah) = Rama
समाप्य (Samapya) = Completing
तस्यां (Tasyam) = In that
तरु+मूल+भुवि (Taru+Moola+Bhuvi) = At the base of the tree
तरु (Taru) = Tree
मूल (Moola) = Base
भुवि (Bhuvi) = On the ground
लक्ष्मण+कल्पितं (Lakshmana+Kalpitam) = Arranged by Lakshmana
लक्ष्मण (Lakshmana) = Lakshmana
कल्पितं (Kalpitam) = Arranged
पर्ण+तल्पम् (Parna+Talpam) = Bed of leaves
पर्ण (Parna) = Leaves
तल्पम् (Talpam) = Bed
अभजत् (Abhajat) = Took
भावार्थः (Meaning of the verse) of Sloka#49-Continued:
“Then, by the request, under the tree on the bank, the sons of Dasharatha, with the chariots controlled by Sumantra, as if to offer hospitality with proper reception, slowly, slowly, the breeze carrying the drops of honey from the clusters of lotuses, blowing with waves, in the state of going to the forest, as if unable to see Kakustha (Rama), on the earth, at the last twilight, the presiding deity of the days disappeared. Rama, completing the last twilight, took the bed of leaves arranged by Lakshmana at the base of the tree.”
Sloka#50:
रामे विदेहसुतया तरुमूलसंज्ञमन्तःपुरं विशति लक्ष्मणसौविदल्लम् । निध्याय तं नियमितामितबाष्पवृष्टिर्निद्रां निरस्य निषसाद निषादनाथः ॥५०॥
Split of the Sloka:
रामे विदेह+सुतया तरु+मूल+संज्ञम् अन्तःपुरं विशति लक्ष्मण+सौविदल्लम् | निध्याय तं नियमित+अमित+बाष्प+वृष्टिः निद्रां निरस्य निषसाद निषाद+नाथः ||
Meaning:
रामे (Rame) = When Rama
विदेह+सुतया (Videha+Sutaya) = With the daughter of Videha (Sita)
विदेह (Videha) = Videha
सुतया (Sutaya) = Daughter
तरु+मूल+संज्ञम् (Taru+Moola+Sanjnam) = Named as the base of the tree
तरु (Taru) = Tree
मूल (Moola) = Base
संज्ञम् (Sanjnam) = Named
अन्तःपुरं (Antahpuram) = Inner chamber
विशति (Vishati) = Entered
लक्ष्मण+सौविदल्लम् (Lakshmana+Sauvidallam) = With Lakshmana’s protection
लक्ष्मण (Lakshmana) = Lakshmana
सौविदल्लम् (Sauvidallam) = Protection
निध्याय (Nidhyaya) = Meditating
तं (Tam) = Him
नियमित+अमित+बाष्प+वृष्टिः (Niyamit+Amit+Bashpa+Vrishtih) = With controlled but immense tears
नियमित (Niyamit) = Controlled
अमित (Amit) = Immense
बाष्प (Bashpa) = Tears
वृष्टिः (Vrishtih) = Rain
निद्रां (Nidram) = Sleep
निरस्य (Nirasy) = Dispelled
निषसाद (Nishasada) = Sat down
निषाद+नाथः (Nishada+Nathah) = The chief of the Nishadas
निषाद (Nishada) = Nishada
नाथः (Nathah) = Chief
भावार्थः (Meaning of the verse):
“When Rama, with the daughter of Videha (Sita), entered the inner chamber named as the base of the tree, under Lakshmana’s protection, the chief of the Nishadas, meditating on him, with controlled but immense tears, dispelled sleep and sat down.”
Sloka#50-Continued:
व्यतीतायां विभावर्यामर्यममरीचिमालाहारिणि पूर्वोर्वीधरमूर्ध्नि विरचितजटाबन्धौ सह सीतया दाशरथी भीगीरथीकच्छमगच्छताम् ।
तत्र रामः प्रहृष्टचेताः सीतामाचष्ट ।
Split of the Sloka:
व्यतीतायां विभावर्याम् अर्यम+अमरीचि+माला+हारिणि पूर्व+उर्वी+धर+मूर्ध्नि विरचित+जटा+बन्धौ सह सीतया दाशरथी भी+गीरथी+कच्छम्+अगच्छताम् ।
तत्र रामः प्रहृष्ट+चेताः सीताम्+आचष्ट ।
Word-by-Word Split and English Meaning:
| Sanskrit Word | Sanskrit Synonyms | English Meaning |
|---|---|---|
| व्यतीतायां (Vyatītāyām) | गतायाम् | Passed, elapsed |
| विभावर्याम् (Vibhāvaryām) | रात्रौ | Night |
| अर्यम् (Aryam) | आदित्यः | Sun |
| अमरीचि (Amarīci) | किरणः | Ray |
| माला (Mālā) | हारः | Garland |
| हारिणि (Hāriṇi) | धारयति | Bearing, wearing |
| पूर्व (Pūrva) | प्राचीन | Ancient, previous |
| उर्वी (Urvī) | पृथ्वी | Earth |
| धर (Dhara) | धारक | Holder, bearer |
| मूर्ध्नि (Mūrdhni) | शीर्षे | On the head |
| विरचित (Viracita) | निर्मित | Created, made |
| जटा (Jaṭā) | मुण्ड | Matted hair |
| बन्धौ (Bandhau) | बन्धनम् | Binding |
| सह (Saha) | सहित | With, along with |
| सीतया (Sītayā) | जनकात्मजा | Sita (daughter of Janaka) |
| दाशरथी (Dāśarathī) | रामः | Son of Dasharatha (Rama) |
| भी (Bhī) | भयम् | Fear |
| गीरथी (Gīrathī) | गङ्गा | Ganga (river) |
| कच्छम् (Kaccham) | तटम् | Bank, shore |
| अगच्छताम् (Agacchatām) | गतवन्तौ | Went |
| तत्र (Tatra) | तस्मिन् | There |
| रामः (Rāmaḥ) | दाशरथी | Rama |
| प्रहृष्ट (Prahṛṣṭa) | प्रसन्न | Delighted, happy |
| चेताः (Cetāḥ) | मनः | Mind |
| सीताम् (Sītām) | जनकात्मजा | Sita |
| आचष्ट (Ācaṣṭa) | उक्तवान् | Said, spoke |
भावार्थः (Meaning of the verse):
“During the night, when the garland of sun rays had disappeared, Rama, the son of Dasharatha, with Sita, having matted hair, went to the bank of the Ganga. There, Rama, with a delighted mind, spoke to Sita.”
Sloka#51:
मेध्याश्वमार्गपरिमार्गणसम्भवस्य दिव्यौषधिं कपिलकोपमहाज्वरस्य
तातानुतर्पणपचेलिमभागधेयां भागीरथीं भगवतीं शरणं भजामः ॥५१॥
Split of the Sloka:
मेध्य+अश्व+मार्ग+परिमार्गण+सम्भवस्य दिव्य+औषधिं कपिल+कोप+महाज्वरस्य | तात+अनुतर्पण+पचेलिम+भागधेयां भागीरथीं भगवतीं शरणं भजामः ||
Word-by-Word Split and English Meaning:
| Sanskrit Word | Sanskrit Synonyms | English Meaning |
|---|---|---|
| मेध्य (Medhya) | पवित्र | Sacred, Pure |
| अश्व (Aśva) | हय | Horse |
| मार्ग (Mārga) | पथ | Path, Way |
| परिमार्गण (Parimārgaṇa) | अन्वेषण | Searching, Seeking |
| सम्भवस्य (Sambhavasya) | उत्पत्तेः | Origin, Birth |
| दिव्य (Divya) | अलौकिक | Divine, Heavenly |
| औषधिं (Auṣadhim) | चिकित्सा | Medicine, Herb |
| कपिल (Kapila) | पीतवर्ण | Tawny, Brown |
| कोप (Kopa) | क्रोध | Anger, Wrath |
| महा (Mahā) | महान् | Great |
| ज्वरस्य (Jvarasya) | तापस्य | Fever |
| तात (Tāta) | पितर | Father |
| अनुतर्पण (Anutarpaṇa) | तृप्ति | Satisfaction |
| पचेलिम (Pacelima) | पचेलिमा | Nourishment |
| भागधेयां (Bhāgadheyām) | भाग्य | Fortune, Destiny |
| भागीरथीं (Bhāgīrathīm) | गङ्गा | Ganga (River) |
| भगवतीं (Bhagavatīm) | देवी | Goddess |
| शरणं (Śaraṇaṃ) | आश्रय | Refuge, Shelter |
| भजामः (Bhajāmaḥ) | सेवामः | We Worship, We Serve |
भावार्थः (Meaning of the verse):
“We seek refuge in the divine Goddess Bhagirathi (Ganga), who is the sacred medicine for the great fever caused by the wrath of Kapila, who is the fortune of those who nourish their fathers, and who originated from the path of the sacred horse sacrifice.”
Sloka#51-Continued:
तदनन्तरं रामः शान्तवचननिवारितसुमन्त्रः प्रार्थयमानया तया मैथिल्या सह गुहेनानीतां नावमारुरोह ।
Split of the Sloka:
तदनन्तरं रामः शान्त+वचन+निवारित+सुमन्त्रः प्रार्थयमानया तया मैथिल्या सह गुहेन+आनीतां नावम्+आरुरोह ।
Word-by-Word Split and English Meaning:
| Sanskrit Word | Sanskrit Synonyms | English Meaning |
|---|---|---|
| तदनन्तरं (Tadanantaraṃ) | ततः परम् | Thereafter, After that |
| रामः (Rāmaḥ) | दशरथसुतः | Rama, Son of Dasharatha |
| शान्त (Śānta) | शमित | Calm, Peaceful |
| वचन (Vacana) | वाक्य | Speech, Words |
| निवारित (Nivārita) | रोद्ध | Restrained, Prevented |
| सुमन्त्रः (Sumantaraḥ) | सुमन्त्रनामकः | Sumanta (Name of a minister) |
| प्रार्थयमानया (Prārthayamānayā) | याचमानया | Requesting, Pleading |
| तया (Tayā) | तेन | By her |
| मैथिल्या (Maithilyā) | सीतया | By Sita (Daughter of Mithila) |
| सह (Saha) | सहित | With, Along with |
| गुहेन (Guhena) | निषादराजेन | By Guha (King of Nishadas) |
| आनीतां (Ānītāṃ) | आनयित | Brought |
| नावम् (Nāvam) | नौका | Boat |
| आरुरोह (Āruroha) | आरोहणम् | Ascended, Boarded |
भावार्थः (Meaning of the verse):
“After that, Rama, who was restrained by the calm words of Sumanta, along with Sita who was pleading, boarded the boat brought by Guha.”
